Εκσκαφή με το χέρι σε εδάφη κατηγορίας 1 έως 4

Η εκσκαφή με το χέρι μετριέται σε κυβικά μέτρα. Μετράται ο όγκος του εδάφους στη φυσική του κατάσταση, δηλαδή όπως ήταν μέσα στη γη πριν το σκάψιμο. Αν ένα αυλάκι έχει μήκος 10 m, πλάτος 0,4 m και βάθος 0,8 m, ο όγκος εκσκαφής είναι 3,2 m³. Το χώμα όμως, μόλις βγει, φουσκώνει και στον σωρό πιάνει περισσότερο χώρο, ανάλογα με το έδαφος συνήθως περίπου ένα δέκατο έως ένα τρίτο παραπάνω. Αυτό το λογαριάζετε όταν παραγγέλνετε κάδο ή όταν σκέφτεστε πού θα στοιβάξετε το χώμα.

Η ίδια η εργασία σημαίνει χαλάρωση του εδάφους, πέταμα ή μεταφορά του στην άκρη του σκάμματος και χοντρό ίσιωμα του πυθμένα. Οι υπόλοιπες εργασίες συνήθως γράφονται ξεχωριστά σε μια προσφορά:

• μεταφορά του χώματος με καρότσι σε πιο μακρινό σημείο του οικοπέδου,
• φόρτωση και απομάκρυνση του χώματος από το εργοτάξιο,
• αντιστήριξη, δηλαδή στερέωση των τοιχωμάτων του σκάμματος,
• άντληση νερού από το σκάμμα,
• επανεπίχωση και συμπύκνωση σε στρώσεις,
• αφαίρεση της φυτικής γης, αν φυλάγεται χωριστά.

Όταν συγκρίνετε προσφορές, βεβαιωθείτε ότι συγκρίνετε το ίδιο πράγμα. Ένα συνεργείο μπορεί να περιλαμβάνει τη μεταφορά του χώματος πίσω από το σπίτι, ενώ ένα άλλο το αφήνει δίπλα στο αυλάκι.

Με το χέρι ή με μηχάνημα;

Ένας μικρός εκσκαφέας βγάζει σε μία ώρα όσο δύο άνθρωποι σε μια μέρα. Η δουλειά με το χέρι όμως έχει τη θέση της. Είναι πιο ακριβής, δεν δονεί τον περίγυρο, δεν χαλάει το γκαζόν ή τις πλάκες της αυλής με το πέρασμα του μηχανήματος και κοντά σε δίκτυα είναι συχνά η μόνη λογική λύση. Στην πράξη οι δύο τρόποι συνδυάζονται: το μηχάνημα βγάζει τον κύριο όγκο και με το χέρι καθαρίζονται οι γωνίες, ο πυθμένας και τα σημεία γύρω από σωλήνες και καλώδια.

Ο τιμοκατάλογος κατατάσσει το έδαφος σε κατηγορίες ανάλογα με το πόσο εύκολα σκάβεται. Στην Ελλάδα οι μάστορες μιλούν συνήθως για γαιώδη, ημιβραχώδη και βραχώδη εδάφη, αλλά η λογική είναι η ίδια: όσο πιο υψηλή η κατηγορία, τόσο πιο δύσκολα χαλαρώνει το χώμα και τόσο λιγότερο σκάβει ένας εργάτης τη μέρα. Σε αυτή τη σελίδα συναντάτε τρεις παραλλαγές: την κύρια εργασία για έδαφος κατηγορίας 1 έως 2 και δύο παραλλαγές για εκσκαφή έως βάθος 1 m σε έδαφος κατηγορίας 3 και κατηγορίας 4.

Κατηγορία 1 έως 2: ελαφρύ έδαφος

Εδώ ανήκουν η φυτική γη, οι άμμοι, τα χαλαρά και ελαφρώς συνεκτικά χώματα, ελαφριές αργιλοαμμώδεις γαίες χωρίς μεγάλες πέτρες. Σκάβονται με φτυάρι, ο κασμάς χρειάζεται μόνο πού και πού. Η δουλειά προχωράει γρήγορα, όμως σε ξερή άμμο τα τοιχώματα γκρεμίζονται εύκολα. Στο ελαφρύ έδαφος λοιπόν μην υποτιμάτε τη στερέωση των πλευρών, ακόμη κι αν το σκάψιμο φαίνεται απλό.

Κατηγορία 3: μέτρια δύσκολο έδαφος

Τυπικά συνεκτικά χώματα, αργιλώδη εδάφη, αμμοχάλικα με μικρές πέτρες, πατημένο χώμα γύρω από παλιά σπίτια. Χωρίς κασμά δεν γίνεται τίποτα, το φτυάρι μπαίνει με κόπο. Η απόδοση πέφτει αισθητά και ο εργάτης κουράζεται πιο γρήγορα. Προσοχή στον βρεγμένο πηλό: κολλάει στα εργαλεία και ένα έδαφος που στην ξηρασία σκάβεται σαν κατηγορία 3, μετά από βροχές γίνεται πολύ αργή δουλειά.

Κατηγορία 4: δύσκολο έδαφος

Σκληρές, ξεραμένες άργιλοι, χαλίκια με κοτρόνες, εδάφη γεμάτα πέτρα, παλιές επιχώσεις με μπάζα και κομμάτια μπετόν. Σε πολλά μέρη της Ελλάδας συναντάτε και πορώδη, μισοσκληρυμένα στρώματα που σπάνε μόνο με κόπο. Εδώ δουλεύει ο κασμάς και ο λοστός, μερικές φορές βοηθάει ένα ηλεκτρικό κρουστικό πιστολέτο (σκαπτικό). Κάθε μεγάλη πέτρα πρέπει να σπάσει ή να ξεκολλήσει και να βγει. Η απόδοση είναι πολλές φορές χαμηλότερη σε σχέση με το ελαφρύ έδαφος. Αν συναντήσετε συμπαγή βράχο, η δουλειά ξεφεύγει από τη χειρωνακτική εκσκαφή και χρειάζεται μηχανικό μέσο.

Πώς βρίσκετε την κατηγορία πριν ξεκινήσετε

Το πιο σίγουρο είναι μια δοκιμαστική τομή. Σκάψτε σε ένα ή δύο σημεία έναν λάκκο ως το προβλεπόμενο βάθος και δείτε τι βγαίνει. Βοηθάει και η γεωτεχνική μελέτη, αν υπάρχει για το σπίτι, ή η εμπειρία των γειτόνων. Πολύ συχνά η πάνω στρώση είναι ελαφριά και από περίπου μισό μέτρο και κάτω εμφανίζεται σκληρή άργιλος ή χαλίκι με πέτρες. Όταν συμφωνείτε με το συνεργείο, πείτε από πριν τι θα γίνει αν αλλάξει η κατηγορία του εδάφους κατά τη διάρκεια της δουλειάς.

Υπόγεια δίκτυα

Αυτό είναι το πιο σημαντικό σημείο όλης της δουλειάς. Πριν μπει το πρώτο φτυάρι, πρέπει να ξέρετε τι υπάρχει κάτω από τη γη. Ζητήστε πληροφορίες ή σχέδια από τους φορείς των δικτύων: ηλεκτρισμός (ΔΕΔΔΗΕ), νερό και αποχέτευση (ΕΥΔΑΠ, ΕΥΑΘ ή η τοπική ΔΕΥΑ), φυσικό αέριο, τηλεπικοινωνίες. Σε αρκετές περιπτώσεις μπορούν να υποδείξουν τη θέση των αγωγών επί τόπου. Στο δικό σας οικόπεδο θυμηθείτε και τις δικές σας γραμμές: σωλήνα από γεώτρηση ή πηγάδι, καλώδιο για αποθήκη ή γκαράζ, ποτιστικό, στραγγιστήριο, βόθρο ή απορροφητικό λάκκο.

Κοντά σε γνωστά δίκτυα σκάβετε προσεκτικά, με το χέρι και χωρίς σκαπτικό. Αν βρείτε προειδοποιητική ταινία ή στρώση άμμου, ο αγωγός είναι κοντά.

Χάραξη και χώρος για το χώμα

Το περίγραμμα του σκάμματος σημαδεύεται με ράμμα, πασσάλους ή σπρέι και το βάθος ορίζεται από ένα σταθερό σημείο αναφοράς, για παράδειγμα το κατώφλι του σπιτιού. Συμφωνήστε πού θα πάει το χώμα. Το προϊόν εκσκαφής δεν στοιβάζεται κολλητά στο χείλος, συνήθως τουλάχιστον περίπου μισό μέτρο μακριά, για να μη φορτώνει το τοίχωμα και να μην ξαναπέφτει μέσα. Τη φυτική γη καλό είναι να τη βάλετε σε χωριστό σωρό, θα σας χρειαστεί αργότερα στη διαμόρφωση του κήπου. Αν το χώμα φεύγει, ο κάδος πρέπει να έχει παραγγελθεί έγκαιρα και να στέκεται εκεί που φτάνει άνετα το καρότσι. Σε πολυκατοικία ενημερώστε από πριν τον διαχειριστή, ώστε να ξέρουν όλοι πού θα μπει ο σωρός και από πού θα περνάει το συνεργείο.

Τι πρέπει να είναι έτοιμο πριν έρθει το συνεργείο

• πληροφορίες από τους φορείς των δικτύων και σημαδεμένες οι γραμμές,
• σημαδεμένο το περίγραμμα και το βάθος του σκάμματος,
• ελεύθερη πρόσβαση, χωρίς θάμνους, πλάκες ή κράσπεδα στο σημείο,
• συμφωνημένο σημείο για το χώμα ή παραγγελμένος κάδος,
• πρόσβαση σε νερό και ρεύμα, αν θα χρειαστεί σκαπτικό ή αντλία.

Ένα έμπειρο συνεργείο ξεκινά αφαιρώντας τη φυτική γη, που σκάβεται και μπαίνει στην άκρη. Μετά σκάβει σε στρώσεις, όχι σε βάθος σε ένα μόνο σημείο. Σε αυλάκι προχωράει τμηματικά, σε πέδιλα βαθαίνει τον λάκκο ομοιόμορφα σε όλη την επιφάνεια. Το τοίχωμα ισιώνεται συνεχώς με το φτυάρι, ώστε να μένει κατακόρυφο ή με την κλίση που έχει συμφωνηθεί.

Από βάθος περίπου 0,8 έως 1 m το χώμα δεν πετιέται πια άνετα στην άκρη. Σε βαθύτερα σκάμματα δουλεύουν με ενδιάμεσο σκαλοπάτι, ξαναπετούν το χώμα σε δύο φάσεις ή το βγάζουν με κουβάδες. Γι' αυτό και οι παραλλαγές για τα δυσκολότερα εδάφη σε αυτή τη σελίδα περιορίζονται σε βάθος έως 1 m: όσο αυξάνεται το βάθος, η δουλειά επιβραδύνεται απότομα και ο κίνδυνος μεγαλώνει.

Το βάθος ελέγχεται με πήχη και αλφάδι, με χωροβάτη ή με λέιζερ από το σταθερό σημείο. Για θεμέλια περίφραξης, πέργκολας ή επέκτασης το βάθος το ορίζει η στατική μελέτη. Στα περισσότερα μέρη της Ελλάδας ο παγετός δεν φτάνει βαθιά, όμως σε ορεινές περιοχές με βαρύ χειμώνα η θεμελίωση πρέπει να κατεβαίνει κάτω από τη ζώνη που παγώνει. Σε αυλάκια για σωλήνες λογαριάζετε την κλίση και τη στρώση άμμου που θα μπει κάτω από τον σωλήνα.

Στο τέλος καθαρίζεται ο πυθμένας. Το χαλαρό χώμα βγαίνει, ο πυθμένας ισιώνεται και δεν τον πατάτε χωρίς λόγο. Σε θεμέλια καλό είναι τα τελευταία λίγα εκατοστά να καθαριστούν λίγο πριν τη σκυροδέτηση, ώστε ο πυθμένας να μη βραχεί ούτε να ξεραθεί και να σκάσει στον ήλιο.

Πόσο διαρκεί

Ο χρόνος εξαρτάται κυρίως από την κατηγορία του εδάφους, το βάθος, το πλάτος του σκάμματος και την απόσταση που κουβαλιέται το χώμα. Σε ελαφρύ έδαφος ένας γερός εργάτης βγάζει μερικά κυβικά τη μέρα, σε δύσκολο έδαφος με πέτρες συνήθως μόνο ένα κλάσμα από αυτά. Ένα στενό αυλάκι είναι πιο αργό ανά κυβικό από έναν φαρδύ λάκκο, γιατί μέσα του δουλεύει κανείς πιο δύσκολα. Οι βροχερές μέρες τραβούν τη δουλειά σε μάκρος, το βρεγμένο χώμα είναι βαρύτερο και κολλάει. Το καλοκαίρι, με τη ζέστη, η πρωινή δουλειά αποδίδει πολύ περισσότερο από τη μεσημεριανή.

Η κατάρρευση τοιχώματος είναι από τα πιο επικίνδυνα ατυχήματα στο εργοτάξιο. Ένα κυβικό χώμα ζυγίζει περίπου δύο τόνους και ακόμα και ένα σχετικά ρηχό σκάμμα μπορεί να θάψει άνθρωπο. Ο κανόνας της πράξης είναι απλός: όσο πιο βαθύ και όσο πιο χαλαρό το έδαφος, τόσο περισσότερη στερέωση χρειάζεται.

• σκάμματα βαθύτερα από περίπου 1,25 m συνήθως χρειάζονται αντιστήριξη ή πρανή με κλίση, σε χαλαρό ή υγρό έδαφος και πιο ρηχά,
• η κλίση του πρανούς εξαρτάται από το έδαφος, η άμμος κρατάει χειρότερα από το συνεκτικό χώμα,
• χώμα και υλικά δεν στοιβάζονται στο χείλος,
• μετά από βροχή ή παγετό τα τοιχώματα ελέγχονται πριν μπει κανείς μέσα,
• σε βαθύτερο αυλάκι κανείς δεν δουλεύει μόνος του.

Με τα δίκτυα δεν υπάρχουν περιθώρια. Αν χτυπήσετε σωλήνα φυσικού αερίου ή μυρίσετε αέριο, απομακρυνθείτε αμέσως, μην ανάψετε φωτιά, μην ανοιγοκλείσετε ηλεκτρικές συσκευές και καλέστε τη γραμμή βλαβών της εταιρείας διανομής αερίου ή το 112. Ένα χτυπημένο ηλεκτρικό καλώδιο δεν το αγγίζετε, απομακρύνεστε και ειδοποιείτε τον ΔΕΔΔΗΕ. Οποιαδήποτε εργασία σε ηλεκτρική γραμμή την κάνει μόνο αδειούχος ηλεκτρολόγος.

Προσοχή και όταν σκάβετε κολλητά σε υπάρχον σπίτι. Το σκάψιμο κάτω από τη στάθμη των θεμελίων του ή από κάτω τους μπορεί να επηρεάσει τη σταθερότητά τους. Αυτό δεν είναι πια απλή εκσκαφή, αλλά επέμβαση στον φέροντα οργανισμό, που ανήκει σε πολιτικό μηχανικό και εξειδικευμένο συνεργείο.

Η δυσκολία, και άρα το κόστος της εκσκαφής με το χέρι, δεν κρίνεται μόνο από τα κυβικά. Ο ίδιος όγκος μπορεί να είναι απλή δουλειά μισής μέρας ή εξοντωτική αγγαρεία μιας εβδομάδας.

Τη δουλειά τη διευκολύνουν:

• ελαφρύ, στεγνό έδαφος χωρίς πέτρες,
• ελεύθερος χώρος γύρω από το σκάμμα και σύντομη διαδρομή για το καρότσι,
• η δυνατότητα να μείνει το χώμα στο οικόπεδο,
• σκάμμα σε ένα βάθος, χωρίς δίκτυα κοντά.

Τη δουλειά τη δυσκολεύουν:

• σκληρή άργιλος, χαλίκι με κοτρόνες ή παλιά επίχωση με μπάζα,
• ρίζες δέντρων που πρέπει να κοπούν, συχνές δίπλα σε ελιές, πεύκα και συκιές,
• υπόγειο νερό ή βροχή που πλημμυρίζει το αυλάκι,
• στενά σημεία, σκάψιμο δίπλα σε τοίχο ή κάτω από προεξοχή στέγης,
• δίκτυα, όπου η δουλειά προχωράει εκατοστό εκατοστό,
• μεγαλύτερο βάθος, αντιστήριξη και βγάλσιμο χώματος με κουβάδες,
• μεγάλες μεταφορές χώματος μέσα από κήπο ή από σκάλες.

Πυθμένας πιο βαθύς από όσο πρέπει. Όταν το σκάμμα βαθύνει παραπάνω και ο πυθμένας μετά γεμίζει με χαλαρό χώμα, δημιουργείται μαλακή στρώση. Το θεμέλιο ή ο σωλήνας πάνω της κάθεται. Το παραπάνω βάθος γεμίζει με σκυρόδεμα ή συμπυκνωμένο αμμοχάλικο, όχι με χώμα από τον σωρό.

Λασπωμένος πυθμένας. Αν το σκάμμα μένει ανοιχτό για εβδομάδες, ο πυθμένας βρέχεται, λασπώνει και, σε ορεινές περιοχές, παγώνει τον χειμώνα. Ένα τέτοιο έδαφος χάνει φέρουσα ικανότητα. Το σκάμμα για θεμέλια πρέπει να μπει όσο γίνεται γρηγορότερα κάτω από μπετόν.

Χώμα στο χείλος. Ο σωρός στην άκρη σπρώχνει το τοίχωμα, εκείνο γκρεμίζεται και μέρος της δουλειάς πάει χαμένο. Το χειρότερο είναι αν εκείνη τη στιγμή βρίσκεται άνθρωπος μέσα.

Σκάψιμο χωρίς πληροφορίες για τα δίκτυα. Ένα κομμένο καλώδιο ή ένας χτυπημένος αγωγός αερίου σημαίνουν κίνδυνο, επισκευή με δικά σας έξοδα και καθυστέρηση όλου του έργου.

Λάθος κλίση στο αυλάκι. Σε αποχέτευση ή στραγγιστήριο η λάθος κλίση του πυθμένα περνάει στον σωλήνα. Το νερό λιμνάζει και ο σωλήνας βουλώνει.

Επανεπίχωση με τη μία. Χώμα που ρίχνεται στο αυλάκι όλο μαζί και χωρίς συμπύκνωση κάθεται με τον καιρό. Στο γκαζόν εμφανίζεται βαθούλωμα, κάτω από πλάκες ένα βουλιαγμένο αυλάκι. Η επίχωση γίνεται σε στρώσεις και κάθε στρώση συμπυκνώνεται.

Ένα ρηχό αυλάκι για καλώδιο κήπου μέσα σε σωλήνα προστασίας, που μετά θα συνδέσει ο ηλεκτρολόγος, ένα στραγγιστήριο ή πέδιλα για περίφραξη μπορείτε να τα κάνετε και μόνοι σας, αν έχετε γερή μέση και χρόνο. Βαθύτερα σκάμματα, σκάμματα σε χαλαρό έδαφος δίπλα στο σπίτι και σκάψιμο κοντά σε αγωγούς αερίου ή ηλεκτρικές γραμμές αφήστε τα σε επαγγελματίες.

1. Εντοπίστε τη θέση όλων των δικτύων στο οικόπεδο και πάρτε πληροφορίες από τους φορείς τους.
2. Σημαδέψτε το περίγραμμα με ράμμα και πασσάλους και ορίστε σταθερό σημείο για τη μέτρηση του βάθους.
3. Ετοιμάστε τα εργαλεία: τσάπα, φτυάρι, κασμά, λοστό, καρότσι, πήχη, αλφάδι, γάντια εργασίας και γερά παπούτσια.
4. Αφαιρέστε τη φυτική γη και βάλτε τη σε χωριστό σωρό.
5. Σκάψτε σε στρώσεις και στοιβάξτε το χώμα τουλάχιστον περίπου μισό μέτρο από το χείλος.
6. Κοντά σε σημαδεμένα δίκτυα σκάψτε προσεκτικά, μόνο με φτυάρι, χωρίς κασμά.
7. Μετράτε συνεχώς το βάθος και, σε αυλάκι, ελέγχετε την κλίση.
8. Ισιώστε τον πυθμένα, βγάλτε το χαλαρό χώμα και μην τον πατάτε άσκοπα.
9. Μετά από βροχή, πριν μπείτε μέσα, ελέγξτε αν τα τοιχώματα ξεκολλάνε.
10. Αξιοποιήστε το σκάμμα όσο γίνεται γρηγορότερα, ρίξτε μπετόν ή βάλτε τον σωλήνα, και επιχώστε σε στρώσεις με συμπύκνωση.

Μόλις το σκάμμα επιχωθεί ή γεμίσει μπετόν, δεν ελέγχεται πια. Γι' αυτό το βλέπετε πριν την επόμενη εργασία, ιδανικά μαζί με αυτόν που θα σκυροδετήσει ή θα περάσει τους σωλήνες.

• οι διαστάσεις και η θέση αντιστοιχούν στη μελέτη ή στη συμφωνία,
• το βάθος έχει μετρηθεί από το συμφωνημένο σημείο σε πολλά σημεία,
• ο πυθμένας είναι ίσιος, χωρίς χαλαρό χώμα, λάσπη και νερό,
• σε αυλάκι για σωλήνα ο πυθμένας έχει τη σωστή κλίση,
• τα τοιχώματα είναι σταθερά και σε βαθύτερο σκάμμα στερεωμένα,
• το χώμα βρίσκεται σε ασφαλή απόσταση από το χείλος,
• τα δίκτυα γύρω είναι άθικτα και όσα αποκαλύφθηκαν είναι προστατευμένα,
• η φυτική γη έχει μπει χωριστά, αν είχε συμφωνηθεί,
• ο χώρος είναι τακτοποιημένος και η απομάκρυνση του χώματος έχει λυθεί όπως συμφωνήθηκε,
• ο όγκος σε κυβικά έχει συμφωνηθεί από κοινού πριν την έκδοση του τιμολογίου.