Panlatten en tengels aanbrengen op het dak

Op deze pagina gaat het om twee onderdelen die op het dak altijd samen gaan, maar elk een eigen taak hebben.

Tengels aanbrengen betekent smalle latten vastzetten precies boven de sporen, van de goot naar de nok. Bij de in Nederland veel gebruikte geïsoleerde dakelementen komen ze boven de ribben van het element. De tengels drukken de folie tegen de ondergrond en tillen de panlatten erboven uit. Zo ontstaat een geventileerde ruimte waardoor lucht van goot naar nok stroomt en vocht en condens afvoert. Waait er regen of sneeuw onder de pannen, dan kan dat water over de folie naar de goot lopen. De hoogte van die spouw hangt af van de dikte van de tengel.

Panlatten aanbrengen onder pannen betekent horizontale latten op de tengels zetten. Elke rij pannen hangt met de nokjes achter één lat. Daarom draait hier alles om een nauwkeurige latafstand. Tussen de tengels werken de latten als kleine balkjes. Hun maat hangt dus af van de afstand tussen de sporen en van het gewicht van de pannen.

Waarom kan het een niet zonder het ander? Zonder tengels liggen de panlatten direct op de folie. Water blijft dan achter elke lat staan en het dak kan nergens ventileren.

De volgorde van de lagen ligt vast. De folie komt altijd vóór de tengels, nooit erna.

1. De timmerman of dakdekker controleert de ondergrond: liggen sporen of dakelementen in één vlak, zijn ze droog en vrij van rot of houtaantasting? Met een gespannen draad over het dakvlak ziet hij snel waar iets moet worden opgevuld of vlak geschaafd.
2. Hij meet de werkelijke lengte van goot tot nok. Die wijkt in de praktijk vaak een paar centimeter af van de tekening.
3. Hij legt de dampopen onderdakfolie evenwijdig aan de goot, van onder naar boven, met een overlap volgens de fabrikant (meestal rond de 10 cm, bij een flauwe helling meer). Onderaan laat hij de folie uitkomen in de goot of op een gootstrook.
4. Op de ondergrond of aan de onderkant van de tengels komt spijkerafdichtband. Dat dicht de gaatjes van spijkers of schroeven in de folie af.
5. Hij zet de tengels vast boven de sporen of ribben, met verzinkte of roestvaste spijkers of schroeven die ver genoeg in het hout grijpen. Bij de nok en in kilgoten houdt hij een doorgang voor lucht vrij.
6. Volgens de verwerkingsvoorschriften van de pannenfabrikant zet hij de onderste lat bij de goot en de bovenste bij de nok. De ruimte daartussen verdeelt hij in gelijke vakken en die maten zet hij uit op de twee buitenste tengels.
7. Langs een draad brengt hij de overige latten aan, op elke tengel vastgezet. Lassen in de latten komen altijd boven een tengel en verspringen per rij.

Voor de panlat geldt een eenvoudige regel: hoe groter de afstand tussen sporen of ribben en hoe zwaarder de pan, hoe steviger de lat moet zijn. Omdat de sneeuwbelasting in Nederland meestal beperkt is, zie je hier vaak slankere latten dan in Midden-Europa. Bij een grote spoorafstand of zware keramische pannen kiest de vakman een zwaarder profiel. Een te lichte lat merk je niet direct, maar pas bij langdurige belasting, als een hele rij pannen gaat doorhangen. Volg bij dakelementen ook de opgave van de leverancier.

De tengel kies je op de spouw die het dak nodig heeft. Bij een gewoon zadeldak volstaat een lager profiel. Bij een flauwe helling, lange dakvlakken of bij dakkapellen en kilgoten, waar lucht moeilijker stroomt, kiest de vakman een hogere tengel.

De latafstand volgt uit de dekkende lengte van de gekozen pan en de dakhelling. Hoe flauwer het dak, hoe dichter de latten bij elkaar liggen, zodat de rijen meer overlappen. De bindende waarden staan in de verwerkingsvoorschriften van de fabrikant. Die volgen is vaak ook een voorwaarde voor de garantie op de pannen. Neem de latafstand dus nooit over van een ander dak en schat hem niet. Profielplaten of metalen dakpanplaten hebben eigen regels op basis van de profielmaat. Een latwerk voor pannen kun je daarvoor niet zomaar gebruiken.

Kijk bij levering ook naar het hout. Latten horen gedroogd te zijn (vochtgehalte ruwweg onder de 20 %), op sterkte gesorteerd, zonder grote doorlopende kwasten en geïmpregneerd tegen insecten en schimmel. Laat ze voor de montage een paar dagen op de bouwplaats liggen, met tussenlatten gestapeld en afgedekt, maar niet luchtdicht ingepakt.

Het snelst gaat een eenvoudig zadeldak op een nieuwe, vlakke ondergrond. Meer werk, en daardoor duurder, wordt het vooral bij:

• Een grillig dak met dakkapellen, kilgoten, hoekkepers, schoorstenen en dakramen, waar meer gemeten en gezaagd moet worden
• Renovatie, waarbij eerst oude latten en spijkers weg moeten en kromme of beschadigde sporen hersteld worden
• Een flauwe helling, die vraagt om een kleinere latafstand, betere folie en afdichtband
• Een slecht bereikbaar dak en de noodzaak van een steiger

Dit is werk op hoogte. Laat het daarom doen door een timmerman of dakdekker die met goede valbeveiliging en een steiger werkt. Woon je in een appartementencomplex, dan beslist de VvE over het dak.

• Tengels weggelaten of een te lage spouw, waardoor condens niet weg kan en hout en dakisolatie langzaam beschadigen
• Folie over de tengels gelegd in plaats van eronder
• Geen afdichtband, waardoor elke spijker een mogelijke lekplek wordt
• Latafstand op het oog, wat pas bij de nok opvalt als de laatste rij pannen niet uitkomt
• Vochtig of onbehandeld hout dat na het aanbrengen gaat trekken
• Lassen in het vrije veld en onbeschermde spijkers die na verloop van tijd roesten
• Een afgesloten spouw bij de nok, in een kilgoot of rond een dakraam

In de praktijk komen deze fouten vaak pas na een paar seizoenen aan het licht. Herstel betekent dan dat de pannen er weer af moeten.

Een latafstand corrigeren kost nu een paar minuten. Liggen de eerste rijen pannen er al, dan moet alles weer los. Let bij de oplevering op deze punten:

• Vanaf de goot gezien lopen de latten recht, zonder golven of knikken
• Het aantal rijen is aan beide kanten van het dak gelijk
• De latafstand en de plaats van de onderste en bovenste lat kloppen met de voorschriften van de pannenfabrikant
• Latten en tengels bewegen of veren niet als je erop drukt
• De tengels liggen boven de sporen of ribben en er zit afdichtband onder
• Lassen liggen boven een tengel en verspringen per rij
• De spouw is vrij van goot tot nok, ook rond schoorsteen en dakramen
• De folie is nergens gescheurd en loopt onderaan uit in de goot
• De opbouw is gefotografeerd voordat hij dicht gaat, voor het geval je later een klacht hebt