Machinaal sleuf graven voor kabels en leidingen

Je hebt een sleuf nodig zodra een leiding door de grond loopt: van de erfgrens naar de meterkast, van de woning naar het gemeentelijke riool, naar een infiltratiekrat of grindkoffer voor regenwater, naar een garage, tuinhuis, laadpaal of vijverpomp. Met de machine wordt gegraven waar dat fysiek en veilig kan. Met de hand graaft men alleen korte stukken, plekken vlak bij bestaande kabels en leidingen en ruimtes waar geen machine bij kan.

Bij een nieuwe aansluiting regelen de netbeheerder en het drinkwaterbedrijf meestal het werk in de openbare grond. Op eigen terrein vragen ze soms dat jij de sleuf laat graven en een mantelbuis door de gevel naar de meterkast laat aanbrengen. Vraag dus vooraf na wat jij zelf moet regelen en wat zij doen.

Onder "machinaal sleuf graven" verstaat men in de praktijk het uitgraven met de machine en het zetten van de grond naast de sleuf. Wat er precies bij hoort, staat in de offerte. Vaak apart gerekend worden:

• Handmatig nagraven en het afwerken van de bodem
• Bekisting of beschoeiing van de sleuf
• Bemaling of het wegpompen van grond- en regenwater
• Zandbed en het omhullen van de leiding met zand
• Aanvullen en verdichten
• Laden en afvoeren van overtollige grond
• Zagen en herstellen van asfalt, beton of bestrating

Vergelijk je offertes, vergelijk dan dezelfde omvang. De ene grondwerker rekent het aanvullen in de meterprijs mee, de andere alleen het graven.

Kabels en leidingen in kaart brengen

Dit is de stap die je nooit overslaat. Voordat er machinaal gegraven wordt, vraagt de grondwerker of jijzelf bij het Kadaster de ligging van kabels en leidingen op, de zogeheten KLIC-melding. Je krijgt dan tekeningen van de netbeheerders, het drinkwaterbedrijf, telecombedrijven en vaak ook de gemeente voor riool en straatverlichting. Doe dit tijdig, want de gegevens moeten actueel zijn als het werk begint. Op de plekken waar een kabel of leiding ligt, maakt men eerst met de hand proefsleuven om de exacte ligging te vinden. Vlak bij een leiding graaft men met de hand of met grote voorzichtigheid.

In de praktijk blijkt vaak dat een oude kabel, drainagebuis of waterleiding op geen enkele tekening staat. Zeker op eigen terrein ontbreekt veel informatie: een kabel naar de tuinverlichting die de vorige bewoner ooit heeft gelegd, staat nergens. Een goede machinist graaft daarom ook op een "leeg" erf rustig en let op kleur en structuur van de grond. Een strook zand of een waarschuwingslint op een onverwachte plek is een teken om te stoppen.

Erf en bereikbaarheid

• Het tracé gemarkeerd op het terrein met spuitbus, piketten of een lijn, bij lange stukken of afschot liefst uitgezet met een laser
• Toegang voor de machine: breedte van de doorgang, draagkracht van de bodem, lage takken, overhangende goten
• Plek om de grond naast de sleuf te zetten, niet direct op de rand
• Besluit of de bovenlaag (teelaarde) apart wordt gehouden van de ondergrond
• Zand voor het zandbed en het omhullen al aanwezig, zodat de sleuf niet onnodig lang open ligt
• Afspraak wie de leiding legt en wie die controleert voordat er wordt aangevuld
• Planten, tegels en tuinhekjes langs het tracé vooraf verwijderd

1. Tracé en KLIC-gegevens samen met de uitvoerder doorlopen, diepte en aansluitpunten bevestigen.
2. Verharding zoals asfalt of beton met een zaag insnijden, zodat de randen niet in grote brokken afbreken, of de bestrating opnemen en apart leggen.
3. Proefsleuven met de hand graven waar bestaande kabels en leidingen gekruist worden.
4. Teelaarde afschuiven en apart zetten als die later terug moet in de tuin.
5. Machinaal graven met een sleufbak van de juiste breedte en de diepte onderweg meten met een laser, waterpasinstrument of baak.
6. Bij riolering het afschot per stuk controleren en niet pas aan het einde.
7. Bekisting plaatsen als de diepte of de grond daarom vraagt.
8. De bodem met de hand afwerken, stenen, puin en wortels verwijderen.
9. Water uit de sleuf pompen als er grondwater toestroomt.
10. De sleuf overdragen aan de loodgieter, installateur of netbeheerder.

De machine graaft de bodem iets ondieper dan nodig en de laatste centimeters worden met de hand afgewerkt. De reden is eenvoudig: de tanden van de bak maken de bodem los en op losgewoelde grond zakt een leiding na verloop van tijd weg. In zachte grond gebruikt men een bak zonder tanden, met een gladde snijkant.

De exacte maten komen van de netbeheerder, het drinkwaterbedrijf of de gemeente, en in het algemeen uit de NEN-normen voor kabels en leidingen. De waarden hieronder zijn een richtlijn, zodat je weet wat je kunt verwachten.

Waterleiding

Water moet vorstvrij liggen. In Nederland ligt een drinkwaterleiding meestal met ongeveer 0,6 tot 1,0 m grond erboven, het drinkwaterbedrijf bepaalt de precieze maat. De sleuf is vaak zo'n 40 tot 60 cm breed, zodat er onderin gewerkt kan worden. Bij de gevel en bij een eventuele meterput wordt de sleuf breder gemaakt.

Riolering

Bij een rioolleiding gaat het niet alleen om diepte, maar vooral om een gelijkmatig afschot. Voor huisaansluitingen ligt dat meestal rond de 1 tot 2 procent, afhankelijk van diameter en ontwerp. De diepte hangt af van de hoogte van het ontstoppingsstuk bij de erfgrens en van de uitgang uit de woning. Ligt het gemeentelijke riool ondiep, dan lukt het afschot soms niet en is een pompput nodig. Dat wil je weten voordat er gegraven wordt. Wil je regenwater afkoppelen naar infiltratiekratten, kijk dan bij je gemeente: veel gemeenten hebben daar een regeling of subsidie voor.

Elektriciteit en data

Stroomkabels liggen in de tuin meestal op ongeveer 0,6 m diepte, onder een oprit dieper en in een mantelbuis. Kabels voor glasvezel, camera's, een poort of laadpaal gaan ook in een mantelbuis, zodat je later kunt vervangen zonder opnieuw te graven. Aansluiten op het net en werken aan de elektrische installatie doet alleen een erkend elektricien of de netbeheerder. De grondwerker maakt alleen de sleuf.

Gasleiding

Nieuwbouw is tegenwoordig meestal gasloos, maar bij bestaande woningen komt een gasleiding nog regelmatig voor, bijvoorbeeld bij het verleggen van een aansluiting. Die ligt meestal op ongeveer 0,6 tot 0,8 m diepte, volgens de eisen van de netbeheerder. Leggen en aansluiten doet uitsluitend de netbeheerder of een daartoe bevoegde installateur. Raakt de graafmachine een gasleiding en ruik of hoor je gas: machine direct uit, niet roken, geen open vuur, niet bellen in de buurt van het lek, op veilige afstand gaan staan en bellen naar het Nationaal Storingsnummer Gas en Stroom, 0800 9009, of bij direct gevaar naar 112.

Meerdere leidingen in één sleuf

Meerdere leidingen in één sleuf scheelt werk, maar de onderlinge afstanden die de normen en de leidingbeheerders voorschrijven moeten kloppen. Meestal ligt het riool het diepst, het water hoger en opzij, de kabels op een eigen niveau. Combineer gas niet zomaar met andere leidingen zonder overleg met de netbeheerder. Een gezamenlijke sleuf is daarom vaak breder of getrapt.

De meterprijs hangt af van hoeveel meter de machine op een dag echt kan graven. Wat het werk vertraagt en duurder maakt:

• Diepte en breedte: hoe dieper, hoe meer grond en hoe meer veiligheidsmaatregelen
• Grondsoort: zand graaft snel, zware klei kleeft en gaat trager, puinlagen en oude funderingen vragen soms een sloophamer
• Grondwater: in grote delen van Nederland zit het grondwater ondiep, dan is bemaling nodig, de wanden kalven af en de bodem wordt week
• Veen: draagt slecht, de machine zakt weg en de sleufwanden blijven moeilijk staan
• Bestaande kabels en kruisingen waar met de hand gegraven moet worden
• Boomwortels, oude drainage en opgehoogde grond met puin
• Weinig ruimte: een smalle achtertuin bij een rijtjeshuis, geen plek voor de grond, een kleinere machine of grond die met kruiwagens weg moet
• Verharding die gezaagd en later hersteld moet worden
• Een korte lengte: aanvoer en opstarten van de machine verdeel je over weinig meters
• Werken terwijl een oprit of pad begaanbaar moet blijven

Een vlak, droog en bereikbaar erf, duidelijk aangegeven leidingen en ruimte om de grond naast de sleuf te zetten betekenen juist vlot werk zonder wachttijd.

Welke machine

Voor aansluitingen bij een woning gebruikt men meestal een minigraver van ongeveer 1,5 tot 3 ton. Die past ook door een smallere doorgang en beschadigt het gazon minder, zeker met rijplaten eronder. Bij lange, diepe sleuven op open terrein werkt een grotere rupsgraver of mobiele kraan sneller, en een shovel kan de grond meteen verplaatsen. Voor ondiepe kabelsleuven bestaan sleuvenfrezen, die een smalle sleuf maken met weinig schade aan de omgeving. In steenachtige of puinrijke grond zijn die minder geschikt.

Bekisting en veiligheid

Een smalle sleuf met rechte wanden is een van de gevaarlijkste plekken op een bouwplaats. Grond kan zonder waarschuwing instorten, ook als de wand stevig lijkt. Zeker in natte klei, zand en veen. In een sleuf dieper dan ongeveer 1,2 tot 1,3 m stap je niet zonder bekisting of een voldoende schuin talud. Men gebruikt sleufbekisting, schotten met stempels, of men laat de wanden schuin aflopen als daar plaats voor is. Grond en machine horen niet direct op de rand te staan, omdat die rand dan bezwijkt. Zet de sleuf af met linten of hekken, zeker als er kinderen, huisdieren of buren rondlopen, en gebruik een ladder om veilig in en uit de sleuf te komen.

Een sleuf op zich lost niets op. Het is voorbereiding voor de loodgieter, de installateur, de netbeheerder of de erkend elektricien. De meeste problemen ontstaan in de gaten tussen die partijen.

• Plan zo dat de leiding direct na het graven gelegd wordt, een open sleuf loopt bij regen vol en de wanden kalven af
• Spreek af wie het zandbed en het omhullen verzorgt: de grondwerker of de installateur
• Laat de ligging inmeten of fotograferen met maten voordat er aangevuld wordt
• Bij water en gas volgt meestal een drukproef, bij riolering een dichtheidsproef, vaak nog met de sleuf open
• Sommige leidingbeheerders willen de gelegde leiding zien voordat de sleuf dicht gaat, neem dus op tijd contact op
• Laat de mantelbuis door de gevel goed afdichten tegen water en ongedierte, zodat er geen vocht in de kruipruimte of meterkast komt

Hoe lang het duurt

Het graven zelf is meestal het snelle deel. Bij een gewone aansluiting in goed graafbare grond haalt een minigraver tientallen meters per dag. In puin, bij veel grondwater of met veel kruisingen kan dat een fractie zijn. Het hele traject van graven tot aanvullen duurt langer, omdat er gewacht wordt op het leggen van de leiding, de beproeving en het inmeten. Houd ruimte voor het weer: na flinke regen valt er in klei een paar dagen niet zinvol te graven.

Een aangevulde sleuf zakt na. Ook bij goed verdichten klinkt de grond in de eerste maanden nog wat in, in veengebieden soms flink. Daarom legt men definitieve bestrating of nieuw gras boven de sleuf meestal pas na enige tijd, of men vult onder verharding aan met goed verdicht zand.

Afschot van het riool niet goed

Wordt de bodem onderweg niet gemeten, dan ontstaat een "golf". De leiding zakt daarin door en op het laagste punt blijft vuil liggen. Dat merk je aan terugkerende verstoppingen en stank, vaak pas na jaren.

Waterleiding te ondiep

Een stuk leiding dat ondieper ligt, bijvoorbeeld bij de gevel of onder een oprit, bevriest in een strenge winter. Een gesprongen leiding zoek en repareer je dan in bevroren grond.

Leiding direct op stenen of puin

Zonder zandbed en zandomhulling drukt een steen tegen de kunststof buis, die op den duur vervormt of scheurt. Na het leggen omhul je de leiding eerst met zand en vul je pas daarna aan met de uitgegraven grond.

Slecht verdichte aanvulling

Grond die in één keer terug wordt gegooid en alleen met de rupsen van de machine is aangereden, zakt later in. Boven de sleuf ontstaat een kuil, in de bestrating een verzakking. Verdichten gebeurt laag voor laag, meestal enkele tientallen centimeters per keer, met een trilplaat of stamper, en direct boven de leiding voorzichtig.

Geen waarschuwingslint

Boven de leiding hoort een waarschuwingslint in de juiste kleur, meestal ongeveer 20 tot 40 cm boven de leiding. Ontbreekt dat, dan weet de volgende graver niets van de leiding en raakt hij die direct.

Graven zonder de ligging te kennen

Een geraakte kabel of gasleiding betekent gevaar, een storing voor de buurt en een schadeclaim. Raak je een stroomkabel, blijf er dan uit de buurt, laat de machine staan als dat veilig is en bel 0800 9009, bij direct gevaar 112.

Teelaarde vermengd met ondergrond

Wordt de bovenlaag niet apart gehouden, dan ligt na het aanvullen schrale klei of zand bovenop en wil het gras boven de sleuf jarenlang niet groeien.

Controleren doe je op twee momenten: voordat de leiding gelegd wordt en voordat de sleuf dicht gaat. Het tweede moment telt het zwaarst, want daarna zie je niets meer. Maak voor het aanvullen foto's van het hele tracé, met een duimstok naast de leiding. Die foto's zijn goud waard als je later een schuur bouwt, een boom plant of de tuin opnieuw laat aanleggen.

• Het tracé klopt met de tekening en ligt niet verschoven richting schutting of bomen
• De diepte is op meerdere plekken gemeten, niet alleen aan begin en eind
• Bij riolering is het afschot over de hele lengte gelijkmatig, zonder tegenafschot
• De bodem is afgewerkt, zonder stenen, wortels of modder
• De wanden staan stabiel, diepere stukken zijn bekist of hebben een talud
• Er staat geen water in de sleuf of het wegpompen is geregeld
• Gekruiste kabels en leidingen zijn onbeschadigd en ondersteund
• De leiding ligt op een zandbed en is omhuld met zand
• De druk- of dichtheidsproef is uitgevoerd en vastgelegd
• De ligging is ingemeten of met maten gefotografeerd voor het aanvullen
• Boven elke leiding ligt een waarschuwingslint
• De aanvulling is laag voor laag verdicht, het oppervlak is vlak en de teelaarde ligt weer bovenop
• De mantelbuis door de gevel is waterdicht afgewerkt
• Verharding en omgeving zijn in de afgesproken staat teruggebracht
• Je hebt foto's, meetgegevens en beproevingsverslagen bewaard voor later