Τοποθέτηση ξύλινων σκαλοπατιών χωρίς ρίχτι

Η διαφορά μοιάζει μικρή. Στην πράξη όμως αλλάζει η εμφάνιση της σκάλας, η διαδικασία και οι απαιτήσεις από το υπόστρωμα. Καλό είναι να αποφασίσετε πριν παραγγείλετε τα πατήματα, γιατί από αυτό εξαρτάται πόσο θα προεξέχει το πάτημα και τι σχήμα θα έχει η μπροστινή του ακμή.

• Τοποθέτηση σκαλοπατιών (αυτή η εργασία): επιλέγεται σε ανοιχτή σκάλα με μεταλλικό σκελετό ή μάγουλα, όπου ανάμεσα στα σκαλιά μένει κενό. Επιλέγεται και σε σκάλα από μπετό, όταν το κάθετο μέτωπο θα φινιριστεί αλλιώς: με σοβά και χρώμα, με πλακάκι, με μάρμαρο ή με τσιμεντοκονία τύπου πατητή.
• Τοποθέτηση σκαλοπατιών με ρίχτι: επιλέγεται όταν θέλετε όλη τη σκάλα σε ξύλο, και τις κάθετες επιφάνειες. Ο ξυλουργός τότε λύνει τη σύνδεση πατήματος και ριχτιού, τη σειρά τοποθέτησης και χρειάζεται πιο προσεγμένο μπετό στα μέτωπα.
• Η προεξοχή του πατήματος μετράει περισσότερο χωρίς ρίχτι. Η μπροστινή ακμή καλύπτει το πάνω χείλος του μετώπου από μπετό ή, σε ανοιχτή σκάλα, είναι η μόνη ορατή γραμμή. Γι' αυτό πρέπει να είναι ίδια σε όλη τη σκάλα.
• Τα μέτωπα από μπετό μένουν ορατά. Αν είναι στραβά ή σπασμένα, διορθώνονται πριν την τοποθέτηση, γιατί κάτω από έτοιμο πάτημα δύσκολα επισκευάζονται.
• Ο χρόνος στο εργοτάξιο είναι πιο σύντομος, αφού δεν χρειάζεται μέτρημα, κόψιμο και κόλλημα ριχτιών. Σε ανοιχτή σκάλα όμως προστίθεται η ακριβής ρύθμιση κάθε πατήματος πάνω στον σκελετό.

Πρακτικά: αν έχετε σκάλα από μπετό και ξέρετε ότι θέλετε και τα μέτωπα σε ξύλο, παραγγείλτε από την αρχή την εκδοχή με ρίχτι. Το να προσθέσετε ριχτια αργότερα κάτω από ήδη κολλημένα πατήματα είναι κουραστικό και το αποτέλεσμα σπάνια βγαίνει τόσο καθαρό.

Η διαδικασία αλλάζει ανάλογα με το πού πατάει το σκαλί. Στην αυτοψία ο ξυλουργός ρωτά πρώτα για το υπόστρωμα και μετά για το ξύλο.

Σκάλα από μπετό

Είναι η πιο συνηθισμένη περίπτωση. Η μονολιθική σκάλα από οπλισμένο σκυρόδεμα φέρει μόνη της το φορτίο και το ξύλινο πάτημα είναι απλώς επένδυση. Κολλιέται σε όλη την επιφάνεια με ελαστική κόλλα και μερικές φορές ασφαλίζεται επιπλέον με βύσματα. Το πλεονέκτημα είναι ότι το σκαλί δεν τρίζει και πατιέται σταθερά. Το μειονέκτημα είναι ότι το μπετό δεν βγαίνει ποτέ απόλυτα ακριβές. Τα σκαλιά έχουν συνήθως διαφορετικά ύψη και βάθη και δεν είναι εντελώς αλφαδιασμένα. Σε σκάλες που ήταν σχεδιασμένες για μάρμαρο, το μπετό έχει συχνά αφεθεί χαμηλότερα, για να χωρέσει η πλάκα και η κόλλα. Αυτό πρέπει να ληφθεί υπόψη στο πάχος του ξύλου.

Μεταλλικός σκελετός

Μπορεί να είναι κεντρική δοκός, το λεγόμενο «ψαροκόκαλο», ή δύο πλαϊνά μεταλλικά μάγουλα. Εδώ το πάτημα σηκώνει φορτίο, άρα χρειάζεται επαρκές πάχος ανάλογα με το άνοιγμα και τις οδηγίες του κατασκευαστή του σκελετού. Βιδώνεται από κάτω μέσα από μεταλλικές πλάκες, συχνά με ελαστικό παρέμβυσμα. Το παρέμβυσμα μειώνει τον θόρυβο από τα βήματα και εμποδίζει το τρίξιμο. Οι τρύπες στις πλάκες και στο ξύλο πρέπει να ταιριάζουν ακριβώς, αλλιώς το πάτημα στραβώνει.

Ξύλινα μάγουλα

Τα πατήματα είτε χώνονται σε εγκοπές στα μάγουλα είτε κάθονται στο πάνω χείλος τους. Τέτοια σκάλα φτιάχνεται συνήθως ολόκληρη στο εργαστήριο και η τοποθέτηση των πατημάτων γίνεται μαζί με τη συναρμολόγηση. Ξεχωριστή τοποθέτηση πατημάτων γίνεται, για παράδειγμα, όταν αλλάζετε φθαρμένα σκαλιά σε μια παλιότερη ξύλινη σκάλα.

Πρόβολα σκαλιά πακτωμένα στον τοίχο

Εδώ τα σκαλιά δίνουν την εντύπωση ότι «κρέμονται» από τον τοίχο. Πρόκειται για φέρουσα κατασκευή με κρυφά αγκύρια, φέροντα τοίχο και στατικό υπολογισμό. Δεν είναι συνηθισμένη εργασία επένδυσης και την αναλαμβάνει συνεργείο που έχει στατική μελέτη για τη λύση. Αν ο τοίχος δεν είναι φέρων ή είναι από ελαφριά τοιχοποιία ή γυψοσανίδα, μια τέτοια λύση μπορεί να μην είναι καθόλου εφικτή.

Τα περισσότερα προβλήματα με τα πατήματα ξεκινούν πριν την τοποθέτηση, από κακό συντονισμό με τα άλλα συνεργεία. Πριν τη μέτρηση και την τοποθέτηση θα πρέπει να ισχύουν τα εξής:

• Το μπετό έχει στεγνώσει. Μια φρέσκια σκάλα θέλει χρόνο, γιατί το μπετό αποβάλλει υγρασία για εβδομάδες. Ξύλο κολλημένο σε υγρό υπόστρωμα φουσκώνει και στραβώνει, και η κόλλα μπορεί να μην πιάσει. Ο ξυλουργός συνήθως μετρά την υγρασία με υγρασιόμετρο. Την επιτρεπτή τιμή την ορίζει ο κατασκευαστής της κόλλας.
• Οι σοβάδες είναι τελειωμένοι και στεγνοί. Οι υγρές εργασίες ανεβάζουν την υγρασία του αέρα και το ξύλο την απορροφά. Τα πατήματα μπαίνουν μετά τους σοβάδες και την μπετοκονία.
• Τα τελικά δάπεδα πάνω και κάτω είναι γνωστά. Ακριβέστερα, ξέρετε το τελικό ύψος του δαπέδου και στις δύο άκρες της σκάλας. Το πρώτο και το τελευταίο σκαλί πρέπει μετά την τοποθέτηση να έχουν το ίδιο ύψος με τα υπόλοιπα. Αν ο πλακάς ή ο ξυλουργός δαπέδων δεν έχει τελειώσει, ο ξυλουργός της σκάλας χρειάζεται τη σύνθεση του δαπέδου με ακρίβεια, όχι εκτίμηση.
• Ο ηλεκτρολόγος έχει κάνει τις προεγκαταστάσεις. Αν θέλετε φωτισμό LED στα σκαλιά, καλώδια και κουτιά πρέπει να είναι στον τοίχο ή στο μπετό πριν την τοποθέτηση. Τη σύνδεση την κάνει πάντα ηλεκτρολόγος, όχι ο ξυλουργός.
• Το κάγκελο έχει συμφωνηθεί. Ο σιδεράς ή ο ξυλουργός του κάγκελου πρέπει να ξέρει αν θα στερεώσει στο πάτημα, στο μέτωπο του μπετού ή στον τοίχο. Η στερέωση μέσα από έτοιμο ξύλινο πάτημα σχεδιάζεται από πριν, ώστε να τρυπηθεί στα σωστά σημεία.
• Τα μέτωπα του μπετού είναι διορθωμένα. Μένουν ορατά, οπότε τα φτιάχνει από πριν ο σοβατζής ή ο πλακάς. Αλλιώς συμφωνείτε ότι θα τελειώσουν μετά τα πατήματα, με το ξύλο προστατευμένο.
• Ο χώρος είναι προσβάσιμος. Χρειάζεται ρεύμα, χώρος για κόψιμο και σκάλα ελεύθερη από άλλα συνεργεία όσο κρατά η τοποθέτηση και η σκλήρυνση της κόλλας.

Μέτρηση και πατρόν

Σε σκάλα από μπετό κάθε σκαλί μετριέται ξεχωριστά. Ο ξυλουργός μετρά το μήκος στην πίσω και στη μπροστινή ακμή, το βάθος στις δύο άκρες και το ύψος κάθε σκαλιού. Στα λοξά σκαλιά της στροφής φτιάχνει πατρόν από χαρτόνι ή λεπτό κόντρα πλακέ, γιατί η γωνία του τοίχου και το σχήμα αλλάζουν από κομμάτι σε κομμάτι. Τα πατήματα αριθμούνται από κάτω προς τα πάνω για να μην μπερδευτούν.

Σε ανοιχτή σκάλα με σκελετό ελέγχονται οι αποστάσεις, το ύψος και η επιπεδότητα των πλακών στήριξης. Αν μια πλάκα είναι στραβή, τη διορθώνει ο σιδεράς. Δεν τη «μπαλώνει» ο ξυλουργός με σφήνες.

Εξίσωση υψών

Γιατί έχει τόση σημασία; Το πόδι συνηθίζει τον ρυθμό της σκάλας μετά από δύο σκαλιά. Αν ένα σκαλί είναι ψηλότερο ή χαμηλότερο έστω και λίγα χιλιοστά, σκοντάφτει κανείς εύκολα. Ο ξυλουργός λοιπόν εξισώνει τις διαφορές του μπετού. Στα χαμηλά σκαλιά βάζει κονίαμα εξομάλυνσης ή παχύτερη στρώση κόλλας, όσο το επιτρέπει η κόλλα. Σε μεγαλύτερες διαφορές χρησιμοποιεί ρυθμιζόμενα υποθέματα ή σανίδες υπόβασης. Στόχος είναι όλα τα έτοιμα σκαλιά να έχουν ίδιο ύψος και ίδιο βάθος.

Προετοιμασία υποστρώματος

Το μπετό καθαρίζεται από σκόνη και υπολείμματα σοβά και κονιάματος και, αν χρειαστεί, τρίβεται. Μετά περνιέται αστάρι κατάλληλο για το σύστημα της κόλλας. Σε λιπαρή, σκονισμένη ή θρυμματισμένη επιφάνεια η κόλλα δεν πιάνει.

Τοποθέτηση του πατήματος

Κάθε πάτημα δοκιμάζεται πρώτα «στεγνό». Ελέγχεται αν ταιριάζει στο μήκος, αν αφήνει σωστό κενό στον τοίχο και αν η προεξοχή είναι ομοιόμορφη. Στον τοίχο αφήνεται αρμός διαστολής περίπου 3 έως 5 mm, για να μπορεί να «δουλεύει» το ξύλο. Μετά απλώνεται ελαστική κόλλα στο μπετό, συνήθως πολυουρεθανική ή με βάση πολυμερή MS. Απλώνεται με οδοντωτή σπάτουλα σε όλη την επιφάνεια ή σε πυκνές λωρίδες, όπως ορίζει ο κατασκευαστής. Το πάτημα μπαίνει στη θέση του, αλφαδιάζεται και φορτώνεται με βάρος μέχρι να πιάσει η κόλλα. Σε ανοιχτή σκάλα το πάτημα ακουμπά στις πλάκες με το παρέμβυσμα, ρυθμίζεται και βιδώνεται από κάτω. Οι βίδες πρέπει να έχουν σωστό μήκος, ώστε να μη βγουν από την επιφάνεια που πατάτε.

Πόσο διαρκεί

Μια ίσια σκάλα με έτοιμα πατήματα ο ξυλουργός συνήθως την τελειώνει σε μία με δύο ημέρες. Τα λοξά σκαλιά, το ανώμαλο μπετό και τα πατρόν αυξάνουν τον χρόνο. Η κόλλα, κατά τον κατασκευαστή, χρειάζεται συνήθως περίπου 24 ώρες για να μπορείτε να περπατήσετε προσεκτικά, ενώ πλήρες φορτίο αντέχει αργότερα. Αν το λάδι ή το βερνίκι περαστεί επί τόπου, προστίθεται ο χρόνος στεγνώματος κάθε στρώσης.

Είδος ξύλου

Για πατήματα χρησιμοποιούνται συνήθως δρυς, οξιά και φράξος (μελιά), σπανιότερα καρυδιά ή πεύκο. Η δρυς είναι σκληρή και αντέχει καλά την καθημερινή φθορά. Η οξιά είναι σκληρή αλλά πιο ευαίσθητη στις αλλαγές υγρασίας και «δουλεύει» περισσότερο. Αυτό έχει σημασία σε παραθαλάσσια σπίτια και σε χώρους με κλιματιστικό που ξηραίνει τον αέρα το καλοκαίρι. Τα μαλακά ξύλα, όπως το πεύκο και το έλατο, βαθουλώνουν εύκολα. Ταιριάζουν περισσότερο σε σκάλες με λίγη χρήση, για παράδειγμα προς σοφίτα.

Από συγκολλημένες λωρίδες ή μασίφ

Τα περισσότερα πατήματα φτιάχνονται από συγκολλημένες λωρίδες μασίφ ξύλου. Οι λωρίδες μπορεί να είναι ενιαίες σε όλο το μήκος ή ενωμένες με δακτυλωτή ένωση. Το πάτημα με ενιαίες λωρίδες δείχνει πιο ήρεμο. Αυτό με δακτυλωτή ένωση φτιάχνεται λίγο πιο οικονομικά και δείχνει πιο «πολυάσχολο». Και τα δύο είναι γερά, αν είναι σωστά φτιαγμένα και το ξύλο έχει υγρασία περίπου 8 έως 10 %.

Πάχος

Πάνω σε μπετό μπαίνουν συνήθως πατήματα πάχους περίπου 30 έως 40 mm. Σε ανοιχτή σκάλα το πάτημα σηκώνει φορτίο και το πάχος εξαρτάται από το άνοιγμα ανάμεσα στα στηρίγματα, συχνά περίπου 40 έως 60 mm. Εδώ αποφασίζει ο κατασκευαστής του σκελετού, όχι η εμφάνιση.

Μπροστινή ακμή και αντιολισθητικά

Χωρίς ρίχτι η μπροστινή ακμή φαίνεται περισσότερο απ' ό,τι στην εκδοχή με ρίχτι. Συνήθως στρογγυλεύεται ή φαλτσάρεται, γιατί η κοφτερή ακμή χτυπιέται εύκολα. Στο μπροστινό μέρος μπορούν να ανοιχτούν αντιολισθητικά αυλάκια ή να μπει αντιολισθητική ταινία. Αξίζει ιδιαίτερα σε λαδωμένη επιφάνεια και σε σπίτι με παιδιά ή ηλικιωμένους.

Φινίρισμα

Το λάδι αναδεικνύει τα νερά του ξύλου, η επιφάνεια δείχνει φυσική και επισκευάζεται τοπικά. Θέλει όμως ανανέωση ανάλογα με τη φθορά. Το βερνίκι δίνει πιο ανθεκτικό φιλμ και καθαρίζεται πιο εύκολα, αλλά μια ζημιά διορθώνεται με τρίψιμο όλου του πατήματος. Βολεύει να έρχονται τα πατήματα φινιρισμένα από το εργαστήριο, ώστε επί τόπου να περαστεί μόνο η τελευταία στρώση ή τίποτα.

Η εργασία χρεώνεται ανά τεμάχιο, οπότε η δυσκολία κάθε σκαλιού επηρεάζει το σύνολο. Η δουλειά πάει πιο γρήγορα και πιο εύκολα όταν:

• η σκάλα είναι ίσια και όλα τα σκαλιά έχουν ίδιο σχήμα,
• το μπετό είναι ακριβές, στεγνό και χωρίς μεγάλες διαφορές ύψους,
• τα πατήματα έρχονται έτοιμα, κομμένα στα μέτρα και φινιρισμένα,
• τα ύψη των τελικών δαπέδων είναι γνωστά και το πρώτο και το τελευταίο σκαλί δεν χρειάζονται διόρθωση αργότερα,
• σε ανοιχτή σκάλα οι πλάκες του σκελετού κάθονται ακριβώς.

Αντίθετα, η δουλειά καθυστερεί και δυσκολεύει με:

• λοξά σκαλιά σε στροφή ή γυριστή σκάλα, όπου κάθε κομμάτι έχει άλλο σχήμα,
• στραβούς πλαϊνούς τοίχους, που το πάτημα πρέπει να ακολουθήσει,
• ανώμαλο μπετό, που εξισώνεται σκαλί σκαλί,
• σκάλα ελεύθερη και από τις δύο πλευρές, όπου φαίνονται τα πλαϊνά των πατημάτων και πρέπει να είναι άψογα,
• επιπλέον κοψίματα για κολονάκια κάγκελου, φωτισμό ή σύνδεση με πλατύσκαλο,
• στενή πρόσβαση, για παράδειγμα σε στενή σκάλα παλιού σπιτιού, όπου τα μακριά πατήματα δεν χωρούν εύκολα.

• Κόλλημα σε υγρό μπετό. Το ξύλο φουσκώνει, τα πατήματα σηκώνονται στις άκρες ή σκάνε. Συχνά φαίνεται μόνο μετά τον πρώτο χειμώνα με θέρμανση.
• Κόλλημα σε σημεία αντί για όλη την επιφάνεια. Κάτω από το πάτημα μένουν κενά, το σκαλί «βουίζει» στο πάτημα και με τον καιρό αρχίζει να τρίζει.
• Έλλειψη αρμού διαστολής στον τοίχο. Με την αλλαγή υγρασίας το ξύλο πιέζει τον τοίχο, ο σοβάς ραγίζει ή το πάτημα καμπουριάζει.
• Πρώτο ή τελευταίο σκαλί με διαφορετικό ύψος. Είναι το πιο συχνό λάθος συντονισμού με όποιον κάνει το δάπεδο. Εκεί σκοντάφτουν οι άνθρωποι και η διόρθωση αργότερα είναι πολύ δύσκολη.
• Ανομοιόμορφη προεξοχή. Χωρίς ρίχτι φαίνεται αμέσως: κοιτώντας από κάτω, η γραμμή των ακμών «χορεύει».
• Ξύλο πάνω σε μέταλλο χωρίς παρέμβυσμα. Τρίζει στο περπάτημα και μεταφέρει θόρυβο σε όλο το σπίτι.
• Πολύ μακριές βίδες ή λάθος τρυπάνι. Στην πάνω επιφάνεια εμφανίζεται μύτη βίδας ή ρωγμή γύρω από τη βίδα.
• Μεγάλα κενά ανάμεσα στα σκαλιά σε ανοιχτή σκάλα. Αν στο σπίτι μένουν μικρά παιδιά, το κενό μπορεί να είναι επικίνδυνο. Στον σχεδιασμό συνήθως φροντίζεται να μην είναι μεγάλο. Η λύση είναι συνήθως μια ενδιάμεση τραβέρσα ή πλήρωση, όχι ρίχτι.

Αν έχετε ίσια σκάλα από μπετό, έτοιμα πατήματα στα μέτρα σας και εμπειρία σε ακριβή δουλειά, μπορείτε να κάνετε την επένδυση μόνοι σας. Τις ανοιχτές σκάλες με σκελετό, τα πρόβολα σκαλιά και τις σκάλες με στροφή αφήστε τις στον ξυλουργό. Εκεί κρίνεται η αντοχή και μια ακρίβεια που δύσκολα διορθώνεται εκ των υστέρων. Τον φωτισμό των σκαλιών τον συνδέει μόνο ηλεκτρολόγος.

1. Μετρήστε την υγρασία του μπετού ή αναθέστε τη μέτρηση και περιμένετε να φτάσει την τιμή που ζητά ο κατασκευαστής της κόλλας.
2. Μετρήστε ύψος και βάθος κάθε σκαλιού, καταγράψτε τις διαφορές και το τελικό ύψος δαπέδου πάνω και κάτω.
3. Καθαρίστε το μπετό από σκόνη και κονιάματα, τρίψτε τις ανωμαλίες και γεμίστε τα χαμηλά σημεία με κατάλληλο κονίαμα.
4. Περάστε αστάρι κατάλληλο για την κόλλα και αφήστε το να στεγνώσει.
5. Δοκιμάστε κάθε πάτημα στεγνό, ελέγξτε τον αρμό στον τοίχο και την προεξοχή της μπροστινής ακμής.
6. Ξεκινήστε από το κάτω σκαλί και απλώστε κόλλα με οδοντωτή σπάτουλα σε όλη την επιφάνεια.
7. Τοποθετήστε το πάτημα, αλφαδιάστε κατά μήκος και κατά πλάτος και ελέγξτε το ύψος σε σχέση με το προηγούμενο σκαλί.
8. Φορτώστε το πάτημα με σακιά ή βάρη και καθαρίστε την κόλλα που ξεχείλισε πριν στεγνώσει.
9. Συνεχίστε προς τα πάνω και μην πατήσετε τη σκάλα όσο διαρκεί η σκλήρυνση κατά τον κατασκευαστή.
10. Γεμίστε τους αρμούς στον τοίχο με ελαστική μαστίχη στο χρώμα του ξύλου ή του τοίχου και φινιράρετε τα μέτωπα του μπετού.

Ανεβείτε και κατεβείτε τη σκάλα μερικές φορές, πρώτα αργά και μετά με κανονικό βήμα. Το πόδι δεν πρέπει να διστάσει πουθενά. Στην παραλαβή ελέγξτε:

• ίδιο ύψος σε όλα τα σκαλιά, μαζί με το πρώτο και το τελευταίο σε σχέση με το τελικό δάπεδο,
• ίδιο βάθος σκαλιών και ομοιόμορφη προεξοχή της μπροστινής ακμής σε όλη τη σκάλα,
• οριζόντια πατήματα και στις δύο κατευθύνσεις, ελεγμένα με αλφάδι,
• ότι κανένα σκαλί δεν κουνιέται, δεν βουίζει και δεν τρίζει,
• αρμούς διαστολής στον τοίχο, καθαρά γεμισμένους με μαστίχη,
• καθαρή επιφάνεια, χωρίς υπολείμματα κόλλας, γρατζουνιές και χτυπημένες ακμές,
• σε ανοιχτή σκάλα, σφιγμένες βίδες, παρεμβύσματα στις πλάκες και καμία μύτη βίδας στην επιφάνεια,
• έτοιμα σημεία στερέωσης για το κάγκελο, όπως συμφωνήθηκε,
• παράδοση πληροφοριών για την κόλλα, το είδος ξύλου και το φινίρισμα, μαζί με οδηγίες συντήρησης.