Panlatten plaatsen onder een pannendak

Een pannendak is geen gesloten vlak. Elke pan hangt met de nokjes aan de achterkant over een lat en overlapt met de pannen rondom. De afstand tussen de latten kies je dus niet zomaar: de fabrikant van de pan legt die vast voor het type pan en de dakhelling. Liggen de latten te dicht bij elkaar, dan overlappen de pannen te veel en valt de bovenste rij niet goed op zijn plaats. Liggen ze te ver uit elkaar, dan is de overlapping te klein en waaien regen en stuifsneeuw onder de pannen.

De latten dragen ook gewicht: de pannen zelf, sneeuw, iemand die later een pan komt vervangen, en de zuigkracht van de wind die de pannen wil oplichten. Op een hedendaags dak liggen de panlatten op tengellatten, de verticale latten die op het onderdak boven de kepers zijn vastgezet. Zo ontstaat tussen de onderdakfolie en de pannen een geventileerde spouw. Daarlangs verdwijnt vocht, en water dat toch onder een pan komt, loopt over de folie naar de dakgoot.

Waarom legt men de panlatten niet meteen op de folie? Omdat ze de folie dan tegen de kepers drukken en het water boven elke lat blijft staan. Daarom zijn tengellatten vandaag de gewone werkwijze en komen de panlatten pas daarop.

Deze post gaat ervan uit dat de ondergrond af is. De dakdekker komt op een dak waar al het volgende in orde is:

• Het dakgebinte is nagekeken door de schrijnwerker of dakdekker, zonder rotte of gebroken kepers
• Het onderdak ligt er, met overlappingen en verkleefde naden volgens de fabrikant
• De tengellatten zijn geplaatst, recht en in één vlak
• De bakgootstrook of het druipprofiel aan de dakvoet is geplaatst, of er is minstens afgesproken hoe de dakvoet afgewerkt wordt
• Het precieze type dakpan is gekozen, inclusief het nok- en gevelsysteem

Dat laatste punt wordt het vaakst onderschat. Zonder de technische fiche van de pan kan niemand het latwerk uitrekenen. De fabrikant geeft aan binnen welke marge de latafstand mag liggen, hoe ver de eerste lat van de dakvoet zit en hoe ver de laatste lat van de nok. Bij metalen pannenplaten ligt de afstand vast door het profiel en is er geen speling. Kies je de pan pas als de latten al liggen, dan is de kans groot dat ze opnieuw moeten.

Bij renovatie, zeker bij een oudere rijwoning, zie je pas na het afbreken van de oude pannen in welke staat het dak is. Veel oudere daken hebben geen onderdak: de latten liggen rechtstreeks op de kepers en de pannen zijn soms aan de binnenkant met mortel aangesmeerd. Zo'n dak krijgt bij een vernieuwing bijna altijd een onderdak en tengellatten erbij. Dan heb je eigenlijk de gecombineerde post nodig en niet alleen de panlatten.

Regel ook de veiligheid voor het werken op hoogte: een stelling of een vangconstructie aan de dakvoet en beveiliging voor de werklui. De panlatten dienen tijdens het werk als trede, maar ze zijn geen valbeveiliging.

Doorsnede volgens de afstand tussen de steunpunten

Een panlat werkt als een kleine balk die over de tengellatten loopt. Hoe groter de afstand tussen de tengellatten, en dus tussen de kepers, hoe steviger de lat moet zijn. Bij een gewone keperafstand in een eengezinswoning volstaat meestal een vrij slanke lat, ongeveer in de orde van 25 tot 32 mm dik. Bij een grotere keperafstand, zware pannen of een plek met veel sneeuw kiest men een dikkere lat, ongeveer 40 × 60 mm. De doorslag geven de berekening van het dak of het advies van de pannenfabrikant, niet de gewoonte van de ploeg.

Kwaliteit en vochtgehalte van het hout

Panlatten zijn meestal van vurenhout dat op sterkte gesorteerd is. Een goede lat heeft geen grote noesten over de volle doorsnede, geen scheuren en geen kromming. Het hout moet droog genoeg zijn, ruwweg onder 20 % vocht. Natte latten trekken krom zodra ze opdrogen. De rijen pannen gaan dan golven en de nagels komen los. In de praktijk liggen latten soms weken onbeschermd op de werf. Voor de plaatsing moet iemand ze sorteren en de kromme exemplaren eruit halen.

Verduurzaming

Gebruik panlatten die behandeld zijn tegen insecten en schimmels, bij voorkeur industrieel via dompeling of onder druk. Uiteinden die op het dak afgezaagd worden, krijgen achteraf een laag product volgens de fabrikant van de behandeling. Onbehandelde zaagsneden zijn de plekken waar rot het eerst begint.

Bevestiging

Panlatten worden vastgezet met gegalvaniseerde of anders beschermde nagels, vaak ringnagels, omdat die beter weerstaan tegen uittrekken. Als vuistregel is de nagel minstens tweeënhalve keer zo lang als de lat dik is, zodat hij door de panlat en de tengellat gaat en in de keper vastzit. Sommige dakdekkers werken met schroeven, vooral op winderige plekken of waar een nauwkeurige bevestiging nodig is. Gewone ongegalvaniseerde nagels roesten op een dak en verkorten de levensduur van de verbinding.

De latafstand uitrekenen

De dakdekker meet eerst de lengte van het dakvlak, aan beide gevels en in het midden. Van die lengte trekt hij de zone aan de dakvoet en aan de nok af die de fabrikant voorschrijft. De rest verdeelt hij in gelijke latafstanden die binnen de toegelaten marge vallen. Zo krijgen alle rijen dezelfde overlapping en hoeft niemand onder de nok pannen in te korten. Bij metalen pannenplaten met een vaste maat werkt hij omgekeerd: de latafstand ligt vast en de positie van de laatste lat aan de nok past zich aan.

De lat aan de dakvoet en aan de nok

De eerste lat aan de dakvoet ligt hoger, meestal één latdikte of zoveel als het pannensysteem vraagt. De eerste rij pannen heeft geen rij onder zich om op te steunen en zou zonder die verhoging vlakker liggen dan de rest. Aan de nok komt de laatste panlat en daarboven de noklat in nokhouders, waarop de nokpannen rusten. De hoogte van die noklat stelt men af volgens het noksysteem.

Het eigenlijke vastzetten

1. Markeer de positie van de latten op de buitenste tengellatten en span een koord, of werk met een laser.
2. Plaats en nagel de verhoogde lat aan de dakvoet.
3. Werk naar de nok toe en controleer bij elke lat de afstand met een latmal of een afgezaagde maatlat.
4. Nagel elke panlat op elke kruising met een tengellat.
5. Laat stuiknaden altijd op een tengellat vallen en verspring ze, zodat ze niet allemaal boven dezelfde keper zitten.
6. Controleer onderweg met het koord of de latten evenwijdig met de dakvoet blijven.
7. Plaats de laatste lat en de nokhouders volgens het pannensysteem.
8. Werk de latten bij de details bij en behandel de zaagsneden.

Elke lat hoort op minstens drie steunpunten te liggen. Korte stukken die maar over één of twee tengellatten lopen, zijn zwakke plekken in het dakvlak.

Details die bij het latwerk horen

• Extra latten rond de schouw, dakvensters en dakkapellen, volgens de plaatsingsinstructies van het venster of het loodwerk
• Latten of planken voor de kilgoot, waarop de kilgoot in zink of een kilgootstrook komt
• Hoeklatten op een schilddak
• Randlatten aan de gevels voor gevelpannen of een windveer
• Extra latten voor sneeuwhaken, dakladders en dakhaken voor zonnepanelen, als de fabrikant daarom vraagt
• Een ventilatiekam of vogelschroot aan de dakvoet, naargelang de afspraak

Die details staan in offertes soms apart, soms zitten ze in de prijs per m². Spreek vooraf duidelijk af wat erin begrepen is.

In de prijslijst staan drie verwante posten. Het verschil zit in de omvang van het werk en in de staat van het dak bij de start.

• Panlatten plaatsen onder een pannendak: alleen de horizontale latten op tengellatten die er al liggen. Dit past wanneer de schrijnwerker de tengellatten samen met het gebinte en het onderdak geplaatst heeft, of wanneer bij een vernieuwing van de pannen het bestaande onderdak en de tengellatten in goede staat blijven. Het werk draait om nauwkeurig uitrekenen en gelijke latafstanden.
• Tengellatten plaatsen: alleen de verticale latten boven de kepers, door het onderdak heen. Ze vormen de geventileerde spouw, houden de folie op zijn plaats en brengen het dakvlak in één lijn. Hier gaat het om opvullen, vlakheid en het dichten van de nagelgaten in de folie.
• Pan- en tengellatten samen: één ploeg plaatst beide lagen na elkaar. Dat is gangbaar bij nieuwbouw en bij renovaties waar een onderdak bijkomt. Het voordeel is dat één aannemer instaat voor zowel de vlakheid als de latafstand.

Alleen panlatten bestel je dus wanneer iemand anders instaat voor de tengellatten. Reken er dan op dat de dakdekker alleen verantwoordelijk is voor zijn eigen laag. Liggen de tengellatten scheef, dan trekken de panlatten dat niet recht. De lat volgt de ondergrond en de golf komt terug in de pannen. Een goede dakdekker bekijkt de tengellatten daarom voor hij begint en meldt gebreken nog voor de eerste nagel erin gaat.

Het eenvoudigst is een zadeldak met twee rechte dakvlakken, zonder doorvoeren, met een goede toegang via een stelling. De latten lopen van gevel tot gevel, één berekening volstaat per dakvlak en het werk schiet op.

Langer en ingewikkelder wordt het vooral bij:

• Schild- en tentdaken, waar elke lat aan de hoekkeper schuin ingezaagd moet worden
• Kilgoten, dakkapellen, meerdere dakvensters en schouwen
• Verschillende keperlengtes in één dakvlak, zoals bij een mansardedak, waardoor er meerdere berekeningen nodig zijn
• Pannen met een kleine latafstand, zoals platte pannen in dubbele dekking of leien, waarbij er per m² veel meer latten liggen
• Een grote keperafstand, die dikkere en zwaardere latten vraagt
• Een steile helling, een hoog gebouw of een moeilijke toegang voor de ladderlift, wat bij een rijwoning met enkel toegang langs voor- of achtergevel vaak het geval is
• Renovaties waarbij eerst de oude latten weg moeten en oude nagels uit de kepers getrokken worden
• Wind, regen of ijzel, waarbij niemand veilig op het dak kan werken

Op een eenvoudig dak van een eengezinswoning werkt een ervaren ploeg van twee à drie mensen het latwerk meestal in één tot twee dagen af. Een dak met veel details kan een veelvoud daarvan vragen. Panlatten kennen geen droogtijd of uithardingstijd. Laat het onderdak onder de latten wel niet te lang zonder pannen liggen. De meeste folies verdragen zonlicht maar een beperkte tijd volgens de fabrikant, en latten zonder pannen houden geen regen tegen.

Het latwerk is een korte tussenstap, maar heel wat andere werken hangen ervan af. De meeste problemen ontstaan wanneer iets dat onder de latten hoorde, pas achteraf gebeurt.

• Schrijnwerker: levert het gebinte, het onderdak en de tengellatten op, de dakdekker controleert vlakheid en afstanden
• Zinkwerk: de bakgootstrook, de goothaken en een deel van het loodwerk komen voor of samen met de latten, spreek de volgorde af
• Dakvensters: het venster wordt in het latwerk geplaatst, met extra latten volgens de handleiding van de fabrikant
• Zonnepanelen: de dakhaken worden in de kepers verankerd, dus hun positie bepaal je bij het latwerk en niet pas op het afgewerkte dak, de elektrische aansluiting is werk voor een erkend installateur en de installatie krijgt een keuring volgens het AREI
• Bliksemafleider: steunen en geleiders plaatst een gespecialiseerde installateur, de dakdekker houdt de plaatsen vrij
• Dakisolatie van binnenuit: komt pas als het dak dicht is, en nagels van het latwerk mogen een al geplaatste dampscherm niet beschadigen

Combineer je de vernieuwing van het dak met isolatie, dan loont het om op voorhand na te gaan welke voorwaarden er gelden voor een premie zoals Mijn VerbouwPremie, en wat dat betekent voor de volgorde van de werken. Een betere dakisolatie telt ook mee voor het EPC van de woning.

Komen er een ventilatiedoorvoer, een antenne of een dakluik, duid hun plaats dan aan voor het latwerk begint. De dakdekker zet de extra latten bij de doorvoer dan meteen mee.

Fouten in het latwerk komen vaak pas aan het licht bij het leggen van de pannen, en sommige pas na jaren.

• Ongelijke latafstand: de pannen hangen niet goed, er ontstaan kieren of de pannen staan net onder spanning, en onder de nok moeten pannen gezaagd worden
• Geen verhoogde lat aan de dakvoet: de eerste rij ligt te vlak, water kan onder de pannen terugstromen en de rij lijkt van onderaf gezien ingezakt
• Latten niet evenwijdig met de dakvoet: de rijen pannen lopen schuin of golvend, en dat zie je van op straat
• Stuiknaden allemaal boven één keper: een verzwakte strook die onder sneeuw kan doorbuigen
• Ontbrekende nagels op sommige kruisingen: de lat veert bij wind of bij het lopen en komt los
• Onbehandeld of nat hout: kromgetrokken latten en later rot aan de dakvoet en rond de schouw
• Panlatten rechtstreeks op de folie zonder tengellatten: water blijft boven de latten staan, de folie wordt ingedrukt en op zolder verschijnen natte plekken
• Geen extra latten rond schouw en dakvensters: het loodwerk heeft geen steun en de pannen liggen bij het detail niet vast
• Een afgesloten ventilatiespouw aan nok of dakvoet: vocht blijft onder de pannen hangen en in de winter vormt zich rijp op de folie

De meeste van die fouten vind je met een eenvoudige test: hang twee of drie rijen pannen op proef op één dakvlak, voor de volledige levering op het dak gaat.

Controleer het latwerk voor de pannen erop komen, zolang alles nog makkelijk bij te sturen is. Meet de latafstand op verschillende plaatsen, aan beide gevels en in het midden. Of de latten evenwijdig liggen, zie je met een koord dat je langs een lat spant. Kijk ook naar de details, die je later niet meer kunt beoordelen.

• De latafstand klopt met de technische fiche van de gekozen pan en is overal in het dakvlak gelijk
• De lat aan de dakvoet is verhoogd volgens het pannensysteem
• De noklat en de nokhouders zitten op de juiste hoogte
• De latten lopen evenwijdig met de dakvoet en liggen in één vlak, zonder zichtbare golven
• Elke lat is genageld op elke kruising met een tengellat
• Stuiknaden liggen op een tengellat en zijn verspringend geplaatst
• Elke lat ligt op minstens drie steunpunten
• Het hout is verduurzaamd en de zaagsneden zijn behandeld
• Extra latten bij schouw, dakvensters, kilgoot, hoekkepers en gevels zijn aanwezig
• De plaatsen voor sneeuwhaken, zonnepanelen en bliksemafleider zijn voorbereid
• Het onderdak is onbeschadigd en de ventilatiespouw aan dakvoet en nok is vrij
• De proefrijen pannen hangen zonder kieren en zonder spanning