Klinkers en boordstenen

Of je klinkers tientallen jaren mooi blijven of na een paar jaar golven, hangt af van de ondergrond. De klinkers verdelen de belasting alleen. De verdichte lagen eronder dragen die belasting af naar de grond. Zie je golven, kuilen of voegen die uit elkaar lopen? Dan zit de oorzaak bijna altijd in de ondergrond en niet in de stenen.

Van onder naar boven ziet de opbouw er meestal zo uit:

• Voorbereide ondergrond: eerst gaan de teelaarde en de slappe grond eruit. Daarna wordt de bodem van de uitgraving onder afschot gelegd en verdicht. In België zit je, afhankelijk van de streek, op zand, leem of klei, in de polders soms op veen. Leg op klei, leem of veen een laag geotextiel. Dat houdt grond en funderingsmateriaal uit elkaar, zodat ze na verloop van tijd niet door elkaar gaan lopen.
• Funderingslaag: gebroken materiaal zoals steenslag of menggranulaat. De scherpe korrels haken in elkaar en laten zich goed verdichten. Onder paden en terrassen rekent men in de praktijk op ongeveer 15 tot 25 cm. Onder een oprit of parkeerplaats voor personenauto's is flink meer nodig, afhankelijk van de grond ook 30 cm of dikker. Op slappe grond wordt de fundering vaak op een laag ophoogzand gelegd.
• Straatlaag: een dunne laag fijn materiaal, zoals brekerszand of fijn split, waarin de klinkers komen te liggen. Deze laag wordt met een afrijlat precies op hoogte afgereden. Daarna loop je er niet meer overheen.
• Klinkers en voegvulling: de gelegde klinkers worden afgetrild en de voegen worden gevuld met zand.

Verdicht het funderingsmateriaal laag voor laag en nooit de hele dikte in één keer. Een trilplaat werkt maar tot een bepaalde diepte. Stort je een dikke laag in één keer, dan wordt alleen de bovenkant vast en blijft de onderkant los. Gebruik geen rond grind voor de fundering. De korrels rollen over elkaar en laten zich niet goed verdichten.

Op klei- en veengrond zakken klinkers na verloop van tijd vaak iets, ook als ze goed zijn aangelegd. Een stevige fundering en geotextiel beperken dat. Toch hoort af en toe ophogen in natte streken, zoals de polders, gewoon bij het onderhoud.

Regenwater moet van de verharding af kunnen lopen. Blijft het staan, dan zakt het in de ondergrond en kan vorst die in de winter kapotmaken. Daarom leg je de klinkers onder afschot, meestal ongeveer 1 tot 2 %, van het huis af naar een plek waar het water kan wegzakken of wegstromen. Het afschot maak je al in de ondergrond en in de funderingslaag, niet pas in de straatlaag. Zo hebben alle lagen overal dezelfde dikte.

Voor de garage, bij de voordeur en op grotere oppervlakken komen lijngoten. Het regenwater van jouw verharding mag niet naar de buren of de openbare weg lopen. Laat de grond het toe, dan is het eenvoudig om het water in een plantvak of het gazon te laten wegzakken, of in infiltratiekratten op je eigen terrein. Veel gemeenten moedigen het afkoppelen van regenwater van de riolering aan. Sommige gemeenten hebben daarvoor een premie. Kijk op de website van je gemeente wat er bij jou mogelijk is.

Parkeer je maar af en toe op een stuk, bijvoorbeeld als er bezoek komt? Dan passen grasdallen of waterdoorlatende klinkers goed. Het water zakt direct door naar de ondergrond en het terrein blijft deels groen. Voor een oprit die je elke dag gebruikt, zijn ze wel minder prettig en sneeuw schuif je er lastiger vanaf.

Denk vóór het graven goed na over wat er onder de klinkers moet komen. Liggen de klinkers er eenmaal, dan krijg je er geen kabel of buis meer onder zonder op te breken. Leg daarom alvast mantelbuizen in de uitgraving voor stroom naar de poort en de poortmotor, voor tuinverlichting, de deurbel, camera's of beregening. Ook als je ze nu nog niet nodig hebt. Teken het tracé in of maak er foto's van en meet het in vanaf vaste punten, zoals de hoek van het huis. De elektrische aansluiting zelf laat je doen door een erkend elektricien. De installatie moet voldoen aan het AREI en wordt gekeurd door een erkend keuringsorganisme.

Ga vóór het graven ook na of er al kabels en leidingen door je terrein lopen: gas, water, riolering of elektriciteit. Bekijk de plannen van het huis en vraag bij twijfel de ligging op bij de netbeheerders. Raak je bij het graven een gasleiding of ruik je gas? Ga dan weg van die plek, gebruik geen open vuur, geen elektrische apparaten en geen schakelaars. Bel de netbeheerder: Fluvius in Vlaanderen, Sibelga in Brussel, ORES of RESA in Wallonië. Is er direct gevaar, bel dan 112.

Een parkeerplaats voor een personenauto is meestal ongeveer 2,5 m breed en 5 m lang. Parkeer je naast een muur of omheining, reken dan extra ruimte om de portieren te openen. Denk bij een oprit ook aan de draaicirkel. Moet de auto op je terrein kunnen keren, of rijd je achteruit de straat op?

Bij het huis mogen de klinkers niet boven de vochtwerende laag van de gevel komen, bij veel Belgische woningen de waterkerende slab in de muurvoet, vaak net boven een plint. Opspattend regenwater en smeltende sneeuw komen anders in het metselwerk terecht. Leg de klinkers langs de gevel dus onder afschot van het huis af. Laat tussen klinkers en gevel een smalle grindstrook vrij, of bescherm de onderkant van de gevel met een waterafstotende afwerking.

Klinkers blijven op hun plek door de wrijving tussen de stenen en het zand in de voegen. Aan de randen hebben ze echter niets om tegen te steunen. Zonder opsluiting lopen ze onder belasting langzaam uit elkaar. Daarom worden de boordstenen geplaatst vóór het leggen van de klinkers begint. Ze bepalen meteen de hoogtes en het afschot van het hele oppervlak.

Tuinboordstenen zijn lager en smaller. Die volstaan bij paden, terrassen en in de tuin. Zwaardere boordstenen, zoals trottoir- of wegboordstenen, horen bij opritten, parkeerplaatsen en overal waar een auto over de rand kan rijden. Een boordsteen zet je in een bed van beton en je ondersteunt hem aan de kant van de tuin met een betonnen rug. Is hij alleen met grond aangevuld, dan duwen de druk van de klinkers en de auto's hem langzaam scheef.

In plaats van een boordsteen kun je ook een rij klinkers in beton zetten. De rand valt dan minder op, maar het betonbed en de betonnen rug zijn net zo nodig.

Kies de dikte van de stenen op basis van wat erover loopt of rijdt. Voor paden en terrassen gebruikt men stenen van 4 tot 6 cm, meestal 6 cm. Voor een oprit of parkeerplaats voor personenauto's is 8 cm nodig, voor zwaardere voertuigen 10 cm. Te dunne stenen op een oprit breken en schuiven, ook op een goede ondergrond.

Waar auto's rijden, tellen ook de vorm en het legverband. Vormstenen die in elkaar grijpen, en verbanden zoals keperverband (visgraat), kunnen beter tegen remmen en sturen dan rechthoekige stenen in een halfsteens verband in de rijrichting. Grote tegels zien er modern uit, maar op een oprit breken en kantelen ze makkelijker.

• Bestendigheid: strooi je in de winter zout op de oprit of het pad, kies dan stenen die de fabrikant opgeeft als bestand tegen vorst en dooizouten.
• Oppervlak: gladde en fijn geslepen stenen zijn bij nat weer en ijzel gladder dan gestraalde of gestructureerde stenen.
• Kleur: de tint verschilt per productiepartij een beetje. Neem bij het leggen daarom afwisselend stenen van meerdere paletten tegelijk. Anders zie je vlekken in het oppervlak.

Witte uitslag is geen gebrek

Op nieuwe betonstenen verschijnen in de eerste maanden vaak witte vlekken of een witte waas. Dat is kalkuitbloei. Het ontstaat vanzelf tijdens het uitharden van het beton, doordat water opgeloste kalk naar het oppervlak brengt. Het is geen fout in de stenen. Regen en gewoon gebruik spoelen het meestal binnen een à twee jaar weg. Gebruik er geen agressieve zuren op, die tasten het oppervlak aan.

Je werkt vanaf het gelegde stuk naar voren, zodat je niet in de afgereden straatlaag stapt. Rij de straatlaag een klein beetje hoger af dan de eindhoogte, want bij het aftrillen zakken de stenen nog wat. Leg de stenen strak tegen elkaar met een smalle voeg voor het zand en controleer regelmatig met een draad of de rijen recht lopen.

Zagen doe je pas aan de randen en bij obstakels. Kleine stukjes aan de rand breken makkelijk los. Deel het oppervlak daarom zo in dat er langs de boordsteen geen smalle reepjes overblijven. Zaag met een steenzaag of een slijpmachine met waterkoeling. Bij droog zagen van beton komt fijn stof met kwarts vrij, en dat is schadelijk als je het inademt.

Tril het gelegde oppervlak af met een trilplaat met rubbermat of kunststof mat. Die beschermt de stenen tegen krassen en de randen tegen afsplinteren. Veeg droog voegzand in de voegen en tril opnieuw. Herhaal dat tot de voegen vol zijn. In de eerste weken klinkt het zand in de voegen nog in. Later bijvullen is dus gewoon onderhoud en geen fout.

Op een hellend terrein vang je het hoogteverschil op met palissaden, muurtjes of traptreden. Palissaden zet je in een betonnen fundering, ongeveer even diep als ze boven het grondniveau uitsteken. Hogere palissaden houden grond tegen en gaan zonder goede fundering scheef staan. Zorg dat achter keerwanden het water weg kan. Natte grond duwt na een regenbui veel harder dan droge.

Buitentrappen van klinkers of palissaden hebben een stevige betonnen fundering nodig en treden die allemaal even hoog zijn. Leg het loopvlak onder licht afschot, zodat er geen water op blijft staan en er in de winter geen ijs ontstaat.

Zijn je klinkers op een kleine plek verzakt of liggen er een paar stenen los? Dan hoef je niet het hele oppervlak op te breken. Met een namiddag werk krijg je het zelf weer netjes.

1. De eerste steen in de verzakte plek met twee schroevendraaiers of een klinkertang loswrikken, de rest gaat daarna makkelijk.
2. De stenen in de volgorde neerleggen waarin ze lagen, zodat ze op dezelfde plek in het verband terugkomen.
3. De straatlaag weghalen en de fundering controleren. Is die zacht of doorweekt, het materiaal weghalen tot op de vaste ondergrond.
4. Gebroken funderingsmateriaal in dunne lagen aanvullen en elke laag goed aanstampen met een handstamper.
5. Een nieuwe straatlaag van fijn materiaal aanbrengen en iets boven het niveau van de omliggende klinkers afrijen.
6. De stenen op hun oude plek terugleggen, aankloppen met een rubberen hamer en met een lat over de herstelde plek controleren of alles vlak ligt.
7. Droog voegzand in de voegen vegen en na een paar dagen opnieuw invegen.
8. Verzakt dezelfde plek steeds opnieuw, de oorzaak in de ondergrond zoeken, bijvoorbeeld een lekkende riolering of een slechte afwatering.

Een klinkerverharding vraagt weinig onderhoud. Vul de voegen bij als dat nodig is en haal onkruid mechanisch weg, met een voegkrabber of borstel. Een hogedrukreiniger spoelt het zand uit de voegen, dus veeg na zo'n schoonmaakbeurt altijd nieuw voegzand in. Haal olievlekken zo snel mogelijk weg, voordat ze in het beton trekken.

Bij de oplevering van het werk is het goed om dit te controleren:

• Het water loopt na een regenbui of een omgekeerde emmer weg en blijft nergens staan
• Het oppervlak is vlak zonder golven, wat je controleert met een lange lat in verschillende richtingen
• De rijen lopen recht en de voegen zijn gelijkmatig en vol zand
• De boordstenen staan in een rechte lijn, zitten vast en hebben een betonnen rug
• Langs de randen liggen geen smalle reepjes die kunnen losbreken
• De stenen zijn niet bekrast of beschadigd door het aftrillen
• De klinkers liggen onder de vochtwerende laag van de gevel
• De omgeving is schoon en vrij van resten beton en funderingsmateriaal