Bitumen toortsen op een verticaal vlak, één laag

Een verticale bitumineuze afdichting heeft één hoofdtaak: verhinderen dat water of vocht uit de grond in het metselwerk dringt. Op een plat dak zorgt ze ervoor dat regenwater dat over het dak loopt niet achter de dakbedekking kruipt aan de muur of de dakrand. Typische plaatsen zijn:

• Buitenwanden van kelders en ondergrondse garages voor de grond wordt aangevuld
• Funderingen en de plint van de woning, waar de afdichting aansluit op de horizontale vochtwering onder de muur
• De binnenzijde van de acroterie of dakopstand bij een plat dak
• De aansluiting van een terras of balkon op de gevel
• Keermuren, putten, schachten en regenwaterputten aan de buitenzijde

Waarom met de vlam? Een gebrande baan hecht over het hele oppervlak aan de ondergrond. Er blijven geen holtes achter waar water zich een weg kan banen, en in de naden smelt het bitumen samen tot één geheel. Als het goed gebeurt, wordt het een doorlopende laag zonder zwakke plekken aan de overlappingen.

Wanneer volstaat één laag

Eén gebrande laag gebruikt men doorgaans tegen grondvocht en tegen water dat niet onder druk staat, dus water dat naar beneden zakt en wegloopt via een drainage of een doorlatende aanvulling. Ook bij de opstand van een dakbedekking tegen de acroterie volstaat één laag vaak, als dat past bij de opbouw van het dak. In Vlaanderen staan veel woningen echter op klei, of in gebieden met een hoge grondwaterstand, zoals de polders en delen van de Kempen. Blijft het water na een regenbui rond de fundering staan, of komt het grondwater tot aan de keldervloer, dan spreek je van drukwater. Dan kiest men meestal voor twee lagen, een ander systeem of waterdicht beton. Dat beslist de ontwerper of architect op basis van de bodem, niet de vakman ter plaatse. Weet je niet welk soort water er bij jouw woning speelt, vraag het dan na voor er begonnen wordt.

De werkwijze verschilt een beetje tussen een kelderwand in een bouwput en een dakopstand, maar het principe blijft hetzelfde.

1. De ondergrond controleren: stevig, droog, vlak, zonder scherpe uitsteeksels, mortelresten of stof. Randen worden afgerond of afgeschuind.
2. Een zwik aanbrengen, een schuine of holle overgang in de hoek tussen vloer en muur, in mortel of met een voorgevormd hoekprofiel. Zo hoeft de baan geen scherpe hoek van 90 graden te maken.
3. De ondergrond inzetten met een bitumineuze primer en die laten drogen volgens de fabrikant, doorgaans enkele uren.
4. Banen op lengte snijden volgens de hoogte van de muur, met extra lengte voor de overlap op het horizontale vlak en de afwerking bovenaan.
5. De baan oprollen, onderaan tegen de muur zetten, de onderzijde van de baan en de ondergrond verwarmen en de baan geleidelijk naar boven afrollen. Aandrukken met een rolletje of een spaan zodat ze volle vlak hecht.
6. Bij hogere muren de baan bovenaan tijdelijk of definitief mechanisch bevestigen, zodat ze niet afschuift zolang ze warm is.
7. De zijdelingse overlappingen zo branden dat aan de rand een smal, doorlopend randje bitumen uitvloeit, meestal ongeveer een halve centimeter.
8. Binnen- en buitenhoeken, leidingdoorvoeren en ankers afwerken met extra stukken van dezelfde baan.
9. De bovenrand afwerken met een klem- of aansluitprofiel, dat vastzetten en de voeg erboven dichten met een blijvend elastische kit die geschikt is voor bitumen.
10. De naden nakijken en het afgewerkte vlak fotograferen voor de beschermlaag erover komt.

De aansluiting op de horizontale afdichting

Het gevoeligste punt van een verticale afdichting is de onderkant, waar ze de afdichting onder de funderingsplaat of op het dak ontmoet. De horizontale baan wordt meestal enkele centimeters tegen de muur opgetrokken en de verticale baan overlapt ze, of omgekeerd, afhankelijk van de volgorde van de werken. Belangrijk is dat de overlap breed genoeg is, ongeveer 10 tot 15 cm, en zonder onderbreking gebrand wordt. Bij kelders zie je vaak dat de horizontale afdichting maar een klein stukje onder de vloerplaat uitsteekt en vol modder zit. Zo'n rand moet eerst gereinigd, gedroogd en geprimed worden, anders kleeft de verticale baan alleen op vuil.

Veel problemen met verticale afdichting ontstaan al voor de brander aan gaat. Dit moet in orde zijn als de dakwerkers of afdichters arriveren:

• De muur is af en het beton of het pleisterwerk heeft voldoende tijd gehad om uit te harden en te drogen volgens de fabrikant, want vers beton bevat veel water en daarop hecht de baan niet
• Bij een kelder is de bouwput breed genoeg om veilig tegen de muur te staan en met de brander te werken, en de taluds of de beschoeiing zijn beveiligd tegen instorten
• Bij een dakopstand is er een stelling of een veilige toegang met valbeveiliging
• Brandbare materialen zijn uit de buurt gehaald, vooral EPS, hout, folies en verpakkingen
• Doorvoeren voor waterleiding, riolering en kabels zitten er al in, want achteraf boren door een afgewerkte afdichting geeft altijd een zwak punt
• Het is duidelijk hoe de afdichting na afloop beschermd wordt en wie dat doet

Het weer speelt een grote rol, zeker in ons klimaat. Bij regen, mist of op een bedauwde ondergrond kan je niet branden: het water onder de baan verandert in damp en vormt blazen. Bij lage temperaturen wordt bitumen stug en barst de baan bij het plooien, daarom geven fabrikanten een minimale verwerkingstemperatuur op. SBS-banen laten zich doorgaans bij kouder weer verwerken dan geoxideerde banen, maar ook dan geldt wat in de technische fiche staat.

Voor verticale vlakken gebruikt men vandaag bijna uitsluitend gemodificeerde bitumineuze banen om te branden, meestal ongeveer 4 mm dik. De verschillen zitten vooral in het soort bitumen, de wapening en de afwerking van het oppervlak.

Soort bitumen

• SBS-gemodificeerd bitumen (elastomeer) is soepel, verdraagt bewegingen van de ondergrond en lage temperaturen goed en is de gebruikelijke keuze voor muren en details
• APP-gemodificeerd bitumen (plastomeer) kan beter tegen hitte en zon, maar is stugger en minder geschikt voor hoeken en een oneffen muur
• Geoxideerd bitumen is de minst soepele groep en wordt voor verticaal branden nog maar zelden gebruikt

Wapening

De wapening bepaalt hoe sterk en hoe rekbaar de baan is. Een polyestermat is soepel en scheurt niet snel, daarom kiest men die bij kelders en overal waar het gebouw kan bewegen of zetten. Een glasvlies of glasweefsel is maatvaster, maar kan sneller scheuren als de ondergrond beweegt. Een baan met glasdrager heeft zin waar de ondergrond stabiel is en geen zetting te verwachten valt.

Oppervlak van de baan

Een baan met fijne bestrooiing of een dunne folie bovenop past onder de grond en onder perimeterisolatie. Op een dakopstand die in de zon blijft, gebruikt men een baan met leislag, die het bitumen tegen uv beschermt, of komt er een dakrandprofiel of muurafdekking over. Een onbeschermde baan in de zon veroudert en gaat na verloop van tijd barsten.

Wanneer beter niet branden

Waar EPS-isolatie, houten constructies of pvc-raamkaders dichtbij zitten, is een open vlam een risico. EPS smelt bij warmte en kan vuur vatten. Op zulke plaatsen gebruikt men zelfklevende bitumenbanen, koud verwerkbare bitumineuze coatings, of schuift men de volgorde op zodat er gebrand wordt voor de isolatie geplaatst wordt. Bij de plint van een geïsoleerde gevel komt die vraag vaak terug en ze moet opgelost zijn voor de werken starten.

In de prijslijst staat een aparte post voor het branden van één laag op een horizontaal vlak. Het materiaal is vaak hetzelfde, maar het werk op een muur is anders en trager. De verschillen op een rij:

• Op een horizontaal vlak wordt een volledige rol in één keer afgerold en met de voet of een rol aangedrukt, op een muur werkt men met afgesneden stukken die elk apart verwarmd en aangedrukt worden
• Op een muur werkt de zwaartekracht, een warme baan wil afschuiven en bovenaan loskomen, daarom zijn een mechanische bevestiging en een afwerkprofiel nodig
• Op een muur zitten per vierkante meter meer naden, hoeken en doorvoeren, en elk detail vraagt tijd en ervaring
• De vakman werkt in een ongemakkelijke houding, in een bouwput of op een stelling, en ziet minder goed of het bitumen in de naad mooi uitgevloeid is
• Op een horizontaal vlak blijft water staan en worden vooral de naden belast, op een muur loopt het water naar beneden, zodat de juiste volgorde van de overlappingen en een goede afwerking bovenaan doorslaggevend zijn
• Een verticale afdichting moet meteen na afloop beschermd worden tegen schade bij het aanvullen, een horizontale wordt meestal afgedekt door beton, een chape of een volgende laag van de opbouw

In de praktijk bevat een raming voor een kelder dus beide posten: het horizontale vlak onder of op de funderingsplaat en het verticale vlak rondom de muren. Bij een plat dak is het grootste deel horizontaal en vormt het verticale deel enkel een strook langs de acroterie en de muren, maar net daar wordt vaak beslist of het dak lekt. Meet het verticale vlak over de volledige afgewikkelde hoogte, inclusief de overlap op het horizontale deel en de afwerking bovenaan, en niet alleen tot aan het maaiveld.

Hoeveel werk een verticaal vlak vraagt, hangt niet alleen af van het aantal vierkante meter. Vooral dit speelt mee:

• De hoogte van de muur, want bij hogere muren moet de baan verlengd of verankerd worden en wordt er vanaf een stelling gewerkt
• Het aantal hoeken, versprongen delen, pijlers en doorvoeren, want een lange rechte muur is veel eenvoudiger dan een grillig grondplan
• De staat van de ondergrond, want oud baksteen- of natuursteenmetselwerk zonder egalisatielaag moet eerst bepleisterd of uitgevlakt worden
• Het verwijderen van oude afdichting, verfresten en aarde bij renovatie
• De bereikbaarheid, want een smalle sleuf tegen de perceelsgrens bij een rijwoning of een dakopstand zonder stelling vertragen het werk sterk
• Brandbare materialen en ramen in de buurt, die afgeschermd moeten worden of een andere techniek vragen
• Het weer, want bij vocht en kou ligt het werk stil

Bij de renovatie van een oudere woning gaat de meeste tijd vaak naar het uitgraven, reinigen en uitvlakken van de muur, het branden zelf gaat daarna vlotter. Bij nieuwbouw met een vlakke betonwand of blokkenmuur is het net omgekeerd.

De verticale afdichting zit midden in een reeks werken, en de kwaliteit hangt af van hoe goed de vaklui op elkaar afgestemd zijn.

• Met de metselaars en betonwerkers: een vlakke ondergrond, afgeronde randen, een zwik in de hoek en voldoende uitgehard beton
• Met de loodgieter en de elektricien: alle doorvoeren vooraf plaatsen, liefst met een dichtingsmanchet of flens waarop de baan aangesloten kan worden
• Met wie de kelderisolatie plaatst: de lijm voor de perimeterplaten moet geschikt zijn voor bitumen, want lijmen op basis van solventen tasten bitumen aan
• Met wie de put aanvult: pas aanvullen na controle van de afdichting, zonder stenen tegen de muur en in lagen
• Bij een dak met de zinkwerker of dakwerker: de muurafdekking of het dakrandprofiel moet de bovenrand van de afdichting zo afdekken dat er geen water achter de baan kan lopen

In een appartementsgebouw zijn kelder en dak meestal gemeenschappelijk. Stem planning, toegang en werfzone dan tijdig af met de syndicus. Wordt het dak tegelijk geïsoleerd, kijk dan ook even na of je in aanmerking komt voor Mijn VerbouwPremie; de voorwaarden vind je op de website van de Vlaamse overheid.

Fouten in een verticale afdichting zijn verraderlijk, want na het aanvullen ziet niemand ze nog. Ze komen pas aan het licht als vochtplekken, zoutuitslag of schimmel in de kelder, soms na jaren.

• Een ondergrond zonder primer of vol stof, waardoor de baan alleen aan het oppervlak hangt en na een tijd loskomt
• Te weinig verwarmen, waardoor de baan maar plaatselijk kleeft en er kanaaltjes voor water achter ontstaan
• Te sterk verwarmen, waardoor de wapening verbrandt, het bitumen wegloopt en de baan daar zijn sterkte verliest
• Geen mechanische afwerking bovenaan, zodat de baan loskomt, omplooit en het water achter de afdichting loopt
• Een bovenrand onder het maaiveld, zodat water van de plint erachter loopt, terwijl de afdichting doorgaans boven het maaiveld moet eindigen
• Een scherpe hoek zonder zwik, zodat de baan daar niet aansluit en bij zetting scheurt
• Te korte of verkeerd gerichte overlappingen, zodat water de naad in loopt
• Doorvoeren die alleen met kit zijn ingesmeerd, terwijl kit na verloop van tijd uithardt en loskomt
• Aanvullen met bouwpuin en stenen rechtstreeks tegen de baan, zonder beschermlaag
• Eén laag op een plek waar drukwater staat

De bescherming na afloop is een apart, maar onmisbaar onderdeel. Onder de grond plaatst men meestal een noppenfolie met de noppen naar de grond, perimeterplaten of een andere beschermlaag. Er wordt in lagen aangevuld en voorzichtig verdicht, zodat de afdichting niet verschuift of doorprikt raakt.

Het branden zelf is klaar zodra de baan afgekoeld is, meestal na enkele minuten. De totale duur hangt af van de voorbereiding. De primer heeft volgens de fabrikant enkele uren tot ongeveer een dag nodig om te drogen, bij kou en vocht langer. Vers pleisterwerk of een egalisatielaag moet droog zijn voor er geprimed wordt. Beton van nieuwe muren heeft tijd nodig om overtollig vocht kwijt te raken, doorgaans enkele weken.

Op een verticaal vlak haalt men per dag minder meter dan op een horizontaal vlak, omdat er meer details zijn. Bij een woning met een eenvoudig grondplan en vlakke muren is een kelder vaak in enkele dagen afgedicht, bij een grillig grondplan en oud metselwerk duurt het langer. Vul niet meteen aan na afloop, laat de afdichting eerst controleren en fotograferen.

Over veiligheid: bij werken met een open vlam hoort er een brandblusser op de werf, en na afloop wordt de plek nog een tijd nagekeken op smeulende resten. Propaanflessen blijven niet in de bouwput staan, want het zware gas verzamelt zich onderaan. Ontstaat er brand of ruik je gas, verlaat dan de plek en bel 112. Ruik je aardgas aan de huisaansluiting, verwittig dan ook de netbeheerder (Fluvius, Sibelga of ORES/RESA).

Het branden op een muur laat je best aan vakmensen over. Werken met een brander in een bouwput of op een stelling is riskant en een fout zie je nauwelijks. Met de voorbereiding van de ondergrond kan je de ploeg wel flink helpen, en je weet meteen dat de afdichting iets heeft om op te hechten.

1. Grond langs de muur afgraven tot de afgesproken diepte, enkel zolang dat veilig is, en een diepere put overlaten aan een firma met beschoeiing.
2. De muur met een staalborstel reinigen van aarde, oude coatings en losse delen en laten drogen.
3. Uitstekende mortelresten wegkappen en scherpe randen afronden.
4. Grotere gaten en voegen opvullen met herstelmortel en laten uitharden volgens de fabrikant.
5. Stof van de muur en van de horizontale rand van de fundering vegen of opzuigen.
6. De muur met borstel of roller in een gelijkmatige dunne laag inzetten met bitumineuze primer, alleen na afspraak met de afdichter over het type primer.
7. De primer laten drogen volgens de technische fiche en beschermen tegen regen en stof.
8. EPS, hout en andere brandbare materialen uit de omgeving verwijderen.

Lever op voor de afdichting afgedekt wordt. Loop de muur over de volle lengte af en test de randen van de naden voorzichtig met een botte spatel: ze mogen niet op te lichten zijn. Controleer bij de oplevering:

• De baan is volle vlak gebrand, zonder blazen, plooien of loskomende randen
• Aan de zijdelingse naden is een doorlopend randje uitgevloeid bitumen zichtbaar
• De overlappingen zijn breed genoeg en zo gelegd dat water erover loopt en niet erin
• In de hoek zit een zwik en de baan sluit er zonder holte op aan
• Hoeken en doorvoeren zijn afgewerkt met extra stukken en dicht aangesloten
• De overlap onderaan op de horizontale afdichting is doorlopend en gebrand
• De bovenrand is afgewerkt met een profiel, vastgezet en afgekit
• De afdichting eindigt boven het toekomstige maaiveld of onder de muurafdekking van de dakopstand
• Er zijn geen doorgebrande plekken of mechanische beschadigingen
• Je hebt foto's van het hele vlak en de details, en de gegevens van de gebruikte baan