Traptreden plaatsen zonder stootbord

Het lijkt een detail, maar met deze keuze veranderen de uitstraling van de trap, de werkwijze en de eisen aan de ondergrond. Beslis dus voor je de treden bestelt, want de schrijnwerker stemt de overstek en de vorm van de voorkant daarop af.

• Traptreden plaatsen (deze post) kies je bij een open trap op een stalen middenboom of op trapbomen, waar tussen de treden een open ruimte blijft. Ook bij een betonnen trap waarvan de verticale voorkant een andere afwerking krijgt, zoals pleisterwerk met verf, tegels of een gietcoating, is dit de juiste post.
• Traptreden plaatsen met stootbord kies je als de hele trap in hout moet, dus ook de verticale vlakken. De schrijnwerker werkt dan de verbinding tussen trede en stootbord uit, volgt een vaste montagevolgorde en heeft een strakker afgewerkte betonnen voorkant nodig.
• De overstek weegt zwaarder bij een trede zonder stootbord. De voorkant van de trede valt over de bovenrand van het beton, of vormt bij een open trap de enige zichtbare rand. Hij moet over de hele trap gelijk zijn.
• De betonnen voorkanten blijven bij deze post zichtbaar. Zijn ze scheef of beschadigd, dan herstel je ze vooraf, want onder een geplaatste trede werk je ze moeilijk bij.
• De tijd op de werf is korter, omdat het opmeten, zagen en lijmen van stootborden wegvalt. Bij een open trap komt er wel het nauwkeurig afstellen van elke trede op de boom bij.

Twijfel je bij een betonnen trap en weet je eigenlijk al dat je de voorkanten in hout wilt? Bestel dan meteen de variant met stootbord. Stootborden achteraf onder al verlijmde treden passen is veel werk en het resultaat oogt zelden even strak.

De werkwijze hangt af van waar de trede op rust. Bij een plaatsbezoek vraagt een schrijnwerker dan ook eerst naar de onderbouw en pas daarna naar het hout.

Betonnen trap

In nieuwbouw in halfopen of open bebouwing komt dit het vaakst voor. Een gestorte betonnen trap draagt zichzelf, de houten trede is alleen bekleding. Ze wordt over het hele vlak verlijmd met een elastische lijm, eventueel extra vastgezet met ankers. Het voordeel: de trede voelt massief aan en kraakt niet. Het nadeel: beton is nooit helemaal nauwkeurig. Treden verschillen vaak in hoogte en diepte en liggen niet altijd mooi waterpas.

Stalen middenboom of zijbomen

Een centrale ligger, vaak visgraattrap genoemd, of twee stalen zijbomen. Hier draagt de trede zelf, dus moet ze dik genoeg zijn voor de overspanning, volgens de fabrikant van de constructie. De trede wordt van onderen vastgeschroefd door stalen plaatjes, meestal met een elastisch tussenlaagje dat contactgeluid dempt en kraken voorkomt. De gaten in staal en hout moeten precies overeenkomen, anders staat de trede scheef.

Houten trapbomen

De treden zitten in uitgefreesde sleuven in de trapbomen of rusten op de bovenkant ervan. Zo'n trap wordt meestal in het atelier als geheel gemaakt en het plaatsen van de treden hoort bij de montage. Een losse plaatsing van treden komt vooral voor bij het vervangen van versleten treden op een oudere houten trap, bijvoorbeeld in een rijwoning.

Zwevende treden in de muur

De treden lijken uit de muur te steken. Dat is dragend werk met verborgen ankers, een dragende muur en een berekening. Het is geen gewone bekleding en wordt uitgevoerd door een firma met een stabiliteitsstudie. Is de muur niet dragend of opgebouwd uit licht metselwerk, dan kan het vaak helemaal niet.

De meeste problemen met traptreden ontstaan al voor de plaatsing, door slechte afstemming met andere vakmensen. Voor het opmeten en plaatsen moet het volgende in orde zijn:

• Het beton is droog. Een verse betonnen trap geeft nog wekenlang vocht af. Hout op een natte ondergrond zwelt, trekt krom en de lijm hecht misschien niet. De schrijnwerker meet het vocht doorgaans zelf. De toegelaten waarde bepaalt de lijmfabrikant.
• Pleisterwerk en chape zijn klaar en droog. Natte werken binnen verhogen de luchtvochtigheid en hout neemt dat op. De treden komen pas na de plafonneerder en na de chape.
• De vloeren boven en onder zijn gekend. Je moet de hoogte van de afgewerkte vloer aan beide uiteinden van de trap kennen. De eerste en laatste trede moeten na plaatsing even hoog zijn als de rest. Ligt de vloer er nog niet, dan heeft de schrijnwerker de exacte opbouw nodig, geen schatting.
• De elektricien heeft zijn voorbereidingen gedaan. Wil je ledverlichting in of bij de treden, dan zitten kabels en dozen vooraf in de muur of het beton. Aansluiten doet een erkend elektricien, niet de schrijnwerker, en de installatie moet volgens het AREI gekeurd kunnen worden door een erkend keuringsorganisme.
• De trapleuning is afgesproken. Wie de leuning plaatst, moet weten of die in de trede, in de betonnen voorkant of in de muur wordt verankerd. Boren door een afgewerkte houten trede plan je vooraf, zodat op de juiste plaatsen wordt geboord.
• De betonnen voorkanten zijn hersteld. Ze blijven zichtbaar, dus de plafonneerder of tegelzetter werkt ze vooraf bij. Of je spreekt af dat ze na de plaatsing worden afgewerkt, met het hout goed afgeschermd.
• De ruimte is bereikbaar. Er is stroom, een plek om te zagen en tijdens de plaatsing en het uitharden van de lijm werkt niemand anders op de trap.

Opmeten en mallen

Bij een betonnen trap wordt elke trede apart opgemeten: de lengte aan de achter- en voorkant, de diepte aan beide uiteinden en de hoogte van elke trede. Bij verdreven treden in een draai worden mallen gemaakt uit karton of dun multiplex, omdat de hoek van de muur en de vorm van de trede telkens verschillen. De treden krijgen een nummer van onder naar boven, zodat ze bij de plaatsing niet door elkaar raken.

Bij een open trap op een middenboom controleert de schrijnwerker de afstand tussen de plaatjes, hun hoogte en of ze vlak liggen. Is een plaatje krom, dan richt de smid het, de schrijnwerker lost dat niet op met wiggen.

Hoogteverschillen wegwerken

Waarom is dit zo belangrijk? Je voet went na twee treden aan het ritme van de trap. Is één trede ook maar enkele millimeters hoger of lager, dan struikel je er makkelijk over. Daarom vlakt de schrijnwerker de verschillen in het beton uit: lage treden krijgen een egalisatiemortel of, binnen de grenzen van de lijm, een dikkere lijmlaag. Bij grotere verschillen gebruikt hij regelbare opvullingen of onderplaten. Het doel is dat alle afgewerkte treden even hoog en even diep zijn.

De ondergrond voorbereiden

Het beton wordt ontdaan van stof, pleister- en mortelresten en zo nodig geschuurd. Daarna komt een primer die bij het lijmsysteem hoort. Op een vette, stoffige of brokkelige ondergrond hecht geen enkele lijm goed.

De trede plaatsen

Eerst wordt elke trede droog gepast: klopt de lengte, is de voeg tegen de muur goed en is de overstek gelijkmatig? Tegen de muur blijft een uitzettingsvoeg van ongeveer 3 tot 5 mm, zodat het hout kan werken. Dan gaat er elastische lijm op het beton, meestal op basis van polyurethaan of MS-polymeer, met een getande lijmkam over het hele vlak of in dichte stroken volgens de fabrikant. De trede wordt ingelegd, met de waterpas gericht en verzwaard tot de lijm aantrekt. Bij een open trap komt de trede op de plaatjes met tussenlaag, wordt ze gericht en van onderen vastgeschroefd met schroeven van de juiste lengte, zodat er niets door het loopvlak komt.

Hoe lang het duurt

Een rechte trap met voorbereide treden plaatst een schrijnwerker doorgaans in een à twee dagen. Verdreven treden, oneffen beton en het maken van mallen vragen meer tijd. De lijm heeft volgens de fabrikant meestal ongeveer 24 uur nodig voor je voorzichtig op de treden kunt lopen, volle belasting komt later. Worden de treden pas op de werf geolied of gelakt, dan komt daar de droogtijd van elke laag bij.

Houtsoort

Voor treden gebruikt men meestal eik, beuk of es, soms noten of vuren. Eik is hard, duurzaam en verdraagt dagelijks gebruik goed. Beuk is ook hard, maar gevoeliger voor schommelingen in vochtigheid en werkt meer. Zachte houtsoorten zoals vuren deuken snel in en passen eerder bij een weinig gebruikte trap, bijvoorbeeld naar de zolder.

Verlijmd of massief

De meeste treden zijn verlijmd paneel, opgebouwd uit lamellen. Die lopen over de volle lengte van de trede of zijn in de lengte met een vingerlas verbonden. Volle lamellen ogen rustiger, vingerlassen zijn iets goedkoper om te maken en geven een drukker beeld. Beide zijn sterk, als ze goed gemaakt zijn en het hout een vochtgehalte heeft van ongeveer 8 tot 10 procent.

Dikte

Op beton gebruikt men meestal treden van ongeveer 30 tot 40 mm. Bij een open trap draagt de trede en hangt de dikte af van de afstand tussen de steunpunten, vaak ongeveer 40 tot 60 mm. Hier beslist de fabrikant van de constructie, niet de uitstraling.

Voorkant en antislip

Zonder stootbord valt de voorkant van de trede meer op. Meestal wordt ze afgerond of afgeschuind, want een scherpe rand beschadigt snel. In het voorste deel kun je antislipgroeven laten frezen of een antislipstrip laten inleggen. Dat loont vooral bij geolied hout en in een gezin met kleine kinderen of ouderen.

Afwerking

Olie haalt de tekening van het hout naar boven, oogt natuurlijk en laat zich plaatselijk herstellen, maar vraagt geregeld onderhoud. Lak vormt een sterkere film en is makkelijk te onderhouden, maar een beschadiging herstel je door de hele trede op te schuren. Het handigst is dat de treden in het atelier al afgewerkt zijn, zodat op de werf hooguit een laatste laag nodig is.

Omdat deze post per stuk wordt gerekend, bepaalt de moeilijkheid van elke trede het geheel. Het gaat sneller en eenvoudiger als:

• de trap recht is en alle treden dezelfde vorm hebben
• het beton nauwkeurig en droog is, zonder grote hoogteverschillen
• de treden kant-en-klaar, op maat en afgewerkt geleverd worden
• de vloerhoogtes gekend zijn en de eerste en laatste trede niet achteraf moeten worden aangepast
• bij een open trap de plaatjes op de boom precies goed zitten

Het werk duurt langer en wordt lastiger bij:

• verdreven treden in een draai of een wenteltrap, waar elk stuk een andere vorm heeft
• scheve zijmuren die de trede moet volgen
• oneffen beton dat trede per trede moet worden uitgevlakt
• een trap die aan beide zijden vrij is, waardoor de kopse kanten zichtbaar zijn en perfect afgewerkt moeten worden
• extra uitsparingen voor leuningpalen, verlichting of de aansluiting op een overloop
• een krappe toegang, zoals de smalle trap in een oude rijwoning, waar lange treden moeilijk te hanteren zijn

• Lijmen op vochtig beton. Het hout zwelt, de treden komen aan de randen omhoog of barsten. Vaak merk je dat pas na het eerste stookseizoen.
• Puntsgewijs lijmen in plaats van over het hele vlak. Onder de trede blijven holtes, ze klinkt hol onder je voet en begint na verloop van tijd te kraken.
• Geen uitzettingsvoeg tegen de muur. Bij wisselende vochtigheid duwt het hout tegen de muur, het pleisterwerk scheurt of de trede bolt op.
• Eerste of laatste trede met een afwijkende hoogte. De klassieke fout bij slechte afstemming met de vloerlegger. Mensen struikelen erover en achteraf is het zeer moeilijk te herstellen.
• Ongelijke overstek. Zonder stootbord zie je dat meteen: van onderaf bekeken danst de lijn van de voorkanten.
• Hout rechtstreeks op staal. Zonder tussenlaag kraakt de trap bij elke stap en draagt hij het geluid door het hele huis.
• Te lange schroeven of een verkeerde boor. Op het loopvlak verschijnt een punt of een barst rond de schroef.
• Grote openingen tussen de treden van een open trap. Met kleine kinderen in huis kan de vrije ruimte gevaarlijk zijn. Bij het ontwerp let men er doorgaans op dat de opening niet te groot is. De oplossing is dan een tussenlat of een opvulling, niet noodzakelijk een stootbord.

Heb je een rechte betonnen trap, treden op maat en ervaring met nauwkeurig werk, dan kun je de bekleding zelf aan. Open trappen op een boom, zwevende treden en trappen met een draai laat je aan een schrijnwerker over: daar gaat het om draagkracht en precisie die je achteraf moeilijk rechtzet. Verlichting in de treden sluit alleen een erkend elektricien aan.

1. Het vocht in het beton meten of laten meten en wachten tot het aan de eis van de lijmfabrikant voldoet.
2. Hoogte en diepte van elke trede opmeten en de verschillen noteren, ook de hoogte van de afgewerkte vloer boven en onder.
3. Het beton ontdoen van stof en mortelresten, uitsteeksels wegschuren en lage plekken bijwerken met een geschikte mortel.
4. De ondergrond primen volgens het lijmsysteem en laten drogen.
5. Elke trede droog passen en de voeg tegen de muur en de overstek van de voorkant controleren.
6. Onderaan beginnen en de lijm met een getande lijmkam over het hele vlak aanbrengen.
7. De trede inleggen, in de lengte en de breedte waterpas zetten en de hoogte ten opzichte van de vorige trede controleren.
8. De trede verzwaren, bijvoorbeeld met zakken of gewichten, en uitgeperste lijm verwijderen voor die droogt.
9. Zo naar boven werken en tijdens de uithardingstijd van de fabrikant niet op de trap lopen.
10. De voegen tegen de muur opvullen met een elastische kit in de kleur van het hout of de muur en de betonnen voorkanten afwerken.

Loop de afgewerkte trap een paar keer langzaam op en af, daarna op je normale tempo. Je voet mag nergens aarzelen. Controleer bij de oplevering:

• Gelijke hoogte van alle treden, ook de eerste en laatste ten opzichte van de afgewerkte vloer
• Gelijke diepte en een gelijkmatige overstek over de hele trap
• Treden die in beide richtingen waterpas liggen, nagemeten met de waterpas
• Geen enkele trede die beweegt, hol klinkt of kraakt
• Uitzettingsvoegen tegen de muur, netjes opgevuld met kit
• Een proper oppervlak zonder lijmresten, krassen of beschadigde randen
• Bij een open trap: vaste schroeven, tussenlagen op alle plaatjes en geen uitstekende punten
• Voorbereide plaatsen voor de verankering van de trapleuning zoals afgesproken
• Gegevens over lijm, houtsoort en afwerking, met onderhoudsadvies