Aanvullen met grond en verdichten

Aanvullen betekent een uitgraving weer vullen: een sleuf, een put, een bouwput of de ruimte tussen een fundering en het omliggende terrein. Ophogen brengt het maaiveld juist omhoog, bijvoorbeeld om een tuin te egaliseren, onder een vloer op zand of onder een oprit. Voor beide geldt hetzelfde principe: het materiaal gaat er in lagen in en elke laag wordt verdicht voordat de volgende komt.

Waarom is het niet genoeg om de put dicht te gooien en het vanzelf te laten zakken? Tussen de korrels van los materiaal zit veel lucht. Uitgegraven grond wordt bovendien losser en neemt meer ruimte in dan vóór het graven. Zonder verdichting drukken regen, vorst en belasting die grond jarenlang langzaam in elkaar. Het gevolg zijn kuilen rond het huis, water dat naar de fundering loopt en scheuren in de bestrating. Verdichten doet dat proces in één dag, en dan onder controle.

In Nederland speelt nog iets mee. Op klei en veen zakt niet alleen de aanvulling, maar door een flinke ophoging ook de ondergrond zelf. Wie op slappe grond een tuin of oprit ophoogt, merkt dat soms pas na jaren. Licht materiaal en geen onnodig dikke ophoging helpen dan.

De eenheid in de prijslijst is de kubieke meter. In de praktijk kun je dat volume op verschillende manieren rekenen: als volume van de uitgraving, als verdicht volume volgens tekening of als aangevoerd los volume. Tussen die getallen zit een merkbaar verschil. Spreek daarom vooraf met de aannemer af hoe het volume wordt gemeten.

Op deze pagina staan drie verwante posten uit de prijslijst. Ze verschillen in materiaal, en daarmee in waar ze geschikt zijn en hoe je ermee werkt.

Aanvullen met grond en verdichten

Hiervoor gebruik je geschikte grond, meestal wat op de bouwplaats is uitgegraven. Dit past bij sleuven in de tuin, bij aanvulling rond de fundering waar geen verharding komt en overal waar je het oorspronkelijke terrein wilt herstellen. De grond mag geen teelaarde, wortels, hout, bouwafval of grote stenen bevatten. Organisch materiaal rot na verloop van tijd weg en laat holtes achter.

De grondsoort maakt veel uit. Zand en zandige grond laten zich makkelijk verdichten en voeren water goed af. Klei en leem zijn gevoelig voor vocht: droog vormen ze harde kluiten die je niet goed dicht krijgt, en kletsnat golven ze onder de trilplaat als pudding. Met klei kun je werken, maar alleen bij de juiste vochtigheid, in dunnere lagen en met een geschikte machine. Veen is als aanvulmateriaal ongeschikt: het blijft samendrukbaar en klinkt in.

Aanvullen met granulaat of gebroken steenslag

Granulaat of steenslag kies je waar de aanvulling belasting moet dragen en niet mag zakken: onder een tuinpad, terras of oprit, bij leidingen onder een weg of langs een fundering waar later bestrating tegenaan komt. Voor verdichte lagen gebruik je een continu gegradeerd materiaal, bijvoorbeeld menggranulaat of gebroken steenslag 0/31,5, waarbij de fijne korrels de ruimte tussen de grove opvullen. Zo'n aanvulling verdicht tot een vaste, draagkrachtige laag.

Iets heel anders is gewassen grind of steenslag, bijvoorbeeld 16/32. Tussen de korrels blijven open ruimtes waar water doorheen loopt, daarom is het geschikt als omhulling van een drainagebuis. Het verdicht maar weinig en is zonder extra laag niet geschikt als fundering onder bestrating. In de praktijk worden die twee soorten nogal eens verwisseld, en dan vraagt men zich af waarom het grind niet dicht wil.

Ophogen met zand of een zand-grindmengsel en verdichten

In Nederland is zand het gewone ophoogmateriaal. Ophoogzand of een zand-grindmengsel gebruik je voor grotere ophogingen: om het terrein onder een vloer op zand te verhogen, onder een funderingsplaat volgens tekening, onder verhardingen of om een kavel te egaliseren. Het verdicht goed en gelijkmatig en kan beter tegen water dan kleiige grond. Onder de vloer van een woning schrijft de constructeur vaak precies voor welk materiaal er komt, in welke dikte en met welke draagkracht. Onder bestrating ligt meestal een laag granulaat op een zandbed.

Zo maak je de keuze

• Er komt tuin of gras: meestal volstaat goede uitgegraven grond, met teelaarde als bovenlaag.
• Er komt bestrating, een pad of een oprit: granulaat of zand, in elk geval in de bovenste lagen.
• Het terrein onder het gebouw moet omhoog: zand of granulaat volgens tekening, met een controle van de draagkracht.
• Er moet water weg: gewassen grind met worteldoek of geotextiel, geen klei.

Aanvullen kun je niet terugdraaien zonder opnieuw te graven. Daarom loont het om vooraf even stil te staan en te controleren of alles onder de grond echt klaar is.

• Leidingen en kabels liggen en zijn gecontroleerd. De riolering heeft het juiste afschot en de waterleiding is afgeperst. Gas- en elektriciteitsaansluitingen legt de netbeheerder of een erkend bedrijf, en die bepalen ook wanneer er aangevuld mag worden.
• Alles is ingemeten. Leidingen en aansluitingen worden vóór het aanvullen ingemeten, zodat later bekend is waar ze liggen. Daarna kan dat niet meer.
• De waterkering van de fundering is beschermd. Op de vochtwering zit noppenfolie, XPS-isolatie of een andere bescherming, zodat stenen in de aanvulling haar niet beschadigen.
• Het beton is sterk genoeg. Kelder- en funderingsmuren worden pas aangevuld als het beton voldoende is uitgehard, en volgens de constructeur vaak pas nadat de vloer erboven de muur van bovenaf steunt.
• Op de bodem staat geen water, sneeuw of modder. In water en op een bevroren bodem vul je niet aan. Bij hoog grondwater, wat in grote delen van Nederland normaal is, is soms bemaling nodig.
• Het is duidelijk waar het materiaal ligt en waar een machine kan rijden. Een graafmachine, shovel en trilplaat hebben ruimte nodig. Een smalle doorgang langs de schutting van de buren of een border die heel moet blijven, verandert de hele aanpak.

Omhulling van leidingen en de eerste lagen

Bij leidingen en kabels begint het met de omhulling: fijn materiaal rond de leiding, meestal zand zonder scherpe stenen. Die omhulling reikt doorgaans zo'n 10 tot 30 cm boven de bovenkant van de buis. De precieze dikte staat in de tekening of in de voorschriften van de buisfabrikant. Langs de zijkanten van de buis wordt het zand voorzichtig met de hand of een lichte stamper aangedrukt, zodat de buis vast ligt en niet zijwaarts kan bewegen. Recht boven de buis verdicht je niet met een zware plaat zolang er nog geen dikke laag op ligt. In of net boven de omhulling komt een waarschuwingslint in de juiste kleur, dat bij later graven laat zien dat er een leiding onder ligt.

Laag voor laag opbouwen

Boven de omhulling gaat het materiaal er in gelijkmatige lagen in. Bij een gewone trilplaat is een losse laag meestal ongeveer 20 tot 30 cm dik, bij een lichte plaat minder, bij een zware wals meer. De precieze waarden geeft de fabrikant van de machine. Een dikkere laag wordt alleen bovenin dicht en daaronder blijft los materiaal zitten. Dat is de meest voorkomende oorzaak van latere verzakking.

Elke laag gaat een paar keer onder de machine door, in overlappende banen, tot het oppervlak zichtbaar niet meer zakt en de plaat begint te springen. Rond een gebouw vul je gelijkmatig rondom aan, zodat er niet aan één kant van de muur meer druk komt dan aan de andere.

De juiste machine

• Trilplaat: de allrounder voor zand, grind en granulaat. Een lichte plaat voor smalle sleuven, een zwaardere omkeerbare plaat voor vlakken en dikkere lagen.
• Trilstamper (kikker): smal en met meer slagkracht, geschikt voor sleuven, langs muren en putten en voor samenhangende kleigrond waar een plaat slecht op werkt.
• Wals: voor grote oppervlakken en ophogingen onder wegen en parkeerplaatsen.
• Graafmachine met aanbouwtrilplaat: voor diepe en brede uitgravingen waar iemand met een plaat niet veilig in kan.

Vochtigheid van het materiaal

Materiaal verdicht het best bij de zogeheten optimale vochtigheid. In de praktijk betekent dat: de grond laat zich in je hand tot een balletje knijpen dat heel blijft, maar niet smeert en waar geen water uitloopt. Te droog zand en granulaat maak je licht nat met de tuinslang. Kletsnatte klei laat je opdrogen, je spreidt hem uit of je vervangt hem door beter materiaal. Doorweekte klei verdichten is meestal tijdverspilling: het materiaal schuift alleen heen en weer.

Langs funderingen en kelderwanden

Vlak langs een muur verdicht je voorzichtig, met een lichtere machine en in dunnere lagen. Een zware plaat of wals naast een verse muur kan die wegdrukken of beschadigen. De bovenste laag rond het huis krijgt afschot van het huis af, zodat water niet naar de fundering loopt. Komt er bestrating, een stoep langs de gevel of een terras, dan maak je de bovenste lagen van granulaat of zand.

Hoe lang het duurt

Een sleuf voor een aansluiting is meestal in een paar uur tot een dag aangevuld. Aanvullen rond een woning of een grotere ophoging onder een vloer kost, afhankelijk van bereikbaarheid en hoeveelheid, één tot enkele dagen. Anders dan bij beton hoef je niet te wachten tot iets uithardt. Moet de draagkracht gemeten worden, dan begint het vervolgwerk, zoals een werkvloer, pas als de uitslag binnen is.

Hoe zwaar het aanvullen is, hangt niet alleen af van het volume. Hetzelfde aantal kuubs kan de ene keer rustig werk met een shovel zijn en de andere keer een dag lang kruiwagens rijden.

Het werk gaat makkelijker bij:

• goede bereikbaarheid voor graafmachine of shovel en het materiaal vlak bij de uitgraving
• zandige grond met een goede vochtigheid
• een brede uitgraving waarin je zonder obstakels met een plaat kunt werken
• droog weer en een uitgraving zonder grondwater

Het werk duurt langer en wordt zwaarder bij:

• materiaal met de hand door de tuin, het huis of een smalle steeg sjouwen, wat bij rijtjeshuizen vaak voorkomt
• veel leidingen in één sleuf, putten en kruisingen waaromheen je met de hand moet verdichten
• klei of leem die na regen nat is en moet opdrogen of vervangen worden
• ongeschikte uitgegraven grond die afgevoerd moet worden, met aanvoer van vervangend materiaal
• hoog grondwater en bemaling
• een eis voor een draagkrachtmeting en opnieuw verdichten als de meting tegenvalt
• een diepe uitgraving met beschoeiing, waarbij de schotten stap voor stap met het aanvullen worden verwijderd

• In één keer aanvullen, zonder lagen. De hele sleuf wordt met de graafmachine dichtgegooid en er gaat alleen bovenop een trilplaat overheen. Het oppervlak lijkt stevig, maar na een of twee winters ontstaat er een geul langs de sleuf.
• Grond met teelaarde, wortels of puin. Het organische deel rot weg, puin laat holtes achter. Dat geeft plaatselijke verzakkingen, vaak pas na jaren.
• Stenen tegen de buis of de vochtwering. Een scherpe steen drukt onder belasting door een buis of door de waterkering. Het gevolg is een vochtige kelder of een lekkend riool dat weer opengegraven moet worden.
• Met een zware machine recht boven de buis verdichten. De buis vervormt of een verbinding gaat los. Bij een camera-inspectie van het riool zie je dan een doorgebogen buis of water dat in een kuil blijft staan.
• Doorweekte klei of bevroren materiaal. Natte klei verdicht niet, bevroren grond zakt na het ontdooien. Hetzelfde geldt voor sneeuw die in de put is geschoven.
• Aanvullen tegen een te jonge muur of eenzijdige druk. De wand kan scheef gaan staan of scheuren. Een dure reparatie, terwijl geduld genoeg was geweest.
• Drainagegrind in plaats van een draagkrachtige laag. Onder bestrating schuift gewassen grind weg, de tegels gaan golven en kantelen.
• Afschot naar het huis toe. Regenwater loopt de aanvulling in, naar de fundering, en zoekt een weg naar de kelder of kruipruimte.
• Geen waarschuwingslint of inmeting. Niemand weet precies waar de leiding ligt en bij het volgende graafwerk raakt iemand hem.

Zelf kun je goed een ondiepe sleuf aanvullen, bijvoorbeeld voor beregening, een tuinkabel die een erkend elektricien heeft gelegd of een drainagebuis, of de ondergrond van een klein tuinpad verdichten. Een trilplaat huur je bij een verhuurbedrijf. Ga niet in diepe sleuven, niet in uitgravingen met instabiele wanden en niet aan aansluitingen voor gas, stroom of drinkwater van de netbeheerder of het waterbedrijf werken. Dat is werk voor een vakbedrijf. Ruik je tijdens het werk gas, ga dan direct naar een veilige plek, gebruik geen vuur of schakelaars en bel het Nationaal Storingsnummer Gas en Stroom 0800 9009, bij direct gevaar 112.

1. Uitzoeken waar kabels en leidingen in de grond liggen en nooit blind graven of verdichten.
2. De bodem van de sleuf vrijmaken van water, modder, wortels en stenen.
3. Materiaal klaarzetten: zand voor de omhulling, geschikte grond zonder teelaarde en puin, eventueel granulaat.
4. Zand rond de buis of kabel storten en langs de zijkanten met de hand aandrukken.
5. Een beschermende laag zand boven de leiding aanbrengen en het waarschuwingslint leggen.
6. De rest aanbrengen in lagen van ongeveer 15 tot 20 cm.
7. De vochtigheid controleren: de grond moet in je hand zijn vorm houden, maar niet smeren.
8. Elke laag een paar keer met de trilplaat afrijden in overlappende banen.
9. Langs muren, putten en in hoeken nastampen met een handstamper.
10. De laatste laag onder afschot van het huis af leggen en daarna teelaarde of het zandbed voor bestrating aanbrengen.
11. Na een paar flinke regenbuien kijken of het oppervlak gezakt is en kuiltjes bijvullen.

Draag bij het werken met een trilplaat stevige schoenen, gehoorbescherming en handschoenen. Laat de plaat niet op één plek doordraaien en laat hem met z'n tweeën in de sleuf zakken, nooit gooien.

Bij een gewone aanvulling in de tuin volstaat een eenvoudige controle. Een verdicht oppervlak geeft niet mee onder je schoen, een stalen staaf gaat er moeilijk in en na een rondje met de trilplaat blijven er geen diepe sporen achter. Plekken waar de staaf ineens makkelijk wegzakt, verraden een laag die niet goed dicht is.

Onder vloeren, funderingsplaten, wegen en parkeerplaatsen stelt de tekening meestal een eis aan draagkracht of verdichtingsgraad. Dat wordt gecontroleerd met een plaatbelastingsproef, waarbij de vervorming onder een belaste plaat wordt gemeten, of sneller met een lichte valgewichtproef. Bij belangrijke ophogingen wordt soms de dichtheid van de verdichte laag vergeleken met een laboratoriumproef op hetzelfde materiaal. Welke waarden gehaald moeten worden, bepaalt de constructeur of ontwerper volgens de geldende NEN-normen, niet degene die aanvult. Voldoet de meting niet, dan wordt de laag nagetrild of vervangen en opnieuw gemeten.

Bij een rioolaansluiting is een camera-inspectie na het aanvullen de moeite waard. Die laat zien of de buis bij het verdichten niet is doorgebogen en of de verbindingen dicht zijn.

Loop bij de oplevering het terrein na, vergelijk het met de tekening en vraag om de stukken die je later nodig hebt bij verder bouwen of bij een nieuwe eigenaar. Bij een gezamenlijk terrein van een appartementencomplex hoort ook de VvE deze stukken te krijgen.

• Leidingen zijn vóór het aanvullen gecontroleerd, getest en ingemeten
• De omhulling van de leidingen is van zand of fijn materiaal zonder scherpe stenen
• Boven alle leidingen ligt waarschuwingslint
• Het gebruikte materiaal komt overeen met de afspraak of tekening en bevat geen teelaarde, wortels of puin
• Er is in lagen aangevuld en elke laag is verdicht
• De vochtwering en haar bescherming langs de fundering zijn onbeschadigd
• Het oppervlak is vlak, zonder kuilen en zachte plekken
• Het terrein rond het huis heeft afschot van het gebouw af
• Bij vlakken met een draagkrachteis is een meetrapport beschikbaar
• Er is afgesproken hoe het volume is gemeten en wat er gebeurt als de aanvulling in de eerste maanden zakt