Maszynowy wykop pod ławy i stopy fundamentowe

Chodzi o kopanie rowów lub dołów pod fundamenty za pomocą maszyny, najczęściej minikoparki, koparko-ładowarki albo koparki gąsienicowej. Ręcznie robi się tu tylko doczyszczenie dna oraz miejsca, do których maszyna nie dosięgnie albo w których biegną sieci uzbrojenia terenu.

Ławy fundamentowe (szerokość od 50 cm)

Ławy to ciągłe pasy pod ścianami nośnymi. W domu jednorodzinnym tworzą zamknięty obrys budynku i do tego kilka linii wewnętrznych pod ścianami działowymi nośnymi. Szerokość określa projekt, zależnie od obciążenia i nośności gruntu. W typowych domach wynosi zwykle około 50 do 60 cm, przy cięższych murach albo słabszym podłożu więcej. Pozycja „od 50 cm” oznacza, że kopie się łyżką o odpowiedniej szerokości. Węższych rowów tą metodą się nie wykonuje.

Stopy fundamentowe (szerokość od 80 cm)

Stopy to osobne doły pod słupami, na przykład pod wiatą garażową, zadaszonym tarasem, domem szkieletowym na stopach, halą stalową albo pod słupkami ogrodzenia. Mają zwykle rzut kwadratu lub prostokąta i są głębsze oraz masywniejsze niż ławy, bo przenoszą obciążenie skupione w jednym punkcie. Przy stopach maszyna kopie wiele małych dołów, po każdym musi się przestawić i dokładnie ustawić. Dlatego w przeliczeniu na metr sześcienny ta praca jest zwykle bardziej pracochłonna niż ciągła ława.

Jak liczy się metry sześcienne

Cena w cenniku dotyczy metra sześciennego wykopanej ziemi. Objętość liczy się z wymiarów według projektu: długość razy szerokość razy głębokość. Przy ławach sumuje się wszystkie odcinki, przy stopach objętość jednego dołu mnoży się przez ich liczbę. Ustal z wykonawcą z góry, czy rozliczacie się według wymiarów projektowych, czy według faktycznie wykopanej objętości. W praktyce wykop wychodzi zwykle trochę szerszy, zwłaszcza w sypkim gruncie, a różnica bywa odczuwalna.

Uważaj też na różnicę między gruntem rodzimym a spulchnionym. Wykopana ziemia zwiększa objętość, w glinach i iłach zwykle o kilkadziesiąt procent. Zamawiając wywóz, licz się więc z większą ilością urobku, niż wynika z objętości wykopu w projekcie.

Dobre przygotowanie skraca pracę maszyny i ogranicza niespodzianki. Przy zabudowie bliźniaczej lub szeregowej albo przy wykopie tuż przy domu sąsiada trzeba pomyśleć także o sąsiadach i ich fundamentach. Przed przyjazdem maszyny powinno być przygotowane:

• projekt z rysunkiem fundamentów, wymiarami, głębokościami i rzędnymi posadowienia,
• wytyczenie budynku przez geodetę, najlepiej z ławami ciesielskimi poza obszarem wykopu, żeby maszyna nie zniszczyła punktów podczas pracy,
• wskazanie przebiegu sieci (gaz, prąd, woda, kanalizacja, telekomunikacja) z oznaczeniem bezpośrednio w terenie,
• zdjęcie humusu, czyli zebranie wierzchniej żyznej warstwy ziemi, którą odkłada się na bok i wykorzystuje później przy zagospodarowaniu ogrodu,
• dojazd dla maszyny i ciężarówki, odpowiednio szeroki i nośny, bez nisko zawieszonych przewodów i gałęzi,
• miejsce na odłożenie ziemi albo uzgodniony wywóz,
• oczyszczona działka bez samosiejek, gruzu i starych konstrukcji, jeśli ich usunięcie nie jest częścią zlecenia.

Wskazanie sieci bywa lekceważone, bo „tam nigdy nic nie było”. Na starszych działkach i po rozebranych domach często jednak wychodzą przyłącza, o których nikt nie wiedział. Jeśli przy wykopie dojdzie do uszkodzenia gazociągu albo poczujesz gaz, natychmiast przerwij pracę, wyłącz maszynę, odejdź na bezpieczną odległość i zadzwoń do pogotowia gazowego pod numer 992 albo na numer alarmowy 112. Uszkodzony kabel elektryczny zostaw elektrykowi z uprawnieniami SEP i operatorowi sieci, nigdy go nie dotykaj.

Kolejność różni się w zależności od maszyny i terenu, ale w głównych punktach wygląda podobnie:

1. Przejąć od geodety wytyczenie i sprawdzić ławy ciesielskie, osie oraz punkt wysokościowy, od którego mierzy się głębokość.
2. Zaznaczyć obrys wykopu w terenie, najczęściej sprayem albo wapnem wzdłuż rozciągniętych sznurków.
3. Sprawdzić położenie sieci i w ich pobliżu kopać ręcznie albo bardzo ostrożnie.
4. Ustawić maszynę i dobrać łyżkę odpowiedniej szerokości. Do doczyszczenia dna przydaje się łyżka bez zębów, tak zwana skarpowa.
5. Kopać rów warstwami i na bieżąco kontrolować głębokość niwelatorem albo laserem.
6. Odkładać ziemię po stronie, która nie będzie przeszkadzać w dalszej pracy, i wystarczająco daleko od krawędzi, żeby nie obciążała ścian wykopu. Ewentualnie od razu ładować ją na samochód.
7. Ostatnie kilka centymetrów zebrać ostrożnie i dno doczyścić ręcznie, żeby nie została na nim spulchniona ziemia.
8. Przy stopach sprawdzić położenie każdego dołu względem osi i odległości między nimi.
9. Skontrolować wymiary, głębokości i stan dna, a potem pokazać wykop konstruktorowi albo osobie prowadzącej budowę.

Dno wykopu to miejsce, w którym fundament spotyka się z gruntem rodzimym. Musi być twarde, równe i nienaruszone. Jeśli na dnie pojawi się inny grunt, niż zakładał projekt, na przykład nasyp, miękki ił albo wypływ wody, trzeba to omówić z konstruktorem jeszcze przed betonowaniem.

Rodzaj gruntu

Grunty spoiste, czyli gliny i iły, dobrze się kopie, a ściany wąskiego rowu zwykle dłużej w nich stoją. Są jednak wrażliwe na wodę: po deszczu dno mięknie i traci nośność. Piaski i żwiry kopie się łatwo, ale ściany się osypują, wykop się poszerza i objętość rośnie. Skaliste podłoże albo duże kamienie mogą wymagać młota hydraulicznego, co wyraźnie spowalnia pracę. Nasypy, stare piwnice i resztki fundamentów to niespodzianki, których na początku nikt nie widzi. Na terenach dawnej zabudowy, na przykład po rozebranej kamienicy albo starym gospodarstwie, zdarza się to dość często.

Jeśli masz dla działki opinię geotechniczną albo badania gruntu, przekaż je wykonawcy wykopu przed rozpoczęciem pracy. Oszczędzi to dyskusji na miejscu.

Wybór maszyny i łyżki

Przy domu jednorodzinnym najczęściej pracuje minikoparka albo koparko-ładowarka. Minikoparka wjedzie nawet na ciasną działkę i mniej niszczy otoczenie, ale przy większej objętości albo twardszym gruncie jest wolniejsza. Większa koparka kopie szybciej i głębiej, potrzebuje jednak więcej miejsca i nośnego dojazdu. Szerokość łyżki powinna odpowiadać szerokości ławy. Kopanie ławy zbyt szeroką łyżką oznacza niepotrzebnie dużo ziemi do wywiezienia, a później niepotrzebnie dużo betonu.

Głębokość posadowienia

Dno fundamentu musi znajdować się poniżej głębokości przemarzania gruntu, żeby zamarzająca woda w ziemi nie wypychała fundamentów do góry. W Polsce kraj dzieli się na strefy przemarzania i głębokość ta wynosi zwykle od około 80 cm na zachodzie do około 140 cm na północnym wschodzie, licząc od docelowego poziomu terenu. Konkretną głębokość zawsze określa projekt. Jeśli warstwa nośna leży głębiej, kopie się aż do niej. Na działce ze spadkiem ławy często się schodkuje, żeby nie kopać niepotrzebnie głęboko na całej długości.

Przy tej samej liczbie metrów sześciennych wykop może być raz prostą jednodniową robotą, a innym razem trudnym zleceniem na kilka dni. Praca idzie łatwiej, gdy:

• działka jest płaska, sucha i maszyna dojeżdża do niej bez przeszkód,
• grunt jest spoisty, bez kamieni i korzeni,
• wokół jest dość miejsca na odłożenie ziemi,
• chodzi o ciągłe ławy bez częstego przestawiania maszyny,
• sieci są dokładnie wskazane i biegną poza wykopem.

Pracochłonniejsza i droższa jest natomiast wtedy, gdy:

• dojazd jest wąski, przez działkę sąsiada albo przez ogród, który trzeba chronić,
• maszyna trafia na skałę, beton, stare fundamenty albo pnie drzew,
• w rowie stoi woda gruntowa i trzeba ją odpompowywać,
• przez wykop albo wzdłuż niego biegną sieci i część trzeba kopać ręcznie,
• wykop jest głęboki i ściany trzeba zabezpieczyć szalunkiem albo wykonać skarpy,
• chodzi o małą objętość, na przykład kilka stóp, a maszynę i tak trzeba przywieźć,
• ziemi nie ma gdzie odłożyć i wszystko trzeba od razu wywozić.

Wywóz ziemi i jej przyjęcie na składowisku, ręczne doczyszczenie, pompowanie wody czy kucie skały to w cennikach zwykle osobne pozycje. Zapytaj wykonawcę, co dokładnie obejmuje cena wykopu, a co zostanie policzone osobno.

Wykop pod fundamenty nie jest osobną pracą, tylko pierwszym ogniwem łańcucha. Przed nim jest geodeta i wskazanie sieci, po nim zbrojenie i betonowanie. Im lepiej te kroki są zgrane, tym krócej rów stoi otwarty.

• Geodeta powinien być pod telefonem także w trakcie wykopu, gdyby ławy ciesielskie zostały uszkodzone albo pojawiły się wątpliwości co do położenia.
• Elektryk z uprawnieniami SEP układa w wykopie bednarkę, czyli uziom fundamentowy. Musi to zrobić przed betonowaniem i zgodnie z projektem, żeby później można było wykonać pomiary instalacji.
• Przyłącza i przepusty dla wody, kanalizacji, prądu i ewentualnie gazu prowadzi się w rurach osłonowych przez fundament. Ich położenie trzeba znać wcześniej, bo późniejsze wiercenie w fundamentach to zbędna praca.
• Konstruktor albo osoba prowadząca budowę powinni przed betonowaniem obejrzeć dno wykopu.
• Betoniarnię i pompę do betonu zamawia się tak, żeby betonować możliwie szybko po zakończeniu wykopu.

W praktyce często zdarza się, że wykop jest gotowy, a na beton czeka się tydzień. W tym czasie spada deszcz, ściany się osypują, a dno rozmięka. Potem trzeba je czyścić, a czasem także dokopywać.

• Niedokładne wytyczenie albo przesunięte ławy ciesielskie. Dom nie pasuje potem do działki, ściany nie są pod kątem prostym albo nie zachowuje się odległości od granic. Po zabetonowaniu takiego błędu praktycznie nie da się poprawić.
• Przekopane dno zasypane z powrotem ziemią. Spulchniona ziemia pod obciążeniem się zagęszcza i fundament osiada. Przekopaną część trzeba wypełnić betonem, nie ziemią.
• Kopanie łyżką z zębami aż do dna. Dno zostaje zryte i nierówne. Ostatnią warstwę należy zebrać łyżką bez zębów i doczyścić ręcznie.
• Za mała głębokość. Fundament w strefie przemarzania może być podnoszony przez mróz, a w murach pojawiają się pęknięcia, które wychodzą dopiero po latach.
• Ziemia odłożona tuż przy krawędzi. Ciężar ziemi napiera na ściany, te osypują się do rowu i powstaje zagrożenie dla ludzi w środku.
• Zbyt długo otwarty wykop. Deszcz, mróz albo przesychanie niszczą dno wykopu. Rozmiękłą warstwę trzeba przed betonowaniem usunąć.
• Zignorowanie innego gruntu na dnie. Jeśli pojawi się nasyp albo miękka warstwa, a betonuje się bez konsultacji z konstruktorem, fundament może osiadać nierównomiernie.
• Podkopanie fundamentów sąsiedniego budynku. Przy wykopie tuż przy istniejącym budynku, zwłaszcza głębszym niż jego fundamenty, grozi jego uszkodzenie. Taką sytuację musi wcześniej ocenić konstruktor.

Przy głębszych wykopach pamiętaj o bezpieczeństwie. Ludzie w rowie nie mogą pracować pod niezabezpieczonymi ścianami, a wykop zostawiony na noc powinien być ogrodzony, żeby nikt do niego nie wpadł, szczególnie dzieci i zwierzęta.

Przy typowym domu jednorodzinnym w dobrym gruncie maszynowy wykop pod ławy często udaje się wykonać w jeden do dwóch dni. Stopy pod wiatę albo taras bywają gotowe w kilka godzin. Czas wydłużają kamienie, woda, sieci, trudny dojazd i wywóz ziemi, jeśli samochody nie nadążają z odbiorem urobku.

Najlepiej betonować tego samego albo następnego dnia po obejrzeniu wykopu. Jeśli grozi dłuższa przerwa, ostatnią warstwę można zebrać dopiero tuż przed betonowaniem albo zabezpieczyć dno warstwą chudego betonu, jeśli przewiduje to projekt. Zimą trzeba nie dopuścić do zamarznięcia dna, bo na zmarzniętym gruncie nie należy betonować.

Przed betonowaniem przejdź wykop razem z wykonawcą, a najlepiej także z konstruktorem. Proste pomiary miarą i niwelatorem ujawniają większość problemów. Zwróć uwagę przede wszystkim na to, czy:

• położenie ław i stóp odpowiada wytyczeniu i projektowi,
• szerokość rowów i wymiary stóp nie są mniejsze niż w projekcie,
• głębokość jest zachowana na całej długości, mierzona od uzgodnionego punktu wysokościowego,
• dno jest równe, twarde i bez spulchnionej ziemi, błota i wody,
• na dnie nie ma korzeni, kamieni ani resztek starych konstrukcji,
• ściany są stabilne, bez osuwisk i nawisów,
• ziemia leży w bezpiecznej odległości od krawędzi albo została wywieziona,
• sieci nie są uszkodzone, a ich przejścia są oznaczone,
• schodki na terenie ze spadkiem odpowiadają projektowi,
• konstruktor obejrzał dno wykopu, a ewentualne uwagi zostały zapisane i rozwiązane,
• objętość do rozliczenia jest uzgodniona według ustalonego sposobu pomiaru.