Handmatig graven in grondklasse 1 tot 4

Handmatig graven wordt in de prijslijst per kubieke meter gerekend. Daarbij telt de hoeveelheid grond zoals die vóór het graven in de bodem lag, de zogenoemde vaste of ongeroerde grond. Een sleuf van 10 m lang, 0,4 m breed en 0,8 m diep is dus 3,2 m³ graafwerk. De uitkomende grond wordt wel losser en neemt op een hoop meer ruimte in, afhankelijk van de grondsoort doorgaans ongeveer een tiende tot een derde meer. Houd daar rekening mee als je een grondbak bestelt of een plek voor de hoop zoekt.

De post zelf betekent: de grond losmaken, die op de rand van de ontgraving zetten en de bodem grof vlak maken. Andere handelingen staan in offertes meestal apart:

• Grond met de kruiwagen naar een verder gelegen plek in de tuin brengen
• Grond laden en afvoeren
• Beschoeien, dus de wanden van de ontgraving afsteunen
• Water uit de sleuf pompen
• Aanvullen en laagsgewijs verdichten
• Teelaarde apart afgraven en opslaan

Vergelijk je offertes, kijk dan of je echt hetzelfde vergelijkt. De ene ploeg rijdt de grond naar achter in de tuin, de andere laat hem naast de sleuf liggen.

Met de hand of met een machine?

Een minigraver graaft in een uur ongeveer wat twee mensen op een dag halen. Toch heeft handwerk zijn plek. Het is nauwkeuriger en veroorzaakt geen trillingen. Je gazon en bestrating raken niet beschadigd door een machine die erover moet rijden. In de buurt van kabels en leidingen is het vaak de enige verstandige keuze. In de praktijk worden beide gecombineerd: de machine haalt het grootste volume weg en met de hand worden hoeken, bodem en de grond rond leidingen bijgewerkt.

De prijslijst deelt grond in naar hoe zwaar die te ontgraven is. Hoe hoger de klasse, hoe moeilijker de grond loskomt en hoe minder iemand per dag wegzet. Op deze pagina komen drie varianten samen: de hoofdpost voor grondklasse 1 tot 2, en twee varianten voor graven tot 1 m diep in grondklasse 3 en grondklasse 4. In Nederland zie je in de praktijk vooral zand, klei en veen, met hier en daar löss, keileem of grind.

Klasse 1 tot 2: lichte grond

Hieronder vallen teelaarde, zand, losse en licht samenhangende grond en lichte leem zonder grote stenen. Typisch voor zandgronden en de bovenlaag van veel tuinen. Je graaft met de schop, een houweel heb je zelden nodig. Het werk gaat snel, maar in droog zand storten de wanden makkelijk in. Onderschat bij lichte grond dus het afsteunen niet, ook al lijkt het graven zelf eenvoudig. Veen graaft licht, maar is nat en drassig en verliest snel zijn vorm.

Klasse 3: middelzware grond

Typisch zijn samenhangende klei, leem, zand met grind en kleinere stenen, en vastgetrapte grond rond oudere woningen. Zonder houweel kom je hier niet verder, de schop gaat er alleen met moeite in. Het tempo zakt flink en wie graaft, is sneller moe. Let op natte klei: die plakt aan het gereedschap. Grond die in een droge periode als klasse 3 te graven is, wordt na een natte week heel traag werk.

Klasse 4: zware grond

Harde, uitgedroogde klei, keileem met keien, grind met grote stenen en oude ophogingen met puin en betonresten. Ook een strook met dikke boomwortels kan in deze klasse uitkomen. Je werkt met houweel, koevoet en soms een elektrische breekhamer. Elke grote steen moet los gewrikt en eruit gehaald worden. Het tempo ligt meerdere keren lager dan in lichte grond.

Hoe je de klasse vooraf bepaalt

Het zekerst is een proefgat. Graaf op één of twee plekken een gat tot de geplande diepte en kijk wat er uitkomt. Een sondering of grondonderzoek bij de bouwtekeningen van je huis helpt ook, net als de ervaring van buren. Vaak is de bovenste laag licht en kom je vanaf ongeveer een halve meter op harde klei, keileem of een oude puinlaag. Spreek met de ploeg vooraf af hoe je afrekent als de grondsoort tijdens het werk verandert.

Kabels en leidingen in de grond

Dit is het belangrijkste punt van het hele werk. Voordat de eerste spade de grond in gaat, wil je weten wat er onder ligt. Professionele gravers vragen hiervoor bij het Kadaster een KLIC-melding aan, met kaarten van gas, stroom, water, riolering en telecom. Ook als particulier kun je die informatie opvragen. Denk op je eigen grond ook aan je eigen leidingen: een kabel naar de schuur of tuinverlichting, een beregeningsleiding, drainage, een regenwaterput of een infiltratiekrat.

Rond aangegeven kabels en leidingen graaf je voorzichtig, met de hand en zonder breekhamer. Kom je een waarschuwingslint, een zandbed of een kabelafdekking tegen, dan ligt de leiding dichtbij. Kaarten zijn niet altijd tot op de centimeter juist, graaf dus proefsleufjes om de precieze ligging te vinden.

Uitzetten en ruimte voor de grond

Zet de omtrek van de ontgraving uit met een lijn, piketpaaltjes of spuitverf. Bepaal de diepte vanaf een vast punt, bijvoorbeeld de dorpel van de voordeur. Spreek af waar de grond naartoe gaat. Uitkomende grond hoort niet vlak op de rand, maar doorgaans minstens ongeveer een halve meter ervandaan, zodat hij niet op de wand drukt en niet terugvalt. Leg teelaarde apart, die komt later goed van pas in de tuin. Gaat de grond weg, bestel dan op tijd een grondbak en zet die zo neer dat je er met de kruiwagen redelijk bij kunt.

Wat klaar moet zijn als de ploeg komt

• Informatie over kabels en leidingen en waar nodig de ligging aangegeven
• Omtrek en diepte van de ontgraving uitgezet
• Vrije doorgang, struiken, tegels en opsluitbanden weggehaald
• Een afgesproken plek voor de grond of een besteld grondbak
• Water en stroom bereikbaar als er een breekhamer of pomp nodig is

Een ervaren ploeg begint met de teelaarde. Die wordt afgestoken en apart gelegd. Daarna wordt laag voor laag gegraven, niet op één plek de diepte in. Een sleuf gaat per stuk, bij poeren wordt het gat over de hele oppervlakte gelijkmatig verdiept. De wand wordt tussendoor met de spade bijgestoken, zodat hij recht staat of het afgesproken talud heeft.

Vanaf ongeveer 0,8 tot 1 m diep gooi je de grond niet meer makkelijk over de rand. Bij diepere ontgravingen werkt de ploeg met een tussentrede, schept de grond in twee keer over of brengt hem met emmers naar boven. Ook daarom zijn de varianten voor zwaardere grond op deze pagina begrensd tot 1 m diep: met de diepte loopt het werk flink terug en groeit het risico.

De diepte wordt gecontroleerd met een rei en waterpas, een waterpastoestel of een laser vanaf het vaste punt. Funderingen voor een schutting, overkapping of aanbouw komen meestal op vorstvrije diepte, in Nederland gewoonlijk ongeveer 60 tot 80 cm. De precieze maat staat in de tekening of het advies van de constructeur. Bij sleuven voor leidingen let je op het verval en op het zandbed dat nog onder de buis komt.

Groundwater is in Nederland een bekend punt. In grote delen van het land staat het grondwater ondiep, soms al binnen een halve meter. Dan loopt de sleuf vol en is pompen nodig, of het werk wordt in een drogere periode gepland.

Tot slot wordt de bodem schoongemaakt. Losse grond eruit, bodem vlak en er wordt niet onnodig op gelopen. Bij funderingen werk je de laatste paar centimeter het liefst pas vlak voor het storten bij, zodat de bodem niet nat wordt of bevriest.

Hoe lang het duurt

Dat hangt vooral af van de grondklasse, de diepte en breedte en hoe ver de grond weg moet. In lichte grond haalt een stevige werker meerdere kuubs per dag, in zware grond met stenen meestal maar een fractie daarvan. Een smalle sleuf is per kuub trager dan een brede put, omdat je er moeilijker in werkt. Regen rekt het werk verder op, natte grond is zwaarder en plakt.

Een instortende sleufwand is een van de gevaarlijkste ongelukken in de bouw. Een kuub grond weegt ongeveer twee ton en ook een vrij ondiepe sleuf kan iemand bedelven. De vuistregel is simpel: hoe dieper en hoe losser de grond, hoe meer je de wanden moet beveiligen.

• Ontgravingen dieper dan ongeveer 1,25 m worden doorgaans beschoeid of onder een talud gegraven, in los of nat zand ook al eerder
• Het talud hangt af van de grond, zand houdt slechter dan samenhangende klei
• Uitkomende grond en materiaal leg je niet op de rand
• Na regen of vorst controleer je de wanden voordat iemand erin stapt
• In een diepere sleuf werkt niemand alleen

Bij kabels en leidingen gelden harde regels. Raak je een gasleiding of ruik je gas, ga dan direct weg, gebruik geen vuur of elektrische apparaten en bel het Nationaal Storingsnummer Gas en Stroom: 0800 9009. Bij direct gevaar bel je 112. Raak een beschadigde elektriciteitskabel niet aan, blijf op afstand en waarschuw de netbeheerder via hetzelfde storingsnummer. Werk aan elektrische leidingen laat je alleen over aan een erkend elektricien.

Wees ook voorzichtig vlak naast een bestaand huis. Graven tot onder het niveau van de fundering of eronder kan de stabiliteit aantasten. Dat is geen gewoon graafwerk meer, maar een ingreep in de draagconstructie die thuishoort bij een constructeur en een gespecialiseerd bedrijf. Woon je in een appartement met gezamenlijke grond, overleg dan vooraf met de VvE.

Hoe zwaar handmatig graven is, en dus wat het kost, zie je niet alleen aan het aantal kuubs. Hetzelfde volume kan een klusje van een halve dag zijn of een hele week afzien.

Makkelijker wordt het door:

• Lichte, droge grond zonder stenen
• Vrije ruimte rond de ontgraving en een kort pad voor de kruiwagen
• De mogelijkheid om de grond op het perceel te houden
• Eén diepte zonder kabels en leidingen in de buurt

Moeilijker wordt het door:

• Harde klei, keileem met keien of een oude puinlaag
• Boomwortels die doorgehakt moeten worden
• Hoog grondwater of regen die de sleuf laat vollopen
• Krappe plekken, graven langs een muur of onder een dakoverstek
• Kabels en leidingen waarbij centimeter voor centimeter gewerkt moet worden
• Grotere diepte, beschoeiing en grond met emmers naar boven brengen
• Lange afstanden door de tuin, door een smalle achterom of via een trap

Te diep gegraven bodem. Wordt er dieper gegraven dan nodig en daarna losse grond teruggestort, dan ontstaat een zachte laag. Fundering of leiding zakt daarop weg. Een te diepe plek vul je met beton of verdicht grind, niet met grond van de hoop.

Modderige of bevroren bodem. Blijft een ontgraving weken open, dan wordt de bodem nat, modderig en in de winter bevroren. Zulke grond verliest draagkracht. Een sleuf voor funderingen hoort zo snel mogelijk gestort te worden.

Grond op de rand. Een hoop grond langs de rand drukt op de wand, die stort in en een deel van het werk is voor niets. Erger is het als er op dat moment iemand in de sleuf staat.

Graven zonder te weten wat er ligt. Een doorgestoken kabel of beschadigde gasaansluiting betekent gevaar, herstel op eigen kosten en vertraging van het hele project.

Verkeerd verval. Bij riolering of drainage neemt de buis het verval van de sleufbodem over. Water blijft dan staan en de leiding raakt verstopt.

In één keer aanvullen. Grond die in één keer en zonder verdichten terug de sleuf in gaat, klinkt na verloop van tijd in. In het gazon ontstaat een kuil, in de bestrating een verzakte strook. Aanvullen doe je in lagen en elke laag verdicht je.

Een ondiepe sleuf voor een tuinkabel in een mantelbuis, die een erkend elektricien daarna aansluit, een drainage of poeren voor een schutting kun je zelf graven, als je rug gezond is en je tijd hebt. Diepere ontgravingen, graven in los zand naast het huis en graven bij gas- of elektriciteitsleidingen laat je over aan vakmensen.

1. De ligging van alle kabels en leidingen op het perceel achterhalen en de beschikbare kaarten erbij houden.
2. De omtrek uitzetten met lijn en piketpaaltjes en een vast punt kiezen om de diepte te meten.
3. Gereedschap klaarleggen: spade, schop, houweel, koevoet, kruiwagen, rei, waterpas, werkhandschoenen en stevige schoenen.
4. De teelaarde afsteken en op een aparte hoop leggen.
5. Laag voor laag graven en de grond minstens ongeveer een halve meter van de rand neerleggen.
6. Bij aangegeven leidingen voorzichtig graven, alleen met de schop en zonder houweel.
7. Tussendoor de diepte meten en bij een sleuf het verval controleren.
8. De bodem vlak maken, losse grond eruit scheppen en niet meer onnodig op de bodem lopen.
9. Na regen controleren of de wanden niet loskomen voordat je erin stapt.
10. De ontgraving zo snel mogelijk gebruiken, dus storten of de leiding leggen, en in lagen aanvullen en verdichten.

Na het aanvullen of storten kun je een ontgraving niet meer controleren. Bekijk hem daarom vóór het volgende werk, het liefst samen met degene die gaat storten of de leidingen legt, zoals de loodgieter of installateur.

• Afmetingen en ligging kloppen met de tekening of de afspraak
• De diepte is op meerdere plekken gemeten vanaf het afgesproken vaste punt
• De bodem is vlak, zonder losse grond, modder of water
• Bij een leidingsleuf heeft de bodem het juiste verval
• De wanden staan stabiel en zijn bij een diepere ontgraving beveiligd
• De uitkomende grond ligt op veilige afstand van de rand
• Kabels en leidingen in de buurt zijn onbeschadigd en blootgelegde leidingen beschermd
• De teelaarde ligt apart, als dat was afgesproken
• De omgeving is opgeruimd en de afvoer van grond is geregeld zoals afgesproken
• Het volume in kuubs is samen vastgesteld voordat de factuur wordt opgemaakt