Betonklinkers van 4 tot 6 cm dik leggen

De dikte van een klinker is geen kwestie van uitzicht. De belasting beslist. Een dikkere steen kantelt minder snel onder een wiel en verdeelt de druk beter naar de ondergrond. Een dunne steen breekt of kantelt eerder onder zware puntbelasting.

• 4 cm dik is bedoeld voor zuiver voetgangersverkeer: tuinpaden, terrassen, de rand van een zwembad, de plek onder een tuinbank of barbecue, het pad naar de composthoop.
• 6 cm dik verdraagt ook voetgangerszones waar af en toe een licht voertuig over rijdt, als de fabrikant dat voor het type aangeeft en de fundering daarop voorzien is. Denk aan een pad waar een keer per jaar een bestelwagen met materiaal over rijdt, of een strook voor fietsen en een zitmaaier.

Kun je op 6 cm klinkers parkeren? Fabrikanten laten ze vaak toe voor af en toe een personenwagen die eroverheen rijdt, niet voor dagelijks parkeren. Wat de klinkers het meest beschadigt, is ter plaatse aan het stuur draaien. Het wiel duwt de stenen dan niet alleen naar beneden, maar schuift ze ook opzij en breekt de randen af. Voor een oprit, een parkeerplaats en de plek waar een auto keert, is 8 cm de geschikte dikte.

Denk je eraan om later een deel van de verharding als parkeerplaats te gebruiken, beslis dat dan meteen. Dunne klinkers achteraf vervangen door dikkere betekent alles opbreken, dieper uitgraven en de fundering opnieuw verdichten.

Op het eerste gezicht zien beide diktes er hetzelfde uit, want dezelfde vorm wordt vaak in beide gemaakt. Op de werf is het verschil wel duidelijk:

• Belasting: 4 tot 6 cm is voor voetgangers en af en toe licht verkeer. 8 tot 10 cm hoort op opritten, parkeerplaatsen en zones voor bestelwagens of een vuilniswagen.
• Fundering: onder dunnere klinkers volstaat meestal een dunnere steenslaglaag en een minder diepe uitgraving. Er gaat minder grond weg en er komt minder steenslag aan.
• Verdichten: dunne klinkers verdicht je met een lichtere trilplaat met rubbermat. Een zware trilplaat voor 8 cm klinkers kan stenen van 4 cm doen barsten.
• Boordstenen: bij een wandelzone gebruik je meestal tuinboordstenen. Bij een berijdbare zone zijn ze steviger en dieper in beton gezet.
• Hanteren: dunne klinkers zijn lichter. Je kunt ze met de hand dragen of met de kruiwagen door de tuin brengen, waar geen zware machine geraakt.
• Zagen: een dunnere steen zaag je sneller en een kleinere zaag volstaat. Smalle stukjes zijn wel brozer en komen sneller los.

Op een perceel combineert men vaak beide diktes: de oprit in 8 cm, het pad naar de deur en het terras in 4 of 6 cm. Het verschil in dikte vang je op in de fundering, zodat het oppervlak vlak doorloopt. De overgang scheid je best met een boordsteen of een rij klinkers in beton, zodat het dunnere deel aan de rand van de berijdbare zone niet gaat schuiven.

Hoogtes, afschot en waterafvoer

Voor er gegraven wordt, moet duidelijk zijn waar het afgewerkte oppervlak komt en waar het water naartoe gaat. Een verharding tegen de woning moet weg van de gevel aflopen, meestal ongeveer 1,5 tot 2 %. Bij een pad van twee meter breed is dat ruwweg 3 tot 4 cm. Bij een terras bepaal je de hoogte ten opzichte van de dorpel van de deur, bij een toegang ten opzichte van de trede. Kan het water niet naar het gazon of een border lopen, plan dan vooraf een lijngoot of een infiltratiezone. In Vlaanderen kiest men steeds vaker voor verhardingen waar regenwater door of naast kan insijpelen, wat je tuin en je riolering ontlast.

Leidingen onder de verharding

Laat voor het graven de ondergrondse leidingen opzoeken: water, riolering, gas, elektriciteit en telecom. In Vlaanderen doe je dat via een KLIP-aanvraag, in Brussel en Wallonië bestaan gelijkaardige diensten. Wordt bij het graven een gasleiding geraakt of ruik je gas, verlaat dan meteen de plek, gebruik geen vuur of schakelaars en bel 112 of de netbeheerder (Fluvius, Sibelga, ORES of RESA).

Toegang, stockageplaats en materiaal

Voorzie plaats voor paletten, steenslag en afval. Kan de ploeg de zone alleen bereiken via de garage of door de tuin, zoals bij veel rijwoningen, meld dat dan vooraf, want het verandert de manier van werken. Bestel de klinkers in één keer, uit dezelfde productie, met reserve voor zaagwerk en latere herstellingen.

Afstemmen met andere vaklui

Alles wat onder de klinkers komt, moet klaar zijn voor de fundering: regenwaterafvoer, aansluitingen, wachtbuizen voor verlichting, beregening. Kabels voor tuinverlichting en buitenstopcontacten laat je aansluiten door een erkende elektricien. Een nieuwe buiteninstallatie moet volgens het AREI in orde zijn en wordt gekeurd door een erkend keuringsorganisme. De plint van de woning en de waterdichting tegen de gevel moeten af zijn voor de klinkers ertegen komen. Beplanting en gazon leg je best pas na de verharding aan, zodat machines de afgewerkte borders niet vernielen.

Uitgraven en de ondergrond vormen

De diepte van de uitgraving is de som van de klinkerdikte, de straatlaag en de fundering. Bij een wandelzone is dat meestal ongeveer 25 tot 30 cm onder het toekomstige oppervlak. De bodem van de uitgraving, het zogenaamde baanbed, wordt al onder afschot gelegd en verdicht. Op leem- of kleigrond, die bij nat weer in modder verandert, legt men een geotextiel op het baanbed, zodat de steenslag niet in de grond wordt gedrukt.

De fundering

De fundering bestaat uit steenslag of menggranulaat, meestal een korrel 0/32 of 0/40. Bij een wandelzone is ze ongeveer 15 tot 20 cm dik. Bij 6 cm klinkers waar af en toe een wagen over rijdt, kiest men een dikkere laag, rond 20 tot 25 cm. Verdichten gebeurt in lagen van ongeveer 10 cm, met licht vochtig materiaal. Droge steenslag verdicht slecht en doorweekte steenslag golft. De fundering beslist of de verharding standhoudt. Een straatlaag of klinker maakt een slecht verdichte fundering niet goed.

Boordstenen

Boordstenen worden voor het leggen geplaatst, in beton met een steunrug aan de buitenkant. Ze houden de verharding bij elkaar, zonder boordstenen schuiven de randstenen na verloop van tijd uit elkaar. Het beton moet een aantal dagen uitharden voor je de klinkers aftrilt, de juiste tijd hangt af van het weer.

De straatlaag

Op de fundering komt een straatlaag van fijn granulaat, bijvoorbeeld porfiergruis 2/4 of brekerzand, na verdichting ongeveer 3 tot 4 cm dik. Ze wordt afgereid met een lat over geleidebuizen die onder afschot liggen. Op een afgereide straatlaag loop je niet meer. Een dikkere straatlaag vervangt geen fundering, ze zakt later ongelijk.

Leggen en zagen

Je legt vanaf de al gelegde klinkers naar voren, zodat niemand in de straatlaag stapt. De stenen neem je afwisselend van meerdere paletten, anders ontstaan kleurvlekken. De voeg is meestal 3 tot 5 mm. Veel types hebben afstandsnokjes die de voeg op breedte houden. De lijnen controleer je met een koord. Passtukken aan boordstenen, putten en de gevel zaag je met een natte steenzaag of een slijpschijf. Bij dunne klinkers vermijd je smalle stukjes. Een stuk kleiner dan ongeveer een derde van een steen komt snel los en barst. Verdeel het zaagwerk dan liever over twee naast elkaar liggende stenen.

Invegen en aftrillen

In de voegen veeg je droog voegzand of fijn porfiergruis volgens het advies van de fabrikant. Daarna tril je de verharding af met een trilplaat met rubber- of polyurethaanmat, van de randen naar het midden, in overlappende banen. Bij 4 cm klinkers gebruik je een lichtere plaat. Na het aftrillen vul je de voegen opnieuw aan en tril je nog een keer. Het voegzand zakt nog enkele weken, daarom vul je het later nog eens bij.

Vorm en legpatroon

Voor wandelzones gebruikt men vierkante en rechthoekige klinkers, de klassieke H- of I-vorm met verband en ook grotere formaten. Een visgraatpatroon of een halfsteensverband verdeelt de belasting beter dan stenen in rechte rijen achter elkaar. Bij dunne klinkers geldt dat nog sterker. Grote formaten in 4 cm zien er strak uit, maar zijn gevoeliger voor een ongelijke ondergrond en breken sneller als er iets over rijdt. Die horen uitsluitend op wandelzones.

Oppervlak

Klinkers zonder afwerking zijn eenvoudig en sterk. Klinkers met een deklaag hebben een fijner oppervlak en een stabielere kleur. Gestraalde, geschuurde of gekloven oppervlakken lijken op natuursteen. Voor een terras en de rand van een zwembad let je op de stroefheid bij nat weer en op hoe je het oppervlak zult onderhouden. Gladde donkere klinkers worden in de zomer flink warm, wat je merkt als je blootsvoets loopt.

Straatlaag en voegen

Granulaat in de straatlaag laat water door en spoelt minder uit dan zand, daarom gebruikt men het vandaag vaker. Polymere voegmortels maken het onkruid en het uitspoelen van voegen moeilijker. Volgens de fabrikanten vragen ze wel meestal een waterdoorlatende ondergrond, een bepaalde voegbreedte en droog weer bij het aanbrengen. Kan het water onder de klinkers nergens heen, dan kan de voegmortel loskomen.

Boorden

Betonnen tuinboordstenen zijn gangbaar en stevig. Voor gebogen tuinpaden gebruikt men soms stalen of kunststof kantopsluitingen die je kunt buigen. Ze moeten de rand wel stevig ondersteunen, anders wijken de randstenen uit naar het gazon.

Het werk per vierkante meter kan tussen twee verhardingen sterk verschillen. Het werk wordt eenvoudiger door:

• Een rechte, rechthoekige vorm zonder obstakels
• Goede toegang voor een minigraver en levering van steenslag tot aan de zone
• Een stevige, doorlatende ondergrond
• Een eenvoudig legpatroon in één kleur

Het werk wordt moeilijker door:

• Bochten, uitsparingen, putten, kolken en paaltjes die veel zaagwerk vragen
• Een smal pad, waar het leggen weinig vlot loopt en het aandeel passtukken hoog is
• Grond en steenslag met de hand door huis of tuin dragen
• Oud beton of oude klinkers uitbreken en het puin afvoeren
• Een helling, trappen en hoogteverschillen naar dorpel en plint
• Klei- of drassige grond die geotextiel en een dikkere fundering vraagt
• Kleurcombinaties en motieven

Een kleiner tuinpad is meestal klaar in een à twee dagen. Een terras van ongeveer 30 m² neemt doorgaans twee tot vier dagen in beslag, waarvan het grootste deel naar uitgraven en fundering gaat. Klinkers moeten niet drogen, na het aftrillen kun je er meteen op lopen. Alleen het beton onder de boordstenen heeft tijd nodig. Regen legt het werk stil bij het verdichten van de straatlaag en bij het invegen, want nat zand loopt de voegen niet in.

• Zwakke of niet verdichte fundering: na de eerste winter verschijnen kuilen en golven waarin water blijft staan.
• Te dikke straatlaag: de klinkers zakken ongelijk, vooral waar het meest gelopen wordt.
• Afschot naar de woning of helemaal geen afschot: water loopt naar de plint, de muur wordt vochtig en in de winter vormt zich ijs aan de voordeur.
• Ontbrekende of slecht geplaatste boordstenen: de randen wijken uit, de voegen openen en stenen kantelen.
• Klinkers tegen elkaar gelegd zonder voeg: bij het aftrillen en bij temperatuurwisselingen breken de randen af.
• Aftrillen zonder mat of met een te zware plaat: er blijven vlekken en schuurplekken op het oppervlak, dunne stenen barsten.
• Parkeren op 4 cm klinkers: stenen barsten en kantelen, herstellen betekent opbreken en een nieuwe fundering.
• Palet na palet leggen: de verharding vertoont zichtbare kleurstroken.
• Voegen niet volledig gevuld: de stenen klemmen niet tegen elkaar, bewegen onder je voet en sneller groeit er onkruid.

Een witte waas op nieuwe klinkers is meestal kalkuitbloei. Dat is een natuurlijk verschijnsel bij beton, dat doorgaans vanzelf verdwijnt in de loop van enkele maanden. Het is geen gebrek.

Een wandelzone in klinkers van 4 tot 6 cm kan een handige doe-het-zelver zelf leggen. Een trilplaat met rubbermat huur je bij een verhuurbedrijf. Een terras dat aansluit op een deurdorpel of een verharding tegen een plint met waterdichting laat je beter aan een vakman over, want een fout in hoogte of afschot is daar moeilijk recht te zetten.

1. Ondergrondse leidingen laten opzoeken en op het terrein aanduiden.
2. De zone uitzetten met piketten en koord, de hoogte van het afgewerkte oppervlak en het afschot weg van de woning bepalen.
3. De grond tot de nodige diepte uitgraven en het baanbed onder afschot verdichten.
4. Op klei- of leemgrond geotextiel leggen met voldoende overlap.
5. Steenslag aanbrengen in lagen van ongeveer 10 cm en elke laag verdichten.
6. Boordstenen in beton zetten volgens het koord en het beton laten uitharden.
7. Geleidebuizen onder afschot leggen, het granulaat storten en de straatlaag afreien met een lat.
8. De buizen voorzichtig wegnemen, de sleuven opvullen en glad afstrijken.
9. De klinkers leggen vanaf het gelegde deel naar voren, afwisselend van meerdere paletten, met de voeg volgens de fabrikant.
10. De lijnen geregeld met een koord controleren en licht bijkloppen met een rubberen hamer.
11. Passtukken zagen met een natte steenzaag, met oog-, gehoor- en ademhalingsbescherming.
12. Droog voegzand of fijn granulaat in de voegen vegen.
13. De verharding aftrillen met een trilplaat met rubbermat, van de randen naar het midden.
14. De voegen opnieuw aanvullen, overtollig materiaal wegvegen en na enkele weken de voegen bijvullen.

Loop bij de oplevering rustig en aandachtig over de verharding. Een rei van twee meter toont oneffenheden. Een gieter water laat zien waar het water echt naartoe loopt. Let tijdens het wandelen op stenen die bewegen of kantelen. Controleer vooral:

• Het afschot loopt weg van de woning en nergens blijft water staan
• Onder de rei zijn geen duidelijke kuilen of bulten
• De hoogte aan dorpel, trede en plint komt overeen met wat afgesproken is
• De boordstenen staan vast, in lijn en met betonnen steunrug
• De voegen zijn gelijkmatig en goed gevuld
• Geen enkele steen beweegt onder je voet
• Er zijn geen barsten, afgebroken randen of schuurplekken door het aftrillen
• De kleurschakeringen zijn gelijkmatig verdeeld, zonder stroken
• Het zaagwerk aan putten en boordstenen is net en zonder kleine stukjes
• Deksels en kolken liggen op de hoogte van de klinkers
• Er blijven reserveklinkers uit dezelfde productie over voor herstellingen
• De omgeving is opgeruimd en het afval is afgevoerd