Machinaal graven van funderingsstroken en poeren

Het gaat om het uitgraven van sleuven of putten voor de fundering met een machine, meestal een minigraver, een kraan op banden of een rupskraan. Met de hand wordt alleen de bodem nagewerkt, en er wordt handmatig gegraven op plekken waar de machine niet bij kan of waar kabels en leidingen liggen.

Een belangrijke kanttekening voor Nederland: in grote delen van het land, zeker in het westen en noorden, bestaat de bovengrond uit klei en veen. Daar kun je meestal niet op een strokenfundering bouwen en kiest de constructeur vaak voor een paalfundering. Strokenfunderingen en poeren zie je vooral op zandgrond, in het oosten en zuiden, en bij lichtere bouwwerken. Welke fundering bij jouw kavel past, bepaalt de constructeur op basis van grondonderzoek.

Funderingsstroken (breedte vanaf 50 cm)

Funderingsstroken zijn doorlopende sleuven onder de dragende muren. Bij een woning vormen ze een gesloten omtrek, met daarbinnen een paar lijnen onder de dragende binnenmuren. De breedte volgt uit de constructieberekening, afhankelijk van de belasting en het draagvermogen van de grond. Bij gewone woningen ligt die meestal rond de 50 tot 60 cm, bij zwaarder metselwerk of minder draagkrachtige grond breder. De omschrijving "vanaf 50 cm" betekent dat er gegraven wordt met een bak van die breedte. Smallere sleuven vallen niet onder deze post.

Poeren (breedte vanaf 80 cm)

Poeren zijn losse putten onder kolommen, bijvoorbeeld voor een carport, een overkapping, een houtskeletbouw op poeren, een stalen loods of de palen van een zware schutting. Ze hebben meestal een vierkante of rechthoekige plattegrond en zijn vaak dieper en forser dan stroken, omdat ze de belasting van één punt opvangen. Bij poeren graaft de machine veel kleine putten en moet hij na elke put verplaatsen en opnieuw nauwkeurig worden opgesteld. Per kuub is dit daardoor meestal bewerkelijker dan een doorlopende strook.

Hoe de kuubs worden berekend

De post in de prijslijst geldt per kubieke meter uitgegraven grond. Het volume volgt uit de maten op tekening: lengte maal breedte maal diepte. Bij stroken tel je alle delen bij elkaar op, bij poeren vermenigvuldig je de inhoud van één put met het aantal. Spreek vooraf af of er wordt afgerekend op de tekeningmaten of op het werkelijk uitgegraven volume. In de praktijk wordt een sleuf vaak iets breder, vooral in rul zand, en dat verschil kan flink oplopen.

Let ook op het verschil tussen ongeroerde en losgegraven grond. Uitgegraven grond neemt meer ruimte in, bij klei en leem meestal tientallen procenten meer. Reken bij het bestellen van afvoer dus op meer volume dan de tekening aangeeft.

Als de machine eenmaal op de kavel staat, wil je geen tijd verliezen met zoeken naar tekeningen of uitzetpunten. Zorg dat het volgende geregeld is:

• Funderingstekening met maten, diepten en de hoogte ten opzichte van een vast peil
• Uitzetting door een landmeter of de aannemer, bij voorkeur met een bouwraam buiten de graafzone, zodat de machine de uitzetpunten niet kapotrijdt
• Kabel- en leidingtekeningen (in Nederland via KLIC bij het Kadaster) voor gas, stroom, water, riool en telecom, met de ligging zo mogelijk op het terrein aangegeven
• Afgegraven teelaarde, de vruchtbare bovenlaag die apart wordt gezet en later bij de tuinaanleg terugkomt
• Bereikbaarheid voor machine en vrachtwagen, met voldoende breedte en draagkracht, zonder laaghangende kabels of takken
• Een plek voor de grond op de kavel, of afgesproken afvoer naar een grondbank of verwerker
• Een vrijgemaakte kavel zonder opschot, bouwpuin en oude constructies, tenzij het verwijderen daarvan bij de opdracht hoort

Het in kaart brengen van kabels en leidingen wordt soms onderschat, want "daar heeft nooit iets gelegen". Op oudere kavels en na sloop van een woning duiken echter vaak aansluitingen op waar niemand van wist. Raakt de machine een gasleiding of ruik je gas, stop dan direct, zet de machine uit, ga op veilige afstand staan en bel het Nationaal Storingsnummer Gas en Stroom, 0800 9009. Bij direct gevaar bel je 112. Een beschadigde elektriciteitskabel laat je over aan de netbeheerder en een erkend elektricien. Raak hem nooit aan.

De werkwijze verschilt per machine en terrein, maar in grote lijnen gaat het zo:

1. Uitzetting overnemen en bouwraam, assen en peil controleren. Vanaf dat peil wordt de diepte gemeten.
2. Omtrek van de sleuven op het terrein markeren, meestal met spuitbus of kalk langs gespannen draden.
3. Ligging van kabels en leidingen controleren en in de buurt daarvan met de hand of heel voorzichtig graven.
4. Machine opstellen en een bak van de juiste breedte kiezen. Voor het afwerken van de bodem is een bak zonder tanden handig.
5. Sleuf in lagen uitgraven en de diepte tussendoor controleren met een waterpasinstrument of laser.
6. Grond aan de kant zetten waar die het vervolgwerk niet hindert, en ver genoeg van de rand zodat de sleufwanden niet extra belast worden. Of de grond direct op de vrachtwagen laden.
7. De laatste centimeters voorzichtig weghalen en de bodem met de hand naschonen, zodat er geen losse grond achterblijft.
8. Bij poeren de positie van elke put ten opzichte van de assen en de onderlinge afstanden controleren.
9. Maten, diepten en de toestand van de funderingsbodem controleren en de sleuf laten keuren door de constructeur of uitvoerder.

De funderingsbodem is de onderkant van de sleuf, de plek waar de fundering op de ongeroerde grond rust. Die moet vast, vlak en onverstoord zijn. Kom je op de bodem iets anders tegen dan verwacht, zoals opgebrachte grond, een veenlaag, slappe klei of opwellend water, overleg dan eerst met de constructeur voordat er gestort wordt.

Soort grond

Klei en leem zijn goed te graven en de wanden van een smalle sleuf blijven daarin meestal langer staan. Ze zijn wel gevoelig voor water: na een regenbui wordt de bodem zacht en verliest hij draagkracht. Zand en grind graven makkelijk, maar de wanden lopen in, de sleuf wordt breder en het volume groeit. Op zandgrond met een hoge grondwaterstand loopt de sleuf soms vol, zodat bemaling nodig is. Grote stenen, oude betonresten of puin kunnen een sloophamer vereisen en vertragen het werk flink. Opgehoogde grond, oude kelders en restanten van vroegere funderingen zijn verrassingen die je vooraf niet ziet.

Is er voor je kavel een grondonderzoek of sondering gedaan, geef die dan vooraf aan de grondwerker. Dat scheelt discussie op de bouwplaats.

Keuze van machine en bak

Voor een woning wordt meestal een minigraver of een middelgrote kraan gebruikt. Een minigraver kan ook op een krappe kavel werken en beschadigt de omgeving minder, maar is bij grotere volumes of harde grond langzamer. Een grotere kraan graaft sneller en dieper, maar heeft meer ruimte en een draagkrachtige toegang nodig. De breedte van de bak moet passen bij de breedte van de strook. Een strook graven met een te brede bak betekent onnodig veel grond eruit en later onnodig veel beton erin.

Funderingsdiepte

De onderkant van de fundering moet onder de vorstgrens liggen, zodat bevriezend water in de grond de fundering niet omhoog drukt. In Nederland wordt daarvoor meestal een diepte van ongeveer 60 tot 80 cm onder het afgewerkte maaiveld aangehouden. De exacte diepte staat altijd op de tekening. Ligt de draagkrachtige zandlaag dieper, dan wordt tot op die laag gegraven. Op een hellende kavel worden stroken vaak getrapt uitgevoerd, zodat niet over de hele lengte onnodig diep gegraven hoeft te worden.

Bij hetzelfde aantal kuubs kan het graven de ene keer een eenvoudige klus van een dag zijn en de andere keer een zwaar karwei van meerdere dagen. Het werk gaat vlot als:

• De kavel vlak en droog is en de machine er zonder obstakels bij kan
• De grond samenhangend is, zonder stenen en wortels
• Er genoeg ruimte is om de grond kwijt te kunnen
• Het om doorlopende stroken gaat zonder vaak verplaatsen
• Kabels en leidingen nauwkeurig bekend zijn en buiten de sleuf liggen

Het wordt bewerkelijker en duurder als:

• De toegang smal is, over de kavel van de buren gaat of door een tuin die beschermd moet worden
• Er rotsachtige lagen, beton, oude funderingen of boomstronken in de grond zitten
• Er grondwater in de sleuf staat dat weggepompt moet worden
• Kabels en leidingen door of langs de sleuf lopen en een deel met de hand moet
• De sleuf diep is en de wanden met sleufbekisting of onder een talud gezet moeten worden
• Het om een klein volume gaat, zoals een paar poeren, waarvoor toch een machine moet komen
• Er geen plek is voor de grond en alles direct afgevoerd moet worden

Afvoer van grond, verwerking bij een grondbank, handmatig naschonen, bemaling en het breken van harde lagen zijn in prijslijsten meestal aparte posten. Vraag de grondwerker wat precies bij het graven hoort en wat apart wordt gerekend.

Het graven van de fundering staat niet op zichzelf, het is de eerste schakel van een keten. Ervoor komen de uitzetting en het opvragen van kabels en leidingen, erna volgen wapening en storten. Hoe beter die stappen op elkaar aansluiten, hoe korter de sleuf openligt.

• De landmeter moet ook tijdens het graven bereikbaar zijn, voor het geval het bouwraam beschadigd raakt of er twijfel is over de positie.
• De erkend elektricien legt, als het ontwerp daarin voorziet, een funderingsaarde in de sleuf. Dat moet gebeuren voor het storten en volgens het ontwerp, zodat de installatie later gecontroleerd kan worden.
• Aansluitingen en sparingen voor water, riool, stroom en eventueel gas worden met mantelbuizen door of onder de fundering gevoerd. De loodgieter of installateur moet de posities vooraf doorgeven, achteraf boren in de fundering is overbodig werk.
• De constructeur of uitvoerder keurt de funderingsbodem voordat er gestort wordt.
• De betoncentrale en betonpomp plan je zo dat er zo snel mogelijk na het graven gestort kan worden.

In de praktijk gebeurt het vaak dat de sleuven klaar zijn, maar het beton pas een week later komt. Intussen regent het, de wanden kalven af en de bodem wordt drassig. Dan moet er opnieuw worden schoongemaakt en soms bijgegraven.

• Onnauwkeurige uitzetting of een verschoven bouwraam. Het huis staat dan niet goed op de kavel, de muren staan niet haaks of afstanden kloppen niet. Na het storten is zo'n fout vrijwel niet te herstellen.
• Te diep gegraven en weer aangevuld met grond. Losse grond klinkt onder belasting in en de fundering zakt. Een te diep stuk vul je aan met beton, niet met grond.
• Met een getande bak tot op de bodem graven. De bodem blijft dan omgewoeld en ongelijk. De laatste laag hoort met een bak zonder tanden te worden weggehaald en met de hand nagewerkt.
• Te weinig diepte. Een fundering boven de vorstgrens kan in de winter omhoog worden gedrukt. Scheuren in het metselwerk verschijnen dan pas na jaren.
• Grond vlak langs de rand gestort. Het gewicht drukt op de wanden, die in de sleuf zakken. Dat is ook gevaarlijk voor mensen die erin werken.
• Sleuf te lang open. Regen, vorst of uitdroging beschadigen de funderingsbodem. Een drassige bodem moet voor het storten worden verwijderd.
• Afwijkende grond negeren. Komt er een veenlaag of opgebrachte grond tevoorschijn en wordt er zonder overleg met de constructeur gestort, dan kan de fundering ongelijk zakken.
• De fundering van de buren ondergraven. Wie vlak naast een bestaand gebouw graaft, zeker dieper dan de bestaande fundering, kan dat gebouw beschadigen. Bij rijtjeshuizen en twee-onder-een-kapwoningen moet de constructeur dit vooraf beoordelen.

Denk bij diepere sleuven ook aan veiligheid. Niemand hoort te werken onder wanden die niet zijn gestut of onder een talud gezet, en een sleuf die 's nachts openligt moet worden afgezet, zodat er niemand in valt, vooral kinderen en dieren niet.

Bij een gewone woning op goede grond zijn de stroken vaak in een tot twee dagen gegraven. Poeren voor een carport of overkapping zijn meestal binnen een paar uur klaar. Stenen, grondwater, kabels, een lastige toegang en afvoer die de machine niet kan bijhouden maken het werk langer.

Idealiter stort je dezelfde dag of de dag na de keuring. Dreigt er een langere pauze, dan kan de laatste laag pas vlak voor het storten worden weggehaald, of wordt de bodem beschermd met een werkvloer van schraal beton als het ontwerp dat toelaat. In de winter moet je voorkomen dat de bodem bevriest. Op bevroren grond hoort niet te worden gestort.

Het graven zelf laat je over aan een ervaren machinist: de fundering is dragend werk, de diepte moet kloppen en werken in sleuven naast kabels en leidingen is riskant. Wat je wel zelf kunt doen, is de kavel klaarmaken en het resultaat nameten. Dat scheelt tijd en voorkomt verrassingen.

1. Struiken, opschot, losse stenen en puin van de kavel verwijderen.
2. Bomen, hagen en tuindelen die moeten blijven afschermen met hekwerk of planken.
3. Een plek op de kavel aanwijzen voor teelaarde en voor uitgegraven grond, gescheiden van elkaar.
4. Laaghangende takken snoeien en controleren of de toegang breed en stevig genoeg is.
5. Tekeningen, peilmaat en kabel- en leidinggegevens klaarleggen voor de grondwerker.
6. Na het graven met een meetlint breedte en lengte van stroken of poeren nameten en vergelijken met de tekening.
7. Foto's maken van de open sleuf, de bodem en eventuele leidingen, voor je eigen dossier.
8. Niet zelf in een diepe sleuf stappen zolang de wanden niet stabiel zijn.

Loop de sleuven voor het storten samen met de grondwerker na, bij voorkeur ook met de uitvoerder of constructeur. Met een meetlint en een waterpasinstrument vind je de meeste problemen. Let vooral op:

• De ligging van stroken en poeren klopt met de uitzetting en de tekening
• De breedte van de sleuven en de maten van de poeren zijn niet kleiner dan op tekening
• De diepte klopt over de hele lengte, gemeten vanaf het afgesproken peil
• De bodem is vlak, vast en vrij van losse grond, modder en water
• Er liggen geen wortels, stenen of resten van oude constructies op de bodem
• De wanden zijn stabiel, zonder afkalvingen of overhangende randen
• De grond ligt op veilige afstand van de rand of is afgevoerd
• Kabels en leidingen zijn onbeschadigd en kruisingen zijn gemarkeerd
• Trappen op een hellend terrein komen overeen met de tekening
• De funderingsbodem is goedgekeurd door de constructeur of uitvoerder en dat is vastgelegd
• Het af te rekenen volume is akkoord volgens de afgesproken meetmethode