Toeslag voor kleine bestrating tot 10×10 cm

Bij grote betonklinkers of tegels dekt één steen een flink stuk oppervlak. Bij kleine bestrating gaat het anders: op één vierkante meter liggen tientallen tot honderden keitjes. De stratenmaker pakt ze allemaal op, zet ze, klopt ze op hoogte en controleert ze. Het werk gaat daardoor veel trager, ook als het oppervlak er op het eerste gezicht klein uitziet.

De tweede reden is nauwkeurigheid. Een groot formaat verbergt een kleine afwijking, kleine keitjes niet. Loopt een rij aan het begin een beetje scheef, dan wordt de fout na een paar meter groter en trekt het patroon scheef. Daarom controleert de stratenmaker de vlakheid, de voegen en de richting van de rijen voortdurend, niet pas aan het einde.

Bij natuursteen komt er nog iets bij: de keitjes zijn niet allemaal even hoog en even vierkant. Elk keitje moet zo in het bed geklopt worden dat de bovenkant gelijk ligt met de rest. Kleine bestrating is dus bijna altijd handwerk.

De werkwijze lijkt op gewoon straatwerk. Het verschil zit vooral in het tempo en in het controleren:

• grond afgraven, uitvlakken en de ondergrond verdichten,
• een fundering van zand, puin of menggranulaat aanbrengen en verdichten, waarbij de dikte afhangt van wat er over de bestrating gaat,
• opsluitbanden zetten, die de randen vasthouden en de lijn van het oppervlak bepalen,
• een straatbed maken van brekerzand of straatzand, of bij een vaste ondergrond van een cementgebonden mengsel,
• de keitjes met de hand leggen volgens touw en patroon, en elk keitje aankloppen met een rubberen hamer of straatmakershamer,
• de voegen vullen met voegzand, fijn split of een voegmortel,
• het oppervlak aftrillen of aanstampen, voegen bijvullen en de bestrating schoonvegen.

Voor een tuinpad is de fundering meestal ongeveer 15 tot 30 cm dik en het straatbed rond de 3 tot 5 cm. De precieze opbouw hangt af van de ondergrond en van de vraag of er alleen mensen lopen of ook auto's rijden. In grote delen van Nederland is de bodem zacht, met klei of veen. Daar zakt bestrating sneller en is een goede fundering nog belangrijker. Leg je de keitjes in beton of mortel, houd je dan aan de aanwijzingen van de fabrikant en wacht met belasten tot het materiaal voldoende is uitgehard.

De toeslag is niet overal even hoog. Het werk duurt langer, en wordt daardoor duurder, vooral bij:

• onregelmatige natuursteen in plaats van gelijkmatige betonkeitjes,
• een ingewikkeld patroon, zoals bogen, waaiers, schubben of een combinatie van kleuren,
• kleine, grillige vlakken met hoeken, traptreden, putdeksels en veel zaagwerk,
• een slechte of onafgemaakte ondergrond die eerst hersteld moet worden,
• een lastige bereikbaarheid, bijvoorbeeld een achtertuin waar materiaal alleen met de kruiwagen door de gang naartoe kan.

Rechte rijen, een groter aaneengesloten oppervlak, een goed voorbereide ondergrond en vrije toegang helpen juist veel.

Kleine keitjes volgen bogen, lichte hellingen en onregelmatige vormen goed. Daarom zie je ze vaak in oude stadskernen, bij de renovatie van oudere woningen en overal waar de bestrating een verfijnde, ambachtelijke uitstraling moet hebben. Op een goede ondergrond verdeelt de belasting zich over veel stenen en gaat de bestrating lang mee.

Houd er wel rekening mee dat er veel voegen zijn. Zijn die niet goed gevuld, dan spoelt regen het voegzand weg, blijft er vuil in hangen en groeit er onkruid. Bij kleine bestrating zie je bovendien meteen elke oneffenheid. En zoals bij al het straatwerk komen de meeste latere problemen door een onderschatte ondergrond, niet door de keitjes zelf.

• een slecht verdichte ondergrond, waardoor er na een tijd kuilen en sporen ontstaan,
• geen afschot, waardoor water blijft staan of richting het huis loopt (meestal houdt men ongeveer 2 % afschot van het gebouw af aan),
• een patroon dat niet vooraf is uitgedacht, waardoor er langs de randen smalle stukjes overblijven,
• ongelijke voegen, die zowel het uiterlijk als de stevigheid aantasten,
• slecht gevulde voegen, waardoor de keitjes los gaan zitten en gaan schuiven,
• ontbrekende of slecht gezette opsluitbanden, waardoor de bestrating aan de randen uit elkaar loopt.

Een kort tuinpad of een rand langs de border kun je zelf leggen als je geduld hebt. Bij een oprit of een groot oppervlak schakel je beter een stratenmaker in, want daar moet de ondergrond het gewicht van een auto dragen.

1. Het oppervlak uitzetten met piketten en een touw, en de hoogte en het afschot aangeven.
2. De grond tot de benodigde diepte afgraven en de bodem aanstampen.
3. Zand of menggranulaat in lagen aanbrengen en elke laag verdichten.
4. De opsluitbanden in beton zetten en laten uitharden.
5. Een bed van brekerzand of straatzand uitspreiden en met een rei vlak afreien.
6. De keitjes vanaf een vaste rand langs het touw leggen en elk keitje aankloppen met een rubberen hamer.
7. Na elke rij de vlakheid controleren met een rei en een waterpas.
8. De voegen invegen met voegzand of fijn split, het oppervlak schoonvegen en aanstampen.
9. Na een paar dagen de voegen nakijken en bijvullen.

• het oppervlak is vlak, onder een lange rei zie je geen duidelijke kuilen of uitstekende keitjes,
• als je eroverheen loopt, beweegt of klappert er geen enkel keitje,
• de voegen zijn gelijkmatig en helemaal gevuld,
• de rijen en het patroon lopen recht, bogen verlopen vloeiend,
• na een regenbui loopt het water weg en blijven er geen plassen staan,
• de opsluitbanden zitten vast en de bestrating sluit er goed op aan,
• de omgeving is schoon en overgebleven materiaal is afgevoerd.