Niezawodna renowacja pokryć blaszanych na rąbek stojący

Remonty pokryć dachowych, a często także całych połaci dachu, zwykle odbywają się bez jakiegokolwiek fachowego przygotowania czy projektu. Jeśli prywatny inwestor trafi na wykonawcę o niskich kwalifikacjach, pieniądze wydane na remont pokrycia dachowego mogą przynieść fatalne skutki. Celem tego artykułu jest przedstawienie zasad prawidłowego projektowania pokryć blaszanych na rąbek stojący oraz zwrócenie uwagi na najczęściej powtarzające się błędy przy projektowaniu i wykonawstwie pokryć na rąbek.

Obecnie prowadzi się wiele modernizacji dachów finansowanych zarówno ze środków prywatnych, jak i publicznych. Pokrycia takie jak gonty bitumiczne czy płyty azbestowo-cementowe osiągają dziś kres swojej trwałości technicznej i użytkowej. Naprawy takich dachów często wykonuje się, na zalecenie wykonawcy, bez demontażu dotychczasowego pokrycia - nowe pokrycie układa się na starym i mocuje przez warstwę rozdzielającą. Takie rozwiązanie może być korzystne i oszczędzać czas oraz pieniądze, zwłaszcza gdy koszty utylizacji odpadów niebezpiecznych są wysokie. Dlatego warto wcześniej zapoznać się z cennikiem prac budowlanych, aby inwestor miał wyobrażenie o różnicach w kosztach poszczególnych metod renowacji i mógł rozważyć dostępne opcje w swoim budżecie.

Dla długiej żywotności nowego dachu kluczowe jest zwrócenie uwagi nie tylko na samo pokrycie, ale również na warstwy pod nim. Stan warstw podkładowych, takich jak deskowanie i elementy nośne, jest często nieodłączną częścią remontu. W wielu przypadkach konieczne jest wykonanie prac murarskich, aby stworzyć solidną i stabilną podstawę pod pokrycie dachowe, która zapobiegnie przenikaniu wilgoci i stratom ciepła. Dobry stan podłoża jest podstawą prawidłowego ułożenia pokrycia i zapobiega częstym usterkom.

Jeszcze przed rozpoczęciem montażu pokrycia należy sprawdzić więźbę, łacenie i pozostałe elementy nośne dachu. Konstrukcje ciesielskie muszą być w nienagannym stanie, aby zapewnić maksymalną stabilność i niezawodność dachu. Źle przygotowane elementy nośne mogą prowadzić do niestabilności pokrycia i jego uszkodzeń. Sprawdzenie przygotowania konstrukcji ciesielskich może obejmować także korektę wysokości łacenia, która wpływa na prawidłową wentylację dachu.

Zasady prawidłowego projektowania pokryć blaszanych na rąbek stojący

Pokrycia blaszane na rąbek stojący stosuje się od kilku stuleci. Dawniej przestrzeń pod dachem, czyli strych, służyła jedynie do przechowywania rzadziej używanych rzeczy. Dziś niemal każde poddasze jest przeznaczone na cele mieszkalne. To zasadnicza zmiana, która wpływa na wybór i układ warstw całego dachu. Bezawaryjnych i trwałych dachów blaszanych można się spodziewać, jeśli odpowiednią uwagę poświęci się następującym kluczowym zagadnieniom:

• Zapewnienie skutecznej wentylacji dachu
• Rozwiązanie rozszerzalności cieplnej pasów pokrycia
• Spadek dachu
• Prawidłowy dobór obróbek blacharskich i połączeń
• Wykonanie zgodnie z wcześniej uzgodnionymi i zatwierdzonymi rozwiązaniami technicznymi

Zapewnienie wentylacji dachu

Naturalnym zjawiskiem w pokryciach blaszanych jest powstawanie kondensatu na spodniej stronie blachy. Niektóre metale są wrażliwe na kondensat i ulegają korozji. Wentylacja dachu służy nie tylko do odprowadzenia skroplonej wilgoci, ale także wilgoci wbudowanej w dach, np. wraz z surowym drewnem użytym do konstrukcji. Wentylacja jest podstawowym warunkiem długiej żywotności dachu, zwłaszcza przy poddaszu mieszkalnym.

Wymagania dotyczące układu warstw dachu w przypadku praktycznie wszystkich pokryć blaszanych są następujące:

1. zastosowanie dwupowłokowej konstrukcji wentylowanej z odpowiednio zwymiarowaną szczeliną wentylacyjną
2. staranne rozwiązanie detali wlotu i wylotu powietrza
3. rzetelnie wykonana paroizolacja lub opóźniacz pary
4. zastosowanie membrany paroprzepuszczalnej na górnej powierzchni izolacji termicznej.

Wentylowany układ warstw dachu nr 1 jest dziś sprawdzonym i bardzo często stosowanym rozwiązaniem. Wentylację dachu można uzyskać na różne sposoby. Najczęściej na elementach nośnych, np. krokwiach, mocuje się kontrłatę, równoległą do tych elementów. Jej wysokość zależy przede wszystkim od spadku dachu i długości krokwi, zob. tab. nr 1.

Jak już wspomniano, trzeba uporać się z kondensatem powstającym na spodniej stronie blachy. Rozwiązaniem jest zastosowanie odpowiedniej warstwy rozdzielającej między podłożem a pokryciem. Odporność chemiczna metali na kondensat w połączeniu z ciepłem od promieniowania słonecznego jest różna. W zależności od koloru pokrycia blaszanego temperatura jego powierzchni wynosi od 60° do 90°C. Dawniej jako warstwę rozdzielającą pod pokrycia blaszane stosowano papę, czyli pas bitumiczny. Takie rozwiązanie nie nadaje się dla metali wrażliwych na korozję w gorącym, wilgotnym środowisku (np. tytan-cynk TiZn czy stal ocynkowana FeZn). W takim przypadku jako warstwę rozdzielającą należy zastosować matę strukturalną. Mata strukturalna to warstwa rozdzielająca układana bezpośrednio pod blachą na deskowaniu, która zapobiega kontaktowi spodu blachy z ewentualną wilgocią. Składa się z poliamidowej maty o grubości 7-8 mm oraz podkładu w postaci membrany paroprzepuszczalnej. Mata strukturalna ma właściwości dźwiękochłonne i pozwala zniwelować niewielkie nierówności drewnianego deskowania. Stosuje się ją zawsze wtedy, gdy zamiast deskowania używa się wielkoformatowych płyt drewnopochodnych - OSB, MDF lub np. płyt CETRIS itp.

Powtarzające się błędy przy wykonywaniu wentylacji dachu

Jeśli projekt nie określa wysokości szczeliny wentylacyjnej, w praktyce sięga się po najtańsze rozwiązanie, wynikające z tego, co akurat jest na składzie drewna. Obecnie najczęściej sprzedawanym przekrojem łaty dachowej jest 60/40 mm. Ze względów statycznych element ten mocuje się do podłoża szerszą stroną, więc wysokość szczeliny wentylacyjnej wynosi w takim przypadku 40 mm. Taki przekrój zupełnie nie nadaje się jednak do pokryć blaszanych. Jeśli wysokość szczeliny powietrznej wynosi < 50 mm, nie można mówić o skutecznej wentylacji dachu. Do częstych błędów należą również:

• zamknięcie otworów wlotowych powietrza przez źle wykonaną obudowę podbitki
• zakończenie pokrycia w kalenicy bez wykonania sprawnego wylotu powietrza (zob. detal nr 1)
• zablokowanie wentylacji przez nieprawidłowo ułożoną izolację termiczną
• zastosowanie niesprawnie działającej membrany wstępnego krycia

Przykładem może być wykonywanie podłużnych połączeń membrany jedynie na zakład nawet przy spadkach ≤ 20°, nieprawidłowe zakończenie membrany przy okapie czy łączenie membrany z przejściami przez dach (komin, okno dachowe, odpowietrzenie kanalizacji...) bez starannego oklejenia elementami systemowymi. Błędne jest też przekonanie, że mata strukturalna pod blachą jest w stanie przewietrzać cały dach.

Poważnym błędem jest także wykonywanie dachów z pokryciem blaszanym na rąbek jako jednopowłokowych (niewentylowanych).

Na podłoże pod pokrycie często stosuje się deski niskiej jakości o wysokiej wilgotności ˃ 20 % i niewłaściwych wymiarach (optymalnie szerokość x grubość - 80-160 mm x 24 mm). Błędem jest również stosowanie tzw. deskowania ażurowego, w którym pomija się co drugą deskę.

Rozszerzalność cieplna pasów pokrycia

Dawniej do wykonywania pokryć na rąbek stojący używano niemal wyłącznie arkuszy blachy o wymiarach 2 x 1 m. Z tego powodu problemy wynikające z rozszerzalności cieplnej praktycznie nie występowały. Wraz z pojawieniem się maszyn do zamykania rąbków w nowoczesnej praktyce blacharskiej zaczęto stosować blachy z kręgów. Ta świetna innowacja ma jednak swoje pułapki. Architekci projektują budynki o bardzo atrakcyjnych, a zarazem skomplikowanych kształtach. Długości pasów pokrycia często przekraczają 10 m. W pojedynczych przypadkach, zwłaszcza przy obiektach sportowych, długości przekraczają nawet 30 m.

Pokrycie wykonane z blachy z kręgów na podwójny rąbek stojący należy projektować z uwzględnieniem rozszerzalności cieplnej materiału w kierunku poprzecznym i podłużnym. W kierunku poprzecznym rozszerzalność cieplną kompensuje się poprzez ustawienie właściwego profilu rąbka w maszynie profilującej (zob. rys. 1). W tym kontekście trzeba też zwrócić uwagę na dobór właściwej grubości blachy w stosunku do jej szerokości w rozwinięciu.

Rys. 1 - Geometria profilu połączeń pokrycia na podwójny rąbek stojący

Rozszerzalności cieplnej w kierunku podłużnym trzeba poświęcić uwagę przy pasach pokrycia o długości ˃ 3,0 m. Mocowanie pokrycia do podłoża realizuje się za pomocą systemu żabek przesuwnych (dylatacyjnych) i stałych (zob. rys. 2).

Rys. 2 - Żabka stała i przesuwna do mocowania pasów pokrycia do podłoża

Przy typowych długościach pasów pokrycia do 10 m stosuje się standardowe żabki przesuwne. Aby rozszerzalność cieplna pokrycia była w pełni skompensowana, trzeba też odpowiednio rozwiązać połączenie pasów z krawędzią okapu i kalenicą. Przy pasie okapowym (zob. rys. 3) oraz przy zakończeniu w kalenicy należy zachować szczelinę dylatacyjną 8-10 mm.

Rys. 3 - Wykonanie dylatacyjnego połączenia pasów pokrycia z krawędzią okapu

W uzasadnionych przypadkach można zastosować pasy pokrycia o długości nawet 15 m. Wówczas szczelinę dylatacyjną trzeba zwiększyć do 15 mm i zastosować wydłużone żabki przesuwne.

Pokryciom o ekstremalnych długościach należy poświęcić kompleksową uwagę i ocenić cały projekt we wszystkich jego aspektach. W przypadku dachów z pasami pokrycia o długości >15 m w połaci dachu trzeba wykonać poprzeczne połączenia dylatacyjne. Detal poprzecznego połączenia dylatacyjnego należy dopasować do konkretnego spadku dachu. Jednocześnie trzeba uwzględnić położenie przejść przez dach, np. okien dachowych, kominów, świetlików itp. Przejścia te należy umieszczać w strefie żabek stałych.

Rozszerzalność cieplną metali trzeba uwzględnić przy wszystkich obróbkach liniowych, takich jak kosze dachowe, gzymsy, attyki i wszystkie rodzaje rynien - szczególnie ważne jest to w przypadku rynien za attyką i rynien międzydachowych.

Tab. 2 Współczynniki rozszerzalności cieplnej metali i wybranych materiałów budowlanych

Spadek dachu

Określeniu właściwego spadku dachu trzeba poświęcić należytą uwagę. Na tę kwestię wpływają nie tylko wytyczne normowe dotyczące dachów, ale również ograniczenia wysokości zapisane w obowiązujących planach miejscowych.

Doświadczenie pokazuje, że dopuszczany dawniej przez normy minimalny spadek pokryć blaszanych wynoszący 3° nie zawsze wystarcza w przypadku pokryć na rąbek. Według aktualnej wiedzy sprawnie działającego dachu na rąbek stojący można oczekiwać od spadku 7˚. System podwójnego rąbka stojącego jest odporny na deszcz, ale nie jest wodoszczelny, jak wielu błędnie sądzi. Jeśli podwójny rąbek stojący znajdzie się pod wodą, np. na skutek wody zastoinowej z topniejącego śniegu przy zimnych krawędziach dachu lub nad większymi przejściami przez dach, wilgoć przenika pod pokrycie.

Przy spełnieniu określonych warunków dachy na podwójny rąbek stojący można wykonywać także przy spadku 3°. Na przykład w Austrii pokrycie blaszane na podwójny rąbek stojący można wykonać przy spadku 3° pod warunkiem, że w połaci dachu nie ma żadnych przejść, koszy ani połączeń poprzecznych, czyli pasy pokrycia muszą być wykonane z jednego kawałka, bez łączeń.

Również w naszych warunkach do dachów o granicznym spadku, mieszczącym się w przedziale 3°-7°, należy podchodzić ze szczególną ostrożnością i wybierać rozwiązania ograniczające ryzyko:

1. stosowanie uszczelki w rąbkach na całej powierzchni
2. zwiększenie szczelności wstępnego krycia przez wykonanie wodoszczelnego podkładu
3. zastosowanie rozwiązań eliminujących wpływ kondensatu na pokrycie i podłoże pod nim (użycie odpowiedniej warstwy rozdzielającej)
4. a przede wszystkim wystarczająca wentylacja dachu (wysokość szczeliny wentylacyjnej 80-100 mm)

Niestety nawet wśród fachowców panuje niepewność co do określania spadku dachu. Jedni podają go w stopniach, inni w procentach. Dla porządku zamieszczam tabelę przeliczeniową spadków według normy dotyczącej projektowania dachów.

Obróbki blacharskie i połączenia

Do spadku dachu określonego przez projektanta trzeba dostosować dobór i sposób wykonania konstrukcji ciesielskich oraz obróbek blacharskich. Bardzo ważnym elementem funkcjonalnym każdego dachu jest technicznie poprawnie zaprojektowane odwodnienie i związane z nim detale, w tym obróbka zakończenia pokrycia przy okapie. Jak każda historia ma swój początek, tak montaż każdego dachu zaczyna się od okapu. Przy granicznych spadkach 3°-7° trzeba pamiętać o obniżeniu podłoża, aby uniknąć powstania przeciwspadku w miejscu, gdzie pokrycie wchodzi do rynny.

Można to wykonać co najmniej na dwa sposoby:

• na szerokości pierwszej deski okapowej (ok. 150 mm) obniżyć wysokość kontrłaty o 2-4 mm
• zmniejszyć grubość deski okapowej o 2-3 mm.

Pierwszy sposób jest trudniejszy w wykonaniu, ale bezpieczniejszy statycznie i bardziej niezawodny, ponieważ nie ogranicza wymaganej głębokości zakotwienia łączników.

Również obróbki przejść przez dach trzeba dopasować do spadku dachu. Obróbki blacharskie pokryć na podwójny rąbek stojący należy wykonywać jako połączenia rąbkowe, bez bezpośredniego mocowania do podłoża (perforowania materiału) i bez konieczności stosowania mas uszczelniających, tzw. silikonów. Najtańsze profilowane pokrycia blaszane wykorzystują jako "systemowy" element mocujący wkręt farmerski. Element ten rozprzestrzenił się w całej branży blacharskiej jak wirus. Niestety często nawet doświadczeni rzemieślnicy dają się nim zarazić i zamiast mocowania pośredniego za pomocą usztywniającej blachy mocującej używają wkrętów farmerskich i przewiercają wartościowy materiał, dziurawiąc go i znacznie skracając jego żywotność.

Wkręt farmerski nie ma miejsca w tradycyjnym rzemiośle blacharskim.

Z punktu widzenia projektowania detali i ich połączeń z pokryciem dach blaszany musi działać jako całość, łącznie ze wszystkimi detalami. Najczęstszą przyczyną nieprawidłowego działania pokryć blaszanych (aż w 90 % przypadków) jest właśnie zły dobór obróbek blacharskich i ich niestaranne wykonanie. Tej kwestii trzeba poświęcić szczególną uwagę na etapie projektowania, a oczywiście także podczas realizacji. Rzetelne przygotowanie może zapewnić tylko kompetentny specjalista - projektant z odpowiednią wiedzą i doświadczeniem w tej dziedzinie.

Wykonanie prac blacharskich

Nieodzownym elementem przygotowania renowacji dachu blaszanego powinien być również wybór solidnego i doświadczonego wykonawcy prac blacharskich, który dobrze zna wybraną technologię.

Przed przystąpieniem do prac wykonawca musi przejąć plac budowy i podłoże oraz sporządzić szczegółowy pisemny zapis o ich stanie w dzienniku budowy. Podczas odbioru konstrukcji ciesielskich należy w miarę możliwości wykryć ukryte wady, które często towarzyszą remontom dachów, np. niedziałającą wentylację dachu z powodu niewłaściwej grubości izolacji termicznej w stosunku do wysokości krokwi, nieodpowiednie podłoże pod pokrycie czy wadliwie wykonane wstępne krycie i jego detale.

Niezbędnym warunkiem rzetelnej realizacji jest też dokładne zapoznanie się z całą dokumentacją projektową, rysunkami i detalami. Na tym etapie zaleca się osobistą konsultację z autorem projektu lub z inspektorem nadzoru. W trakcie realizacji trzeba stosować wszystkie zaprojektowane rozwiązania, korzystając z najnowocześniejszych dostępnych maszyn i narzędzi ręcznych do prac blacharskich. Przestrzeganie tych zasad pozwala oczekiwać dobrego rezultatu - sprawnie działającego dachu.

Na koniec krótka uwaga o stanie rzemiosła blacharskiego. Obecnie blacharstwo znajduje się niestety na swego rodzaju rozdrożu. Brakuje wykwalifikowanych pracowników, brakuje młodych adeptów zawodu i brakuje należytego uznania dla tych, którzy własnymi rękami tworzą z blachy trwałe wartości. Jednocześnie do tradycyjnego rzemiosła przenikają nowoczesne, przemysłowe, a przede wszystkim tanie systemy dachowe, które swoimi metodami montażu niszczą zawodowy honor i fachowość rzemieślników. Wierzę, że wspólnym wysiłkiem pasjonatów rzetelnego rzemiosła blacharskiego uda się ten niekorzystny trend odwrócić.

Autor: inż. Gabriel Boros - PROJECT CONSULTING
Autor artykułu jest specjalistą ds. pokryć blaszanych firm Rheinzink i Prefa Aluminiumprodukte z 30-letnim doświadczeniem w branży.

Literatura: Materiały firmowe PREFA ALUMINIUMPRODUKTE GMBH
Materiały firmowe RHEINZINK Co KG. GMBH
Słowacka norma STN 73 1901 - Projektowanie dachów. Postanowienia podstawowe