Beton zagen

Bij betonzagen snijdt een diamantgereedschap een stuk constructie los, precies op de plek waar het weg moet. Bij slopen hamert een breekhamer op de muur, en die trillingen lopen door naar vloeren en aangrenzende wanden. Een zaag geeft zulke trillingen niet en laat een strakke rand achter. Daarom kies je voor zagen overal waar de rest van het huis gewoon blijft staan: een nieuwe deuropening in een betonwand, een groter raam, een doorvoer voor ventilatie of riolering, of een aanpassing van de vloer in een bewoond huis.

Slopen is zinvol als de hele constructie verdwijnt en de omgeving de trillingen aankan. In een appartement is zagen eigenlijk de enige manier om de indeling te veranderen zonder de woningen van de buren te beschadigen. Dat geldt voor appartementsgebouwen opgetrokken uit prefab betonelementen en voor gebouwen waarbij de wanden ter plaatse zijn gestort. Wie een gewapende betonwand met een breekhamer te lijf gaat, beschadigt het beton dat de wapening rond de opening beschermt. De buren onder en boven je kunnen dan barsten in hun pleisterwerk krijgen.

Gewone openingen in wanden maakt men met een wandzaag op een rail. Het bedrijf zet de rail met ankers vast op de muur en de zaag rijdt daarover precies langs de afgetekende lijn. Zo worden de randen van de opening recht en loodrecht. Een handzaag met een kleiner blad is handig voor korte sneden, voor het nazagen van hoeken en voor plekken waar de rail niet past.

• De draadzaag komt in beeld bij dikke, massieve constructies, bij funderingen en overal waar een zaagblad niet diep genoeg komt. Een diamantdraad gaat door geboorde gaten heen en zaagt de constructie door te trekken.
• De kernboor met diamantboorkroon boort een rond gat en haalt er een complete cilinder beton uit. Die gebruik je voor doorvoeren van leidingen, voor de hoeken van openingen en bij draadzagen om de draad door de muur te krijgen.
• De betonkettingzaag zaagt een haakse hoek zonder overloop. Een rond zaagblad schiet in een hoek altijd een stukje door, een ketting niet.

Gereedschap voor betonzagen werkt met synthetische diamanten, die onder hoge druk en temperatuur ontstaan. Dat is geen goedkope vervanging. Synthetische diamant heeft dezelfde kristalstructuur van koolstof als natuurlijke diamant, alleen wordt hij niet voor juwelen gemaakt maar als kleine technische korrels.

Die korrels zitten ingebakken in een metalen bindmiddel, meestal op basis van kobalt, ijzer of brons. Van dat mengsel maakt men segmenten, die op de stalen kern van het zaagblad of de boorkroon worden gelast. Het diamant zit dus niet in het hele blad, alleen de rand zaagt. Tijdens het werk slijt het bindmiddel langzaam weg en komen er steeds nieuwe korrels vrij. Bevat het beton harde grind en veel staal, dan slijten de segmenten sneller. Daarom vraagt een bedrijf bij de offerte naar het soort beton en hoeveel wapening erin zit.

Raakt een segment oververhit, dan vallen de diamanten eruit en kan het segment zelfs losschieten. Het blad wordt daarom met water gekoeld, of er wordt gezaagd met afzuiging en met pauzes, zoals de fabrikant van het gereedschap aanraadt.

In appartementsgebouwen dragen verticale betonwanden de vloer erboven. Bij prefab elementen zijn die vaak rond de 150 mm dik, ter plaatse gestorte wanden kunnen dikker zijn. Scheidingswanden zijn dunner en dragen niets. Toch zie je het verschil met een dragende wand niet altijd meteen, zeker niet als de woning al eens is verbouwd. Een stabiliteitsingenieur kijkt daarom niet alleen naar jouw woning, maar ook naar aanpassingen in de woningen boven en onder je. Openingen die boven elkaar liggen, beïnvloeden elkaar namelijk.

Komt er een opening in een dragende wand, dan is de volgorde van werken bepalend:

1. De vloer aan beide kanten van de wand ondersteunen met tijdelijke stutten, nog vóór de eerste zaagsnede.
2. De opening uitzagen en in delen verwijderen.
3. Een blijvend stalen kader of een latei plaatsen volgens de berekening van de stabiliteitsingenieur, meestal gelast uit stalen profielen en ondergoten of verankerd.
4. De stutten pas weghalen als de blijvende constructie de belasting heeft overgenomen.

Bij kleinere openingen in gemetselde wanden is een stalen of betonnen latei soms genoeg in plaats van een stalen kader. Welk soort en welke maat versterking een opening krijgt, bepaalt altijd de berekening van de stabiliteitsingenieur. De ervaring van het zaagbedrijf vervangt die niet.

Prefab of ter plaatse gestort

Een prefab wandelement en een gestorte wand van dezelfde dikte zaag je op een vergelijkbare manier. Het verschil zit vooral in hoeveel staal erin zit en waar. Prefab elementen hebben de wapening geconcentreerd rond de oorspronkelijke openingen en bij de verbindingen, gestorte wanden hebben vaak wapening over het hele oppervlak, aan beide zijden. Wat telt, is dus de echte dikte van de wand en de dichtheid van het staal, en dat laat een scan zien. Kies je een post in de prijslijst, ga dan uit van de dikte van de constructie, niet van hoe iemand de wand noemt.

Laat de berekening van de stabiliteitsingenieur als allereerste maken, nog voordat je een zaagbedrijf inschakelt. Dan weet je meteen wat er kan en wat de opening nodig heeft.

Ook bij werk dat niets met dragende wanden te maken heeft, gelden in een appartementsgebouw de huisregels, vaak vastgelegd in het huishoudelijk reglement van de vereniging van mede-eigenaars (VME). Doe lawaaierig werk binnen de afgesproken uren, laat de syndicus weten wat er gepland is en laat de buren vooraf weten wat ze kunnen verwachten. Een briefje in de inkomhal of even aanbellen voorkomt veel ergernis, want betonzagen hoor je door het hele gebouw.

Beton bevat kwartszand. Bij droog zagen ontstaat daaruit heel fijn kwartsstof, dat diep in de longen komt. De Europese richtlijn (EU) 2017/2398 rekent werk waarbij dit stof vrijkomt tot de processen met een kankerverwekkend effect. Water of afzuiging beschermt dus niet alleen het zaagblad, maar vooral je gezondheid.

Nat zagen in een woning heeft wel zijn nadelen. Er ontstaat betonslib dat de vloer verkleurt, afvoeren laat dichtslibben en bij een lekke vloer naar de buren kan doorlopen. Binnen kiest men daarom meestal een van deze twee aanpakken:

• nat zagen, waarbij het slib in bakken onder de zaagsnede wordt opgevangen en met een natzuiger wordt opgezogen,
• droog zagen met een bouwstofzuiger klasse H, rechtstreeks aangesloten op de beschermkap van het blad, en met een stofmasker voor de vakmensen.

In beide gevallen loont het om de vloer af te dekken met folie en daarop stevige platen te leggen, meubels weg te zetten, de deuren naar andere kamers dicht te doen en in de zekeringkast de kringen uit te schakelen die door de wand lopen. In betonbouw liggen elektriciteitsleidingen vaak rechtstreeks in het beton gestort, dus voor het zagen worden ze opgespoord en losgekoppeld. Loskoppelen en nieuwe leidingen trekken doet alleen een vakkundige elektricien. De installatie moet daarna voldoen aan het AREI en kan door een erkend keuringsorganisme worden gekeurd. Lopen er gasleidingen in de buurt, laat die dan door een installateur controleren. Ruik je gas, verlaat dan de woning, bedien geen schakelaars en bel de netbeheerder (Fluvius in Vlaanderen, Sibelga in Brussel) of bij direct gevaar 112.

Wees ook voorzichtig bij leidingkokers en technische schachten in woningen van vóór de jaren negentig. Platen rond leidingen en schachten kunnen asbest bevatten. Zulk materiaal zaag je niet en haal je ook niet zelf weg. Dat is werk voor een erkende asbestverwijderaar, na een asbestinventaris.

Beton weegt ongeveer 2 400 kg per m³. Het uitgezaagde stuk van een deuropening van rond de 900 × 2 000 mm in een wand van 150 mm weegt zo ruwweg 650 tot 750 kg. Zo'n blok haal je niet veilig uit een woning en niemand draagt het de trap af. Het stuk wordt daarom met extra sneden in kleinere delen verdeeld, die twee mensen of een klein hijs- of transportmiddel aankunnen, meestal rond de 50 tot 100 kg per deel.

De zaaglengte wordt dus berekend over alle sneden die de zaag maakt, niet alleen over de omtrek. In de praktijk komt het vaak voor dat een deuropening een omtrek heeft van ongeveer 5 tot 6 lopende meter, terwijl het totaal aan sneden dichter bij het dubbele ligt. Vergelijk je offertes, kijk dan of het bedrijf die verdeelsneden meerekent.

Het tweede punt zijn de hoeken. Een rond zaagblad zaagt een haakse hoek niet af zonder aan één kant voorbij de hoek door te schieten. Die overloop verzwakt de wand net op de plek die het zwaarst belast wordt. Een kernboring in elke hoek helpt, met daartussen rechte sneden, of het nazagen van de hoeken met een kettingzaag. Bij een rechthoekige opening zijn dat vier boringen, niet één.

In nieuw metselwerk freest men sleuven voor elektriciteit en water met een sleuvenfrees met twee bladen en afzuiging. In dragende betonwanden maak je meestal geen sleuven, of alleen waar de stabiliteitsingenieur dat uitdrukkelijk heeft meegenomen. Een diepe horizontale sleuf kan de wapening doorsnijden en de wand over de hele lengte verzwakken. In betonbouw gaan nieuwe leidingen daarom liever in een voorzetwand van gipsplaat, in een plint of kabelgoot, of in de chape.

Houd bij sleuven de gebruikelijke leidingzones aan: horizontale leidingen vlak onder het plafond en boven de vloer, verticale leidingen bij hoeken en naast openingen. Wie later in de muur boort, weet dan waar de leidingen te verwachten zijn.

Door een betonwand maakt men vooral doorvoeren voor de dampkap, de ventilatie van de badkamer, de condensafvoer van een airco of warmtepomp, of een nieuwe rioolaansluiting. Een kernboring naar buiten krijgt een licht afschot naar buiten toe, zodat er geen water in het gat loopt. Na het plaatsen van de buis wordt de ruimte eromheen afgedicht, passend bij het soort doorvoer. Gaat de doorvoer door een brandwerende scheiding, dan gebruik je een gecertificeerde brandwerende afdichting.

Uitgezaagd beton is bouw- en sloopafval, geen huisvuil, en meestal geen gevaarlijk afval. Zuiver betonpuin zonder andere materialen nemen puinrecyclagebedrijven en breekinstallaties aan, en vaak ook het recyclagepark van de gemeente. Gaat het afval mee in een puincontainer, vraag dan om een bewijs van afvoer en bewaar dat bij je verbouwingspapieren. Voor materiaal met asbest geldt een andere route: dat is gevaarlijk afval.

Zet zware delen niet op het terras of balkon en leg ze niet op één hoop op de vloer. Ze belasten de vloer dan onnodig.

Een klein rond gat, bijvoorbeeld voor een kabel of een dunne buis, in een niet-dragende scheidingswand van baksteen, gipsblokken of cellenbeton kun je zelf maken. Boor niet zelf in een betonwand, een dragende wand, een vloer of een buitenmuur van een appartementsgebouw. Daar hoort een kernboring door een vakbedrijf, en pas nadat een stabiliteitsingenieur ernaar heeft gekeken. Let op bij kalkzandsteen: dat wordt vaak voor dragende wanden gebruikt.

1. Nagaan dat het om een niet-dragende scheidingswand gaat en niet om beton of een dragende wand. Bij twijfel stoppen en een vakman bellen.
2. De omgeving van het gat aftasten met een leidingzoeker en de leidingzones bij hoeken, boven de vloer en onder het plafond vermijden.
3. In de zekeringkast de kring uitschakelen die door de wand loopt en bij het stopcontact of de schakelaar controleren dat er geen spanning op staat.
4. De vloer afdekken, een stofzuiger met fijnstoffilter op de boormachine aansluiten en een stofmasker FFP2 of FFP3, een veiligheidsbril en gehoorbescherming opzetten.
5. Het midden van het gat aan beide kanten van de wand aftekenen, het eerst met een centreerboor helemaal doorboren en pas daarna de boorkroon plaatsen.
6. Met de boorkroon zonder klopfunctie op een laag toerental boren, van de ene kant tot halverwege de wanddikte en de rest vanaf de andere kant, zodat het pleisterwerk niet uitbreekt.
7. De kern eruit halen, het stof uit het gat en uit de omgeving zuigen en een mantelbuis of doorvoertule plaatsen.
8. De kring weer inschakelen en testen of het circuit werkt. Kwam je tijdens het boren metaal of ongewone weerstand tegen, het gat dan niet afmaken en een elektricien of loodgieter bellen.

• de berekening van de stabiliteitsingenieur lag er al voordat het zagen begon,
• de stutten ondersteunden de vloer tijdens het hele zaagwerk en zijn pas weggehaald na het plaatsen van de blijvende constructie,
• maat en plaats van de opening kloppen met de tekening en de randen staan loodrecht,
• in de hoeken van de opening schieten geen zaagsneden voorbij de lijn van de opening,
• het stalen kader of de latei zit er volgens de berekening van de stabiliteitsingenieur en de oplegging is ondergoten,
• op de wand en het plafond boven de opening zijn geen nieuwe barsten ontstaan,
• onderbroken leidingen zijn vakkundig losgekoppeld of verlegd en je hebt daar papieren van,
• doorvoeren lopen af naar buiten en de ruimte rond de buis is afgedicht,
• vloeren, afvoeren en de ruimtes van de buren zijn schoon en zonder sporen van slib,
• het bewijs van afvoer van het puin heb je samen met de oplevering ontvangen.