Tengels plaatsen op het dak

Tengels hebben drie taken. De eerste en belangrijkste is ventilatie. Tussen de onderdakfolie en de dakbedekking moet een spouw zitten waarlangs lucht van de dakvoet naar de nok stroomt. Die luchtlaag voert het vocht af dat vanuit de zolder door de folie trekt, en ze droogt het water op dat bij stormweer of stuifsneeuw onder de pannen terechtkomt. De hoogte van de tengel is dus meteen ook de hoogte van de ventilatiespouw.

De tweede taak is mechanisch. De tengel drukt de folie over de volle lengte tegen de keper, zodat de wind ze niet kan oplichten en de folie niet rond de nagels openscheurt. Op de tengels worden daarna de panlatten genageld, die de dakbedekking dragen.

De derde taak is het dakvlak recht krijgen. Kepers liggen zelden perfect in één vlak, zeker niet bij oudere daken, maar ook niet altijd bij nieuwe daken uit minder goed hout. Tengels kun je opvullen of bijwerken zodat de panlatten en later de pannen recht liggen. Wordt die stap overgeslagen, dan krijg je een golvend dak dat je alleen nog rechttrekt door alles opnieuw te leggen.

Waarom niet gewoon de panlatten rechtstreeks op de kepers? Omdat ze dan op de folie liggen. Water dat over de folie naar beneden loopt, zou zich achter elke panlat ophopen, de folie onder de lat zou nooit drogen en er zou geen lucht kunnen stromen. Dankzij de tengels loopt het water vrij over de folie tot in de dakgoot.

In de prijslijst van NUMIQ vind je drie verwante posten, elk met een eigen pagina. Het helpt om het verschil te kennen:

• Tengels plaatsen (deze pagina): enkel de latjes in de lengterichting van de kepers, op de folie of op een bestaande dakbeplanking. Gerekend per m² dakoppervlak. De panlatten zitten er niet bij.
• Panlatten plaatsen onder pannen of leien: de horizontale latten op de tengels, met een latafstand die past bij de gekozen pan of lei. Daar horen ook de lat aan de dakvoet, de nok en de latten langs de kilgoot bij.
• Panlatten en tengels samen: beide lagen in één beweging door dezelfde ploeg.

Alleen tengels laten plaatsen is zinvol in deze situaties:

• Je wilt het dak zo snel mogelijk voorlopig dicht met folie en tengels, terwijl de pannen pas weken later geleverd worden.
• Onder een metalen dakbedekking komt een volle beplanking en de tengels zorgen voor ventilatie tussen folie en beplanking of dragen die beplanking.
• De dakwerker die de pannen legt, wil de panlatten zelf plaatsen omdat hij de latafstand op de geleverde pan afstemt.
• Er komt isolatie boven de kepers (sarking) en de tengels worden met lange schroeven door de isolatieplaten verankerd. Dat is apart en zwaarder werk.
• Bij een renovatie blijft de oude beplanking liggen, komt er een nieuwe folie op en worden de tengels daarop gemonteerd.

Doet één firma het hele dak, van folie tot pannen, en hoeft er niets te wachten, dan is de gecombineerde post meestal handiger. De ploeg hoeft niet terug te komen, de valbeveiliging hoeft maar één keer opgebouwd te worden en één persoon is verantwoordelijk voor beide lagen.

Tengels komen aan het einde van een bepaalde fase. Is wat eronder zit niet af, dan staat de ploeg te wachten of moet ze compromissen maken die later duur uitvallen.

• Dakgebinte nagekeken en hersteld. Beschadigde, rotte of doorgebogen kepers moeten vervangen of versterkt worden voordat de folie erop komt. Onder een tengel ziet niemand ze nog.
• Houtbehandeling. Wordt het oude gebinte behandeld tegen houtworm of zwam, dan moet dat gebeurd en droog zijn.
• Onderdakfolie. Die ligt er al, of dezelfde ploeg legt ze vlak voor de tengels. De folie gaat horizontaal van de dakvoet naar boven, met overlappen volgens de fabrikant, en mag niet lang onbedekt blijven. De meeste folies verdragen zonlicht maar een beperkte tijd, die de fabrikant opgeeft.
• Dakvoet. Het druipprofiel of de gootplank waarop de folie aansluit, moet op zijn plaats zitten, zodat het water van de folie in de goot loopt en niet tegen het metselwerk.
• Doorvoeren. Van schoorsteen, verluchting van de riolering, dakramen en dakluik moet minstens de plaats uitgezet zijn, zodat de tengels er correct rond onderbroken kunnen worden.
• Stelling en valbeveiliging. Een stelling aan de dakvoet of een ander systeem tegen vallen, een vlotte aanvoer van materiaal en een droge plek om het hout op te slaan.

Woon je in een appartement, dan loopt de planning van dakwerken via de syndicus of de VME, zeker voor toegang en stelling. Bij een rijwoning denk je best ook aan de buren: de stelling staat soms deels voor hun gevel en de aansluiting met hun dak moet netjes blijven. Combineer je de werken met dakisolatie, kijk dan vooraf na welke premies er voor jouw situatie bestaan, zoals Mijn VerbouwPremie in Vlaanderen. De voorwaarden veranderen geregeld, dus check ze bij de officiële loketten voor je de werken laat starten.

De kepers op vlakheid controleren

De dakwerker spant eerst een koord of legt een lange rechte lat over een paar kepers en ziet zo waar kepers uitsteken en waar ze doorgezakt zijn. Bij een nieuw gebinte uit geschaafd hout is het verschil meestal klein, bij oude daken vind je kepers die enkele centimeters doorbuigen. Hier wordt beslist waar een tengel opgevuld en waar hij bijgewerkt moet worden.

De tengel leggen en het afdichtingsband

De tengel komt precies op het midden van de keper, niet ernaast. Bij een lage dakhelling, bij een langere periode zonder dakbedekking of wanneer de fabrikant van de folie het vraagt, wordt onder de tengel een afdichtingsband gekleefd. Wanneer de nagel erdoor gaat, sluit dat band zich rond de nagel en kan er geen water langs de nagelgaten in de isolatie lopen.

Bevestigen

De tengel wordt met regelmatige tussenafstanden in de keper genageld of geschroefd, meestal ongeveer elke 30 tot 50 cm, afhankelijk van het ontwerp en de belasting. De bevestiging moet diep genoeg in de keper zitten. Men gebruikt verzinkte nagels, vaak ringnagels, die beter vasthouden. Bij isolatie boven de kepers gaat het om systeemschroeven met de voorgeschreven lengte, geplaatst onder de voorgeschreven hoek.

Verlengen en uitvlakken

Tengels worden stuik tegen elkaar verlengd, altijd boven een keper. Bij doorgezakte kepers komen er vulstukken onder de tengel of wordt een hogere tengel gebruikt die daarna wordt bijgewerkt. De dakwerker controleert het vlak tijdens het werk met een koord tussen de buitenste tengels.

Dakvoet, nok en doorvoeren

Aan de dakvoet stoppen de tengels zo dat er een open luchtinlaat blijft tussen folie en dakbedekking. Die opening wordt later afgeschermd met een vogelschroot of een vogelwerende kam tegen vogels en insecten. Aan de nok worden de tengels zo ingekort dat de lucht via een geventileerde nok kan ontsnappen. Rond dakramen, schoorstenen en dakkapellen worden de tengels onderbroken met voldoende ruimte, zodat de lucht rond het obstakel kan stromen en er geen afgesloten zak zonder ventilatie ontstaat.

Kilgoten en hoekkepers

Bij een schilddak of een dak met veel hoeken worden de tengels langs hoekkepers en kilgoten schuin ingezaagd. In de kilgoot komt vaak een extra tengel of plank als ondergrond voor het zink van de kilgoot. Daar zie je het vakmanschap van de ploeg: elke zaagsnede moet passen en de folie in de kil mag niet strak gespannen staan als een trommelvel.

Hout

Tengels zijn meestal van vuren- of grenenhout, doorgaans geïmpregneerd tegen insecten en schimmels. Het hout moet droog zijn, met een vochtgehalte van ongeveer 20 % of minder, recht en zonder grote losse noesten. Nat hout trekt krom op het dak, krimpt en duwt de nagels los. Komen de tengels vochtig aan, sla ze dan onder dak op met latjes ertussen, zodat ze kunnen drogen.

Hoogte en doorsnede

Bij woningen gebruikt men meestal tengels van ongeveer 40 tot 60 mm hoog en zo'n 50 tot 60 mm breed. Een hogere tengel geeft een grotere ventilatiespouw. Die heb je vooral nodig bij lange kepers, een lage helling, een dak met veel doorvoeren en een bewoonde zolder. Wat het ontwerp en de fabrikanten van dakbedekking en folie voorschrijven, is doorslaggevend. De breedte moet volstaan om de panlatten veilig te kunnen vastnagelen.

Bevestiging en afdichting

• Nagels: verzinkt, glad of geringd, voldoende lang. Bij dunne tengels op slanke kepers kiest men eerder voor schroeven.
• Constructieschroeven: bij hogere tengels, bij opvullen en bij renovaties, waar hameren het oude hout of het pleisterwerk op zolder zou kunnen losschudden.
• Systeemschroeven voor isolatie boven de kepers: lange schroeven met een gecertificeerde verankering, geplaatst volgens het schema van de fabrikant.
• Afdichtingsband onder de tengels: schuim- of butylband, daar waar de folie langer zonder dakbedekking blijft of de helling laag is.

Tengels op een beplanking en onder metaal

Bij een volle beplanking met een onderdak worden de tengels door de beplanking heen in de kepers verankerd, niet enkel in de planken. Onder een metalen dakbedekking op een beplanking zorgen de tengels voor een geventileerde spouw. Zonder die spouw condenseert er vocht aan de onderkant van het metaal en druppelt het naar de zolder.

Niet elk dak is hetzelfde. Een concreet dak kan eenvoudiger zijn dan gemiddeld, of net een stuk lastiger. Dit maakt het werk vlotter:

• Een eenvoudig zadeldak met lange, rechte vlakken
• Een nieuw, recht gebinte uit geschaafd hout
• Een veilige toegang en een stelling die al staat
• Weinig doorvoeren en dakramen
• Folie al gelegd en materiaal klaar op de werf

Dit maakt het werk trager en zwaarder:

• Schilddaken, kilgoten, dakkapellen en hoekkepers, waar elke tengel ingezaagd moet worden
• Een steile helling en een grote hoogte, met meer valbeveiliging
• Oude, ongelijke kepers, waar bijna elke meter opgevuld moet worden
• Isolatie boven de kepers, met lange schroeven en een nauwkeurige verdeling
• Montage op een bestaande beplanking, waar eerst de kepers gezocht moeten worden
• Veel doorvoeren, schoorstenen en ramen
• Slecht weer, wind en regen, waarin niet of niet veilig op het dak gewerkt kan worden

De tengels liggen midden in de opbouw van het dak. Daarvoor komen de timmerman of dakwerker voor het gebinte, eventueel de isolatie boven de kepers, en de zinkwerker voor het druipprofiel aan de dakvoet. Daarna volgen de panlatten, de dakbedekking, het zinkwerk rond de schoorsteen en de montage van de dakramen.

Vooral deze zaken moeten op elkaar afgestemd worden:

• De tengelhoogte met de dakwerker die de pannen legt. Ze bepaalt de hoogte aan de dakvoet, de aansluiting op de goot en de hoogte van de nok.
• De plaats van de dakramen. De fabrikanten van dakramen hebben eigen montagevoorschriften voor de aansluiting van de folie en de afvoer van water boven het raam.
• De isolatie van de zolder. Wordt minerale wol van onderen tussen de kepers geplaatst, dan mag die de folie niet in de ventilatiespouw duwen. De folie bolt dan tussen de tengels uit en verkleint de doorsnede voor de lucht.
• Bliksemafleider en antennes. Hun steunen worden vaak door de dakbedekking in panlatten en tengels verankerd. Het is handig dat de ploeg dat vooraf weet.

De meeste fouten met tengels zie je niet meteen na de montage. Ze komen boven na de eerste winter, soms pas na een paar jaar.

• Te lage tengels. De ventilatiespouw is te klein, vocht hoopt zich op onder de pannen, de panlatten beschimmelen en op het gipskarton van de zolder verschijnen vochtvlekken.
• Afgesloten luchtinlaat of luchtuitlaat. Aan de dakvoet zit de opening dicht met mortel, zink of een te fijne kam, aan de nok ontbreekt een geventileerde nok. De lucht kan niet stromen, ook al zijn de tengels hoog genoeg.
• Tengel naast de keper. De nagel gaat enkel door folie en isolatie. De tengel komt na verloop van tijd los en de folie zit vol gaten.
• Te korte of niet verzinkte nagels. Ze roesten en geven mee, de dakbedekking beweegt bij harde wind.
• Geen afdichtingsband waar het nodig was. Bij een voorlopige afdekking loopt water langs de nagels in de isolatie en niemand merkt het tot er een vlek op het plafond komt.
• Doorlopende tengels boven een dakraam. Boven het raam ontstaat een afgesloten ruimte zonder ventilatie, het vocht blijft rond het raam hangen en het hout lijdt eronder.
• Nat hout. De tengels trekken krom, het vlak is weg en de pannen tonen zichtbare golven.
• Kepers niet uitgevlakt. Wie schuin over het dak kijkt, ziet bulten en kuilen. Dat herstel je alleen door de dakbedekking opnieuw te leggen.
• Folie beschadigd tijdens de montage. Op de folie tussen de kepers stappen, gevallen gereedschap, een snee bij het inzagen. Kleine scheurtjes moeten meteen dichtgekleefd worden met de tape die bij die folie hoort.

Tengels plaatsen is werken op hoogte op een hellend vlak, vaak op folie die bij vocht glad is. Dat vraagt een stelling of andere valbeveiliging, persoonlijke beveiliging en ervaring met bewegen over een gebinte. Daarom wordt dit hier niet als klus voor doe-het-zelvers beschreven. Wil je de ploeg toch werk uit handen nemen, dan kun je de ruimte rond de woning vrijmaken, een droge opslagplaats voor het hout voorzien, de zolder leegmaken zodat de dakwerker ook van onderen kan kijken, en de planning zo afspreken dat de folie niet lang onbedekt blijft.

Hoe lang duurt het? Op een eenvoudig zadeldak van een eengezinswoning, bijvoorbeeld een rijwoning of een halfopen bebouwing, plaatst een ploeg van twee tot drie dakwerkers de tengels meestal in één tot twee dagen. Bij een schilddak met dakkapellen, een ongelijk gebinte of isolatie boven de kepers kan het een veelvoud daarvan zijn. Er hoeft niets uit te harden of te drogen. Het weer kan wel vertraging geven, want op natte folie werk je niet veilig.

Voordat de dakwerkers vertrekken en de panlatten en dakbedekking komen, loont het om het dak te bekijken vanaf de stelling en van onderen vanaf de zolder:

• Elke tengel ligt op het midden van de keper en zit vast, hij beweegt niet als je erop duwt
• Nagels of schroeven staan op regelmatige afstand en zijn verzinkt
• Verlengingen zitten boven een keper, stuik tegen elkaar, zonder grote kieren
• De tengelhoogte klopt met het ontwerp of met de afspraak met de dakwerker
• Langs een gespannen koord vertoont het dakvlak geen zichtbare golven
• Aan de dakvoet is de luchtinlaat vrij en leidt de folie het water naar de goot
• Aan de nok is ruimte gelaten voor de luchtafvoer
• Rond dakramen, schoorstenen en dakkapellen zijn de tengels onderbroken met ruimte voor de luchtstroom
• Waar afdichtingsband afgesproken was, is het ook echt gekleefd
• De folie is niet gescheurd, doorprikt of in de ventilatiespouw gedrukt
• Vanaf de zolder zijn geen nagels te zien die naast de keper zijn gegaan
• Het hout is droog, geïmpregneerd en trekt niet krom
• Afval, restjes hout en nagels zijn van het dak en rond de woning opgeruimd