Αντιστήριξη ορύγματος έως 2 m

Το χώμα στο τοίχωμα του σκάμματος στέκεται μόνο χάρη στη δική του συνοχή και την υγρασία του. Όταν βρέξει, όταν ξεραθεί, όταν περάσει δίπλα φορτηγό ή όταν στοιβαχτούν τα χώματα της εκσκαφής στην άκρη, η ισορροπία χαλάει εύκολα. Μια τυπική κατάρρευση δεν μοιάζει θεαματική: από την πάνω ακμή ξεκολλάει ένα κομμάτι τοιχώματος και πέφτει μέσα. Σε βάθος γύρω στο ενάμισι μέτρο αυτό αρκεί για να πιέσει έναν άνθρωπο στον πυθμένα και να του κόψει την αναπνοή.

Στην Ελλάδα υπάρχει και μια ιδιαιτερότητα. Το καλοκαίρι το χώμα ξεραίνεται και σκληραίνει, οπότε ένα κατακόρυφο τοίχωμα δείχνει σταθερό σαν τοίχος. Μετά από μια δυνατή φθινοπωρινή μπόρα το ίδιο χώμα μαλακώνει μέσα σε λίγες ώρες. Και στις παλιές γειτονιές συχνά το πρώτο μέτρο είναι επιχώσεις με μπάζα, που δεν έχουν καμία συνοχή.

Οι κανόνες ασφαλείας στα εργοτάξια, κατά κανόνα, θεωρούν επικίνδυνο κάθε κατακόρυφο τοίχωμα πάνω από περίπου 1,2 έως 1,5 m και ζητούν αντιστήριξη. Σε χαλαρά εδάφη, κοντά σε δρόμους και κτίρια ή όπου υπάρχουν δονήσεις, μπορεί να χρειαστεί και σε μικρότερο βάθος. Η εναλλακτική είναι τα πρανή με κλίση, δηλαδή να σκαφτούν τα τοιχώματα λοξά. Αυτό όμως θέλει πολύ περισσότερο χώρο και πολύ περισσότερο σκάψιμο. Σε στενό οικόπεδο, δίπλα σε περίφραξη, στο σπίτι του γείτονα ή στο πεζοδρόμιο συνήθως δεν γίνεται, και τότε η αντιστήριξη είναι η λύση.

Η αντιστήριξη δεν προστατεύει μόνο τους εργάτες. Προστατεύει και τα γειτονικά θεμέλια, την περίφραξη, το πεζοδρόμιο και τα δίκτυα που ήδη υπάρχουν. Όταν το τοίχωμα χαλαρώσει, το χώμα γύρω του μετακινείται προς τα μέσα και κάτω από τις διπλανές κατασκευές δημιουργούνται κενά. Αυτά φαίνονται συχνά μετά από εβδομάδες, ως βουλιαγμένο πλακόστρωτο ή ρωγμή.

Στον τιμοκατάλογο η αντιστήριξη ορύγματος έως 2 m χρεώνεται ανά τετραγωνικό μέτρο. Μετριέται η επιφάνεια των τοιχωμάτων που αντιστηρίζονται, όχι η επιφάνεια του πυθμένα ούτε ο όγκος της εκσκαφής. Αν ένα χαντάκι έχει μήκος 10 m και βάθος 1,8 m και αντιστηρίζονται και οι δύο πλευρές, βγαίνουν περίπου 36 m². Σε λάκκο για φρεάτιο αθροίζονται και τα τέσσερα τοιχώματα.

Όταν συγκρίνετε προσφορές, δείτε τι ακριβώς περιλαμβάνει η εργασία. Συνήθως μέσα είναι:

• η μεταφορά και η προετοιμασία των υλικών ή του συστήματος αντιστήριξης,
• η τοποθέτηση των μαδεριών, των ορθοστατών και των αντηρίδων σταδιακά, όσο βαθαίνει το σκάμμα,
• ο συνεχής έλεγχος και το σφίξιμο των αντηρίδων κατά τη διάρκεια της δουλειάς.

Η αφαίρεση της αντιστήριξης στους προϋπολογισμούς συχνά είναι ξεχωριστό κονδύλι, γιατί γίνεται αργότερα, μαζί με την επαναπλήρωση. Ξεχωριστά χρεώνονται επίσης, κατά κανόνα, η ίδια η εκσκαφή, η απομάκρυνση των χωμάτων, η άντληση νερού και η επαναπλήρωση με συμπύκνωση. Αν η προσφορά τα έχει όλα μαζί, πρέπει να το γράφει καθαρά. Αλλιώς εύκολα προκύπτει παρεξήγηση για το ποιος θα βγάλει την αντιστήριξη στο τέλος και πότε.

Το όριο των 2 m δεν είναι τυχαίο. Μέχρι αυτό το βάθος δουλεύει κανείς συνήθως με ελαφρύτερα συστήματα και ξυλεία. Σε βαθύτερα ορύγματα χρειάζεται κατά κανόνα στατική μελέτη, βαρύτερα μεταλλικά κιβώτια ή πασσαλοσανίδες, και αυτό είναι άλλη κατηγορία εργασίας.

Σε μικρά βάθη χρησιμοποιούνται μερικές δοκιμασμένες λύσεις. Η επιλογή εξαρτάται από το έδαφος, το μήκος του ορύγματος, τον χώρο για μηχανήματα και το πόσο καιρό θα μείνει ανοιχτό το σκάμμα.

Οριζόντια ξύλινη αντιστήριξη με μαδέρια

Είναι η κλασική μέθοδος που ξέρει κάθε χωματουργός. Στα τοιχώματα τοποθετούνται οριζόντια μαδέρια, συνήθως πάχους γύρω στα 5 cm. Τα συγκρατούν κατακόρυφοι ορθοστάτες από καδρόνια ή σανίδες, και ανάμεσα στις απέναντι πλευρές μπαίνουν αντηρίδες. Τα μαδέρια προστίθενται από πάνω προς τα κάτω, όσο προχωρά η εκσκαφή. Ταιριάζει σε συνεκτικά εδάφη, όπου το τοίχωμα αντέχει για λίγο και χωρίς στήριξη, όπως το χώμα με αργιλώδη σύσταση. Το πλεονέκτημα είναι η ευελιξία: η ξυλεία προσαρμόζεται γύρω από σωλήνα, καλώδιο ή ρίζα. Το μειονέκτημα είναι η πιο αργή τοποθέτηση και η περισσότερη χειρωνακτική δουλειά.

Κατακόρυφη αντιστήριξη με προπόρευση

Σε χαλαρά εδάφη, για παράδειγμα σε χαλίκι, άμμο ή μπάζα, το τοίχωμα πέφτει πριν προλάβει να μπει μαδέρι. Γι' αυτό οι σανίδες τοποθετούνται κατακόρυφα και καρφώνονται ή πιέζονται στο έδαφος πριν προχωρήσει η εκσκαφή. Το χώμα βγαίνει μόνο πίσω από αυτές. Η μέθοδος είναι πιο κοπιαστική, αλλά σε κακό έδαφος συχνά είναι η μόνη ασφαλής.

Μεταλλικά κιβώτια αντιστήριξης

Το κιβώτιο, που στα εργοτάξια το λένε συχνά και trench box, αποτελείται από δύο χαλύβδινα πάνελ ενωμένα με ρυθμιζόμενες αντηρίδες. Ο εκσκαφέας το κατεβάζει ολόκληρο στο χαντάκι ή το πιέζει σταδιακά προς τα κάτω όσο σκάβει. Σε μακριά χαντάκια για συνδέσεις και αποχέτευση είναι γρήγορη και πολύ ασφαλής λύση, γιατί η συναρμολόγηση γίνεται κυρίως πάνω από το έδαφος. Στη συνέχεια το κιβώτιο μετακινείται κατά μήκος του ορύγματος. Θέλει όμως εκσκαφέα με αρκετή ανυψωτική ικανότητα και χώρο για χειρισμούς. Σε στενή αυλή ανάμεσα σε σπίτια μπορεί να μη χωράει.

Πλαίσια και υδραυλικές αντηρίδες

Για στενά χαντάκια χρησιμοποιούνται και ελαφριά πλαίσια από αλουμίνιο ή χάλυβα με υδραυλικές ή βιδωτές αντηρίδες, που πιέζουν πάνελ ή σανίδες στα τοιχώματα. Τοποθετούνται γρήγορα, συχνά από πάνω, χωρίς να κατέβει κανείς στο σκάμμα. Ταιριάζουν σε σύντομες εργασίες, όπως η επισκευή μιας διαρροής σε αγωγό ύδρευσης.

Σε μονοκατοικία, στην πράξη, βλέπει κανείς συνήθως ξύλινη αντιστήριξη με μαδέρια σε κοντά ορύγματα με γωνίες και μεταλλικό κιβώτιο σε μακριά ευθύγραμμα χαντάκια. Αν το συνεργείο σάς προτείνει κάτι άλλο, ρωτήστε γιατί. Ένας καλός μάστορας το εξηγεί με μία πρόταση, για παράδειγμα «εδώ είναι χαλίκι, τα μαδέρια δεν θα προλάβαιναν».

Η αντιστήριξη πάει μαζί με την εκσκαφή, οπότε η προετοιμασία αφορά όλη την εργασία. Πριν έρθει το συνεργείο, καλό είναι να έχουν τακτοποιηθεί τα εξής:

• πληροφορίες από τους φορείς για τη θέση των υπόγειων δικτύων (ρεύμα, νερό, αποχέτευση, φυσικό αέριο, τηλεπικοινωνίες) και σημάδεμά τους επί τόπου,
• πρόσβαση για εκσκαφέα και φορτηγό, καθώς και χώρος για να μπουν τα χώματα και τα υλικά αντιστήριξης,
• συνεννόηση με τον γείτονα, αν το όρυγμα περνά δίπλα από την περίφραξη ή τα θεμέλιά του,
• σε πολυκατοικία, ενημέρωση των ενοίκων για το πού θα σκάβεται, ώστε να μην περνούν δίπλα στο σκάμμα παιδιά ή αυτοκίνητα,
• απομάκρυνση από την άκρη του μελλοντικού ορύγματος γλαστρών, οχημάτων και υλικών που φορτίζουν το έδαφος.

Ο εντοπισμός των δικτύων είναι το πιο σημαντικό βήμα. Στο χειρωνακτικό καθάρισμα και στο κάρφωμα σανίδων είναι εύκολο να χτυπηθεί καλώδιο ή σωλήνας αερίου. Τα παλιά δίκτυα συχνά δεν βρίσκονται εκεί που δείχνουν τα σχέδια, οπότε κοντά στα σημάδια σκάβεται με το χέρι.

Αν χτυπηθεί αγωγός φυσικού αερίου ή μυρίσετε αέριο, απομακρυνθείτε αμέσως από το όρυγμα και την περιοχή γύρω του, μην καπνίζετε, μη χρησιμοποιείτε ηλεκτρικές συσκευές ή διακόπτες και από ασφαλή απόσταση καλέστε το 112 και τη γραμμή βλαβών του διαχειριστή του δικτύου αερίου στην περιοχή σας. Αν χτυπηθεί ηλεκτρικό καλώδιο, μην το αγγίζετε και ειδοποιήστε τον ΔΕΔΔΗΕ. Την επισκευή κάνει μόνο αδειούχος ηλεκτρολόγος ή το συνεργείο του δικτύου.

Η διαδικασία διαφέρει ανάλογα με το σύστημα. Σε συνηθισμένο όρυγμα έως 2 m με ξύλινη ή μικτή αντιστήριξη, απλοποιημένα, μοιάζει κάπως έτσι:

1. χάραξη της πορείας του ορύγματος και επιβεβαίωση της θέσης των σημαδεμένων δικτύων,
2. αφαίρεση της επιφάνειας (πλάκες, άσφαλτος, φυτική γη), με τη φυτική γη να μπαίνει χωριστά από τα υπόλοιπα χώματα,
3. εκσκαφή του πρώτου σταδίου σε βάθος που το τοίχωμα ακόμη στέκεται με ασφάλεια, συνήθως λίγες δεκάδες εκατοστά,
4. τοποθέτηση των πρώτων μαδεριών ώστε να εξέχουν από το έδαφος περίπου 10 έως 15 cm και να συγκρατούν πέτρες ή εργαλεία που πέφτουν από πάνω,
5. τοποθέτηση ορθοστατών και αντηρίδων και σφίξιμό τους, ώστε τα μαδέρια να ακουμπούν σταθερά στο τοίχωμα,
6. συνέχιση της εκσκαφής κατά στάδια, με νέα μαδέρια και αντηρίδες σε κάθε στάδιο,
7. γέμισμα των κενών ανάμεσα σε μαδέρι και τοίχωμα με χώμα ή σφήνες, ώστε το μαδέρι να μην έχει «τζόγο»,
8. τοποθέτηση σκάλας ή άλλης ασφαλούς εξόδου που εξέχει πάνω από την άκρη του ορύγματος,
9. περίφραξη της άκρης με κιγκλίδωμα ή ταινία σήμανσης και, αν το σκάμμα είναι σε δημόσιο χώρο, φωτισμός τη νύχτα.

Με μεταλλικό κιβώτιο η διαδικασία είναι απλούστερη: ο εκσκαφέας ανοίγει ένα τμήμα, κατεβάζει το κιβώτιο ή το πιέζει σταδιακά, και οι εργάτες μπαίνουν στο όρυγμα μόνο όταν το κιβώτιο έχει σταθεροποιηθεί. Αφού μπει ο σωλήνας και γίνει μερική επαναπλήρωση, το κιβώτιο προχωρά παρακάτω.

Ένας κανόνας ισχύει για όλες τις μεθόδους: κανείς δεν στέκεται σε τμήμα ορύγματος χωρίς αντιστήριξη, ούτε «για ένα λεπτό, μέχρι να δώσουμε το μαδέρι». Ακριβώς σε τέτοιες στιγμές γίνονται τα ατυχήματα. Γι' αυτό η αντιστήριξη βαθιού ορύγματος δεν είναι δουλειά για ερασιτέχνες. Θέλει εμπειρία, μηχανήματα και άνθρωπο που παρακολουθεί το τοίχωμα από πάνω.

Τα χώματα της εκσκαφής αποτίθενται σε επαρκή απόσταση από την ακμή, συνήθως τουλάχιστον μισό μέτρο περίπου, και πιο μακριά όταν δουλεύουν βαριά μηχανήματα ή οι σωροί είναι ψηλοί. Ένας βαρύς σωρός πιέζει το τοίχωμα και την αντιστήριξη με φορτίο που ίσως δεν είχε υπολογιστεί στις αντηρίδες.

Το πόσο απαιτητική είναι η αντιστήριξη, άρα και ο χρόνος και η έκταση της δουλειάς, εξαρτάται κυρίως από τα εξής:

• το είδος του εδάφους: το συνεκτικό αργιλώδες χώμα αντιστηρίζεται ευκολότερα από χαλαρό χαλίκι, άμμο ή επιχώσεις με μπάζα,
• τα υπόγεια νερά: σε παραθαλάσσιες και πεδινές περιοχές το νερό συχνά βγαίνει από το τοίχωμα, παρασύρει χώμα και χρειάζεται άντληση ή πυκνότερη αντιστήριξη,
• τα δίκτυα που διασχίζουν το όρυγμα: κάθε σωλήνας ή καλώδιο σημαίνει σκάψιμο με το χέρι και προσαρμογή της αντιστήριξης γύρω του,
• ο χώρος: σε στενή αυλή ίσως δεν χωρά κιβώτιο και η ξυλεία κουβαλιέται με τα χέρια,
• η γειτνίαση με κτίρια και δρόμους: δονήσεις και φορτία από την κυκλοφορία απαιτούν πυκνότερες αντηρίδες και προσεκτικότερο έλεγχο,
• το σχήμα του ορύγματος: ένα ίσιο μακρύ χαντάκι είναι ευκολότερο από σκάμμα με γωνίες, διαπλατύνσεις και φρεάτια,
• ο καιρός: η βροχή μαλακώνει τα τοιχώματα, η ξηρασία τα κάνει να ραγίζουν και να ξεκολλούν σε φλούδες, και στις ορεινές περιοχές ο παγετός τα σφίγγει για λίγο, αλλά μετά το ξεπάγωμα χαλαρώνουν.

Όσον αφορά τον χρόνο, ένα κοντό χαντάκι για σύνδεση ύδρευσης ένα έμπειρο συνεργείο συχνά το σκάβει και το αντιστηρίζει μέσα σε μία μέρα. Ένα μακρύτερο χαντάκι αποχέτευσης με κιβώτιο προχωρά περίπου με τον ίδιο ρυθμό που προχωρούν η εκσκαφή και η τοποθέτηση των σωλήνων. Με ξύλινη αντιστήριξη σε κακό έδαφος ο ρυθμός πέφτει αισθητά, γιατί κάθε στάδιο πρέπει να ασφαλιστεί πριν από το επόμενο.

Σημασία έχει και το πόσο καιρό θα μείνει ανοιχτό το όρυγμα. Μια αντιστήριξη που αντέχει μία μέρα δεν αντέχει απαραίτητα δύο εβδομάδες με βροχές και εναλλαγές θερμοκρασίας. Αν η δουλειά στο χαντάκι τραβήξει σε μάκρος, για παράδειγμα επειδή περιμένετε το συνεργείο του φορέα για τη σύνδεση, υπολογίστε συχνότερους ελέγχους και σφιξίματα των αντηρίδων.

Η αντιστήριξη είναι μόνο το μέσο που επιτρέπει να γίνει η κύρια δουλειά μέσα στο χαντάκι. Γι' αυτό αξίζει να ξεκαθαρίσετε από πριν ποιος κάνει τι και με ποια σειρά:

• πριν από την αντιστήριξη: εντοπισμός των δικτύων και, όπου χρειάζεται, αφαίρεση πλακών ή ασφάλτου,
• κατά την αντιστήριξη: ο υδραυλικός ή το συνεργείο που τοποθετεί σωλήνες, φρεάτια ή αποστράγγιση,
• μετά την τοποθέτηση των σωλήνων: αποτύπωση της πραγματικής όδευσης από τοπογράφο, αν τη ζητά ο φορέας του δικτύου, και έλεγχος της εργασίας πριν από την επαναπλήρωση,
• στο τέλος: επαναπλήρωση σε στρώσεις με συμπύκνωση και σταδιακή αφαίρεση της αντιστήριξης.

Η αφαίρεση της αντιστήριξης συχνά υποτιμάται. Τα μαδέρια δεν βγαίνουν όλα μαζί πριν από την επαναπλήρωση. Η δουλειά προχωρά από κάτω προς τα πάνω: ρίχνεται και συμπυκνώνεται μια στρώση, ελευθερώνεται το αντίστοιχο τμήμα της αντιστήριξης, και ούτω καθεξής. Αν η αντιστήριξη βγει νωρίς, το τοίχωμα μπορεί να πέσει μέσα στην επαναπλήρωση, να χτυπήσει τον μόλις τοποθετημένο σωλήνα ή να αφήσει την επαναπλήρωση κακοσυμπυκνωμένη. Με μεταλλικό κιβώτιο, κατά κανόνα, το κιβώτιο ανεβαίνει σταδιακά όσο γίνεται η επαναπλήρωση.

Όταν στο χαντάκι μπαίνει σωλήνας αποχέτευσης, η σωστή κλίση και η στρώση έδρασης ελέγχονται όσο το όρυγμα είναι ακόμη αντιστηριγμένο. Μετά την επαναπλήρωση τίποτα δεν διορθώνεται χωρίς νέο σκάψιμο. Γι' αυτό η αντιστήριξη μένει στη θέση της ώσπου να ελεγχθούν όλα.

Στην πράξη επαναλαμβάνονται παρόμοια λάθη. Μερικά είναι αμέσως επικίνδυνα, άλλα φαίνονται μετά από καιρό:

• είσοδος σε τμήμα χωρίς αντιστήριξη, που μπορεί να καταλήξει σε καταπλάκωση ακόμη και σε βάθος γύρω στο 1,5 m,
• αντιστήριξη που δεν εξέχει από το έδαφος, οπότε στο χαντάκι πέφτουν πέτρες, χώματα ή εργαλεία,
• χώματα στοιβαγμένα κολλητά στην ακμή, που φορτίζουν το τοίχωμα και παραμορφώνουν την αντιστήριξη,
• αντηρίδες χαλαρές ή πολύ αραιές, οπότε τα μαδέρια λυγίζουν και πίσω τους ανοίγουν κενά,
• κενά πίσω από τα μαδέρια που δεν γέμισαν, με αποτέλεσμα σταδιακή ολίσθηση χώματος και καθίζηση του γύρω εδάφους,
• χρήση σπασμένης ή σάπιας ξυλείας, που σκάει κάτω από την πίεση,
• αφαίρεση όλης της αντιστήριξης μονομιάς πριν από την επαναπλήρωση, οπότε το τοίχωμα πέφτει πάνω στον σωλήνα και η επαναπλήρωση αργότερα κάθεται,
• αντιστήριξη που κανείς δεν έλεγξε μετά από βροχή ή μετά το Σαββατοκύριακο, για να δει αν μετακινήθηκε κάτι.

Οι συνέπειες συχνά φαίνονται μετά από μήνες. Βουλιαγμένο πλακόστρωτο πάνω από τη σύνδεση, ραγισμένο κράσπεδο ή σωλήνας με «κοιλιά» στην επιθεώρηση της αποχέτευσης με κάμερα έχουν πολλές φορές αιτία ένα όρυγμα με κακή αντιστήριξη ή με αντιστήριξη που αφαιρέθηκε νωρίς. Γι' αυτό αξίζει να ελέγχετε και όσα μετά την επαναπλήρωση δεν θα φαίνονται πια.

Την αντιστήριξη δεν την παραλαμβάνετε ως έργο για χρόνια, αλλά ως ασφαλή κατάσταση του ορύγματος πριν από την επόμενη δουλειά. Ελέγξτε τη πριν κατέβει άνθρωπος, μετά από κάθε βροχή, μετά από κάθε διακοπή της δουλειάς και πριν από την επαναπλήρωση. Στην παραλαβή εστιάστε στα εξής:

• όλα τα κατακόρυφα τοιχώματα του βαθύτερου τμήματος είναι αντιστηριγμένα σε όλο το ύψος, ως τον πυθμένα,
• η αντιστήριξη εξέχει από το γύρω έδαφος και προστατεύει το όρυγμα από αντικείμενα που πέφτουν,
• τα μαδέρια ή τα πάνελ ακουμπούν σφιχτά στο τοίχωμα και πίσω τους δεν φαίνονται κενά,
• οι αντηρίδες είναι καλά σφιγμένες, δεν έχουν στραβώσει και κανείς δεν πατά πάνω τους σαν σκαλί,
• η ξυλεία και τα μεταλλικά στοιχεία δεν είναι ραγισμένα, σάπια ή αλλιώς φθαρμένα,
• τα χώματα και τα υλικά βρίσκονται σε επαρκή απόσταση από την ακμή,
• στο όρυγμα υπάρχει ασφαλής έξοδος που εξέχει πάνω από την άκρη,
• η άκρη του ορύγματος είναι περιφραγμένη και, σε δημόσιο χώρο, σημασμένη και φωτισμένη τη νύχτα,
• στον πυθμένα δεν λιμνάζει νερό που υποσκάπτει τα τοιχώματα ή, αν υπάρχει, έχει εξασφαλιστεί άντληση,
• πριν από την επαναπλήρωση έχει συμφωνηθεί η σειρά επαναπλήρωσης, συμπύκνωσης και σταδιακής αφαίρεσης της αντιστήριξης,
• στα στοιχεία της εργασίας είναι καταγεγραμμένη η επιφάνεια που αντιστηρίχθηκε, ώστε να συγκρίνεται με τα τετραγωνικά μέτρα του τιμολογίου.