Sleuven kappen voor een gasleiding in beton

Een ingewerkte gasleiding oogt strak en zit niet in de weg als de keuken geplaatst wordt. Maar beton is geen materiaal waarin je zomaar overal kapt. Stel jezelf eerst een paar vragen.

• Is de wand dragend? In appartementsgebouwen en in woningen met gegoten betonwanden horen die wanden bijna altijd bij de draagstructuur. Een sleuf verzwakt de doorsnede en kan de wapening raken.
• Gaat het om een wand of een plafond? In voorgespannen welfsels, zoals holle predalles of kanaalplaten, kap je normaal gezien niet. De wapening staat onder spanning, en als die beschadigd raakt, heb je een ernstig stabiliteitsprobleem.
• Loopt het tracé horizontaal? Een horizontale sleuf verzwakt een dragende wand meer dan een verticale. Lange horizontale sleuven in beton laat je eerst bekijken door een stabiliteitsingenieur.
• Kan de leiding niet gewoon opbouw? Een gasleiding kan vaak zichtbaar op de muur lopen, achter de keukenkasten, in een voorzetwand van gipskarton of in een afwerkingsprofiel. In betonnen gebouwen is dat dikwijls de verstandigere keuze.

In de praktijk gebeurt het vaak dat iemand de sleuf precies wil waar de keukenontwerper ze heeft getekend, en dat pas ter plaatse blijkt dat ze dwars door een dragende betonwand van het appartementsgebouw loopt. Daarom beslist de ontwerper of installateur van de gasinstallatie over het tracé, en bij dragende delen ook een stabiliteitsingenieur. Niet de ploeg met de muurfrees op de dag zelf.

Het tracé uitzetten

Het tracé uit het plan van de gasinstallatie wordt met potlood of een slaglijn op de wand gezet. Gassleuven lopen meestal verticaal en horizontaal, niet schuin, zodat ook jaren later nog duidelijk is waar de leiding zit. De breedte van de sleuf hangt af van de diameter van de leiding, met wat speling voor een eventuele beschermmantel en voor het dichtmaken.

Nagaan wat er in de wand zit

Voor de eerste zaagsnede gaat er een metaal- en leidingdetector over de wand. Daarmee zoek je de wapening, elektrische kabels, water- en verwarmingsbuizen en vooral een bestaande gasleiding. Zit er al een oude gasleiding in de wand, dan moet een erkend gasinstallateur die eerst veilig afsluiten en controleren. In een wand met een gasleiding onder druk mag niemand zagen of kappen.

De randen zagen met een muurfrees

De randen van de sleuf worden gezaagd met een muurfrees met twee diamantschijven. Die maakt in één beweging beide evenwijdige sneden. Voor beton gebruik je schijven voor harde materialen, geen universele schijven voor baksteen. De muurfrees hangt aan een bouwstofzuiger met een filter die geschikt is voor fijn mineraal stof, in de praktijk een stofklasse M of hoger. Bij hard beton zaag je soms in twee of drie gangen, zodat de schijf niet oververhit raakt en de machine niet overbelast wordt.

De kern uitkappen

Het beton tussen de sneden wordt uitgebroken met een elektropneumatische breekhamer en een platte beitel of een speciale sleufbeitel. Dat gebeurt in kleine stukjes, zodat de randen niet afbrokkelen en er geen scheuren in de omgeving ontstaan. Met de hand kappen zonder voorzagen doe je in beton niet: de randen scheuren dan open en de sleuf wordt veel te breed.

Als de wapening bloot komt

Komt er tijdens het kappen wapening tevoorschijn, dan stopt het werk op die plek. De wapening wordt niet doorgezaagd en niet weggebogen. Ofwel schuift het tracé op, ofwel wordt de sleuf daar ondieper en loopt de leiding anders. Die keuze maakt de stabiliteitsingenieur of de ontwerper, niet de arbeider met de slijpschijf.

Afwerken en reinigen

De bodem van de sleuf wordt vlak gemaakt, zodat de leiding recht ligt en nergens in een bocht gedwongen wordt. Daarna wordt de sleuf uitgeblazen of uitgezogen, losse brokjes en stof verdwijnen. Tot slot wordt de diepte over de hele lengte nagemeten. Pas dan neemt de gasinstallateur de sleuf over.

In de prijslijst staat een aparte post voor het kappen van gassleuven in baksteen. Op het eerste gezicht is het hetzelfde werk, maar behalve de vorm van de sleuf verschilt bijna alles.

• Hardheid en tempo: in beton gaat het merkbaar trager, vaak meerdere keren trager dan in snelbouwsteen, gevelsteen of cellenbeton. De schijven slijten sneller en de breekhamer moet zwaarder zijn.
• Wapening: metselwerk heeft meestal geen wapening, beton bijna altijd wel. Detectie is bij beton daarom een vaste stap, en het tracé past zich aan wat je vindt.
• Stabiliteit: in een bakstenen binnenmuur is een sleuf meestal geen probleem. In een dragende betonwand of een welfsel grijp je in op de draagstructuur, en dan hoort een stabiliteitsingenieur mee te kijken.
• Randen: een snelbouwsteen met holtes breekt makkelijk uit en de sleuf wordt groter dan gepland. Beton houdt zijn randen beter, maar wie onvoorzichtig kapt, krijgt scheuren die diep in de wand lopen.
• Stof en lawaai: betonstof bevat meer fijn kwarts en het zagen maakt meer lawaai. Afzuiging en een stofmasker, minstens FFP2 en liever FFP3, zijn bij beton geen advies maar noodzaak.
• Materieel: voor baksteen volstaan een gewone muurfrees en een lichtere hamer. Voor beton heb je diamantschijven voor hard materiaal nodig, een zwaardere breekhamer en soms nat zagen.

Heb je een mix, bijvoorbeeld een dragende betonwand en een bakstenen tussenmuur, dan wordt elk stuk gerekend volgens het echte materiaal. Zoek dat vooraf uit. Wie beton voor baksteen aanziet, ziet het werk uitlopen, en dan schuift de planning van de andere vaklui mee op.

De meeste vertraging op de werf komt niet van het beton zelf, maar van dingen die niet geregeld waren. Loop deze lijst na voor de dag van het kappen.

• Plan van de gasinstallatie: tracé, diameter en materiaal van de leiding moeten gekend zijn. Zonder die gegevens weet de ploeg niet hoe breed en diep de sleuf moet worden.
• Advies over de stabiliteit: bij dragende betonwanden laat je vooraf een stabiliteitsingenieur zeggen waar een sleuf kan en waar niet.
• Gas afgesloten: loopt er al een gasleiding in de ruimte, dan sluit de gasinstallateur die af en beveiligt ze voor het werk start.
• Elektriciteit en water: weet waar kabels en buizen in de wand lopen. Een oud plan van de elektrische installatie of foto's van een vorige renovatie helpen enorm.
• Lege ruimte: meubels weg, vloer afgedekt, deuren naar andere kamers afgeplakt met folie. Fijn betonstof kruipt door de kleinste kieren.
• Stroom ter plaatse: muurfrees en breekhamer hebben een stopcontact nodig waarvan de zekering of verliesstroomschakelaar niet uitvalt bij het aanlopen van de machine. Vraag het eventueel na bij je elektricien.
• Puin afvoeren: spreek af wie het puin naar buiten brengt en afvoert, via een puinzak, container of het containerpark.

Woon je in een appartement, lees dan het huishoudelijk reglement van de VME na en spreek met de syndicus. Lawaaierige werken zijn vaak beperkt tot bepaalde uren, en kappen in beton hoort bij het luidste werk van een hele renovatie. Wie de buren vooraf verwittigt, vermijdt heel wat discussie.

De prijs per lopende meter is één getal, maar de ene wand is de andere niet. Deze omstandigheden bepalen of het vlot gaat of traag.

Wat het makkelijker maakt

• verticale sleuven op een vrije, goed bereikbare wand,
• beton zonder dichte wapening in de zone van de sleuf,
• een lege ruimte zonder meubels en zonder afgewerkte oppervlakken,
• een duidelijk plan en een uitgezet tracé voor de ploeg aankomt,
• langere doorlopende stukken in plaats van veel korte stukjes.

Wat het moeilijker maakt

• heel hard, oud of hogesterktebeton waarop de schijven snel slijten,
• dichte wapening die het tracé doet verspringen en het werk in stukjes dwingt,
• sleuven vlak onder het plafond of in het plafond zelf, waar boven het hoofd gewerkt wordt,
• veel hoeken, aftakkingen en korte stukken,
• een bewoond huis of appartement waar alles grondig tegen stof beschermd moet worden,
• beperkte werkuren in een appartementsgebouw,
• bestaande wandtegels of een dikke pleisterlaag die eerst weg moeten.

Zit er op de wand nog oude tegelbekleding of een dikke laag pleisterwerk, dan is het verwijderen daarvan meestal een aparte post. Vraag na of het inbegrepen is of apart gerekend wordt.

Een gassleuf is geen afgewerkt werk op zich. Het is een tussenstap die moet aansluiten op wat ervoor en erna komt.

Voor het kappen

De gasinstallateur of ontwerper legt het tracé vast, de stabiliteitsingenieur bekijkt de ingreep in de dragende wand en de elektricien moet weten waar zijn kabels komen. Een gasleiding mag niet in dezelfde sleuf liggen als elektrische leidingen, en tussen beide hoort een minimale afstand volgens de NBN-normen voor gasinstallaties en het AREI voor de elektrische kant. De precieze afstanden bepaalt de installateur.

De leiding plaatsen

Laat de leiding alleen plaatsen door een erkend gasinstallateur, in België herken je die vaak aan het Cerga-label. In de wand gebruikt men geen losneembare koppelingen, kranen en afsluiters blijven bereikbaar. Afhankelijk van het materiaal, bijvoorbeeld koper, staal of meerlagenbuis, krijgt de leiding een bescherming tegen corrosie, en ze moet een beetje kunnen bewegen bij temperatuurwisselingen.

Dichtheidsproef voor het dichtmaken

De sleuf mag pas dicht als de installateur een dichtheidsproef heeft gedaan en de leiding in orde is bevonden. Bij een nieuwe installatie volgt ook een keuring door een erkend keuringsorganisme voor het gas mag vloeien. Hier loopt het op werven het vaakst mis: de plafonneerder heeft zijn planning, de installateur is nog niet geweest, en de sleuf wordt toch dichtgesmeerd. Later moet er dan opnieuw gekapt worden voor de proef of de keuring.

Dichtmaken en afwerking

De sleuf wordt gevuld met mortel of een product dat de installateur aanraadt voor dat type leiding. Gipsgebonden pleister rechtstreeks rond een metalen gasleiding wordt meestal vermeden, omdat het corrosie kan bevorderen. Pas daarna volgen pleisterwerk, tegels en de keuken. Neem een foto van de open sleuf met de leiding erin en een rolmeter tegen de wand. Over een paar jaar ben je blij dat je die hebt als je een gaatje wilt boren.

• Te ondiepe sleuf: de leiding ligt bijna aan de oppervlakte, de pleisterlaag erover is dun en scheurt. Na een tijd zie je een haarscheur precies op de lijn van de buis.
• Doorgezaagde wapening: je ziet niets, maar de dragende wand is verzwakt. In een appartementsgebouw kan dat een probleem zijn voor het hele gebouw, niet alleen voor jouw appartement.
• Sleuf in een voorgespannen welfsel: een zware ingreep in de structuur die je niet zomaar herstelt.
• Schuine sleuven: na een paar jaar weet niemand nog waar de leiding loopt, en bij het boren riskeer je ze te raken.
• Uitgescheurde randen: een sleuf die zonder voorzagen gekapt is, wordt breed en onregelmatig. Het dichtmaken vraagt dan veel mortel en zakt vaak in.
• Dichtgemaakt voor de proef: de sleuf moet opnieuw open, werk en materiaal betaal je twee keer.
• Gas en elektriciteit te dicht bij elkaar: een te kleine afstand geeft problemen bij de keuring en is een veiligheidsrisico.
• Te weinig stofbescherming: betonstof in het hele huis, bij de buren en in de gemeenschappelijke delen. Het gaat niet alleen om poetsen, fijn kwartsstof is schadelijk voor de longen.

Ruik je tijdens het werk of later gas, gebruik dan geen schakelaars en geen open vuur, zet ramen open, verlaat de ruimte en bel 112 of het noodnummer van je netbeheerder, in Vlaanderen Fluvius, in Brussel Sibelga, in Wallonië ORES of RESA.

Het tempo in beton hangt af van de hardheid, de wapening, de bereikbaarheid en het aantal hoeken. Meestal werkt een ploeg enkele meters sleuf in een keuken af op één werkdag. Bij hard beton met veel wapening of bij werk boven het hoofd duurt het langer. Het kappen zelf heeft geen droogtijd, maar reken op tijd voor opruimen, de komst van de installateur, de dichtheidsproef en pas dan het dichtmaken. De mortel in de sleuf heeft meestal enkele dagen nodig voor er gepleisterd kan worden, de precieze tijd vind je bij de fabrikant.

Waar je op let bij de controle

• Tracé: klopt met het plan, sleuven zijn verticaal en horizontaal, zonder onnodige bochten.
• Diepte: overal gelijk, de leiding past erin met bescherming en er blijft ruimte voor het dichtmaken.
• Bodem: vlak, zonder uitsteeksels waarop de buis maar op één punt zou rusten.
• Randen: strak, zonder scheuren die de wand in lopen.
• Wapening: nergens doorgezaagd of verbogen. Is ze bloot gekomen, dan moet de ontwerper of ingenieur dat weten.
• Netheid: de sleuf is uitgezogen, zonder stof of losse brokjes.

Een gewone rechte lat of waterpas tegen de wand helpt al veel. Je ziet meteen of de diepte ergens verspringt.

• het tracé van de sleuven klopt met het plan van de gasinstallatie,
• de sleuven lopen verticaal en horizontaal, zonder schuine stukken,
• diepte en breedte volstaan voor de leiding en het dichtmaken,
• de randen zijn recht en vertonen geen scheuren naar de omgeving,
• de wapening is niet doorgezaagd, blootgekomen wapening is genoteerd en besproken,
• in de sleuf liggen geen elektrische kabels of andere leidingen,
• de sleuf is gereinigd en klaar voor de leiding,
• het puin is weg en de ruimte is opgeruimd,
• aangrenzende kamers en gemeenschappelijke delen zijn niet onder het stof gekomen,
• er is afgesproken wanneer de gasinstallateur komt en wanneer de dichtheidsproef gebeurt,
• de sleuf blijft open tot de leiding getest en in orde bevonden is.