Beschoeiing van een sleuf tot 2 m

Grond in de wand van een sleuf blijft alleen staan dankzij samenhang en vocht. Na een regenbui, als de wand uitdroogt, als er een vrachtwagen langsrijdt of als er grond op de rand ligt, raakt dat evenwicht snel verstoord. Een typische instorting ziet er niet spectaculair uit. Er breekt een stuk wand af aan de bovenrand en dat valt naar binnen. Bij een diepte van zo'n anderhalve meter is dat genoeg om iemand tegen de bodem te drukken, zodat hij niet meer kan ademen.

Voor veilig werken op de bouwplaats geldt in Nederland in de praktijk meestal dat een sleuf met steile wanden vanaf ongeveer 1,2 m diepte beschoeid of onder een flauwe helling ontgraven moet worden. In losse grond, naast wegen en gebouwen of bij trillingen kan dat ook bij een kleinere diepte al nodig zijn. In grote delen van het land speelt bovendien de bodem mee. Zand met hoog grondwater, slappe klei en veen zijn weinig stabiel en kunnen al snel gaan schuiven.

Het alternatief is taluderen: de wanden schuin afgraven. Dat kost alleen veel meer ruimte en veel meer grondverzet. Op een smal perceel, langs een schutting, naast het huis van de buren of langs een stoep lukt dat meestal niet. Dan wordt het beschoeien.

Beschoeiing beschermt niet alleen de mensen in de sleuf. Ook funderingen, schuttingen, bestrating en kabels en leidingen die er al liggen, worden beschermd. Als een wand loskomt, schuift de omliggende grond ernaartoe. Onder constructies in de buurt ontstaan dan holtes, die pas weken later zichtbaar worden als verzakte tegels of een scheur.

In de prijslijst wordt beschoeiing van een sleuf tot 2 m per vierkante meter gerekend. Het gaat om de oppervlakte van de beschoeide wanden, niet om de bodem en niet om de inhoud van de sleuf. Is een sleuf 10 m lang en 1,8 m diep en worden beide wanden beschoeid, dan kom je uit op ongeveer 36 m². Bij een put tel je alle vier de wanden op.

Als je offertes vergelijkt, kijk dan goed wat er precies onder deze post valt. Gebruikelijk zijn:

• Aanvoer en klaarzetten van het beschoeiingsmateriaal of het systeem
• Plaatsen van planken, staanders en stempels, stap voor stap met het verdiepen van de sleuf
• Tussentijds controleren en natrekken van de stempels tijdens het werk

Het verwijderen van de beschoeiing staat vaak als aparte post op de begroting, omdat dat later gebeurt, samen met het aanvullen. Ook het graven zelf, de afvoer van grond, het wegpompen van water en het aanvullen en verdichten worden meestal apart gerekend. Zijn die zaken samengevoegd, dan hoort dat duidelijk vermeld te staan. Anders ontstaat snel onduidelijkheid over wie de beschoeiing aan het eind weghaalt en wanneer.

De grens van 2 m is geen toeval. Tot die diepte kun je meestal werken met lichtere systemen en hout. Bij diepere sleuven is doorgaans een constructieve berekening nodig, met zwaardere kisten of damwanden, en dat is een andere categorie werk.

Bij geringe diepte zijn er een paar beproefde oplossingen. Welke past, hangt af van de grond, de lengte van de sleuf, de ruimte voor machines en de tijd dat de sleuf open blijft.

Horizontale houten beschoeiing

Dit is de klassieke methode die elke grondwerker kent. Tegen de wanden worden horizontaal planken gezet, meestal zo'n 5 cm dik. Verticale balken of delen houden ze vast en tussen de tegenover elkaar liggende wanden komen stempels. De planken worden van boven naar beneden toegevoegd, steeds als de sleuf dieper wordt. Dit werkt in samenhangende grond, waar de wand even blijft staan zonder steun, zoals in vaste klei of leem. Het voordeel is dat hout zich makkelijk laat aanpassen rond een leiding, kabel of wortel. Het nadeel: de montage gaat langzamer en vraagt meer handwerk.

Voorlopende verticale beschoeiing

In losse grond zoals zand of grind stort de wand in voordat je een plank kunt plaatsen. Daarom worden de delen verticaal gezet en vooraf in de grond geslagen of gedrukt, nog vóór er gegraven wordt. Pas daarna wordt de grond erachter weggehaald. Deze methode kost meer werk, maar in slechte grond, en zeker in nat zand, is het vaak de enige veilige manier.

Stalen sleufbekisting

Een sleufbekisting, ook wel grondkist genoemd, bestaat uit twee stalen platen die verbonden zijn met verstelbare stempels. De graafmachine laat de kist in zijn geheel in de sleuf zakken of drukt hem stukje bij beetje mee naar beneden tijdens het graven. Bij langere sleuven voor aansluitingen en riolering is dat snel en heel veilig, omdat de montage vooral boven de grond gebeurt. Daarna wordt de kist langs de sleuf verschoven. Je hebt wel een graafmachine nodig die zwaar genoeg is, plus ruimte om te manoeuvreren. Op een krappe binnenplaats tussen twee huizen lukt dat niet altijd.

Stempelframes en hydraulische stempels

Bij smalle sleuven worden ook lichte aluminium of stalen frames gebruikt met hydraulische of schroefstempels die panelen of delen tegen de wanden drukken. Ze zijn snel te plaatsen, vaak van bovenaf zonder dat iemand de sleuf in hoeft. Dat maakt ze handig voor kort werk, zoals het repareren van een lek in een waterleiding.

Bij een eengezinswoning kom je in de praktijk het vaakst houten beschoeiing tegen bij korte, grillige sleuven en een sleufbekisting bij langere rechte sleuven. Stelt de ploeg iets anders voor, vraag dan waarom. Een goede vakman legt dat in één zin uit, bijvoorbeeld: "Dit is los zand met grondwater, planken krijgen we er niet op tijd tegen."

Beschoeien en graven gaan hand in hand, dus de voorbereiding geldt voor het hele project. Voordat de ploeg komt, moet dit geregeld zijn:

• De ligging van kabels en leidingen (gas, water, elektriciteit, telecom, riool) is opgevraagd en ter plaatse zichtbaar gemaakt, eventueel met een proefsleuf met de hand
• Bij een appartement is het werk afgestemd met de VvE als er bij gemeenschappelijke leidingen of op de grond van het complex gegraven wordt
• Er is toegang voor een graafmachine en een vrachtwagen, en er is ruimte om grond en beschoeiingsmateriaal neer te leggen
• Met de buren is overlegd als de sleuf langs hun schutting of fundering loopt
• Het is duidelijk of er grondwater verwacht wordt en of er een pomp of bemaling klaar moet staan

Het in kaart brengen van kabels en leidingen is cruciaal. Bij het met de hand nagraven en het inslaan van delen raak je makkelijk een kabel of gasleiding. Een kaart geeft alleen een indicatie: leidingen liggen in de praktijk regelmatig net ergens anders of minder diep dan getekend. Daarom wordt in de buurt van leidingen voorzichtig met de hand gegraven.

Raak je een gasleiding of ruik je gas, verlaat dan direct de sleuf en de omgeving. Rook niet, gebruik geen elektrische apparaten, ook geen deurbel of lichtschakelaar, en bel vanaf een veilige afstand het Nationaal Storingsnummer Gas en Stroom 0800 9009. Bij direct gevaar, brand of gewonden bel je 112. Een beschadigde elektriciteitskabel raak je niet aan. Waarschuw de netbeheerder via hetzelfde storingsnummer. Herstel aan elektrische installaties is alleen voor een erkend elektricien of de netbeheerder.

De werkwijze verschilt per systeem. Bij een gewone sleuf tot 2 m met houten of gecombineerde beschoeiing ziet het er vereenvoudigd zo uit:

1. Het tracé uitzetten en de ligging van de aangewezen kabels en leidingen controleren.
2. De verharding verwijderen (tegels, klinkers, asfalt) en de teelaarde apart van de overige grond opslaan.
3. Een eerste laag ontgraven tot een diepte waarop de wand nog veilig blijft staan, meestal maar enkele tientallen centimeters.
4. De eerste planken zo plaatsen dat ze ongeveer 10 tot 15 cm boven het maaiveld uitsteken en vallende stenen of gereedschap tegenhouden.
5. Staanders en stempels plaatsen en aanspannen, zodat de planken stevig tegen de wand drukken.
6. Verder graven in lagen en bij elke laag nieuwe planken en stempels toevoegen.
7. Ruimtes tussen plank en wand opvullen met grond of wiggen, zodat er geen speling is.
8. Een ladder of een andere veilige uitstap plaatsen die boven de rand uitkomt.
9. De rand van de sleuf afzetten met hekken of lint en, langs de openbare weg, 's nachts verlichten.

Met een sleufbekisting is het eenvoudiger. De graafmachine graaft een stuk uit, laat de kist erin zakken of drukt hem geleidelijk mee, en de mensen gaan pas de sleuf in als de kist staat. Na het leggen van de leiding en een eerste aanvulling schuift de kist een stuk door.

Voor alle systemen geldt één harde regel: niemand staat in een onbeschoeid deel van de sleuf, ook niet "even, om een plank aan te geven". Juist bij zulke momentjes gebeuren ongelukken. Daarom is het beschoeien van een diepe sleuf geen klus voor de doe-het-zelver. Het vraagt ervaring, materieel en iemand die de wand van bovenaf in de gaten houdt.

De uitkomende grond komt op voldoende afstand van de rand, meestal minstens ongeveer een halve meter, en verder weg bij zware machines of hogere hopen. Een zware hoop drukt op de wand en de beschoeiing, en daar is bij het kiezen van de stempels niet altijd rekening mee gehouden.

Hoeveel werk het beschoeien is, en dus hoe lang het duurt en hoe omvangrijk het wordt, hangt vooral af van:

• Grondsoort: vaste klei laat zich makkelijker beschoeien dan los zand, grind, veen of een ophooglaag met puin
• Grondwater: sijpelt er water door de wand, dan spoelt de grond uit en moet er gepompt worden, of de beschoeiing moet dichter
• Kabels en leidingen die de sleuf kruisen: elke leiding betekent handwerk en aanpassen van de beschoeiing eromheen
• Ruimte: in een smalle tuin of steeg past soms geen kist en moet het hout met de hand worden aangedragen
• Nabijheid van gebouwen en wegen: trillingen en verkeersbelasting vragen om meer stempels en een strengere controle
• Vorm van de sleuf: een lange rechte sleuf is eenvoudiger dan een sleuf met hoeken, verbredingen en putten
• Weer: regen maakt wanden zacht, vorst maakt ze tijdelijk stevig, maar na de dooi kunnen ze juist loskomen

Wat de tijd betreft: een korte sleuf voor een wateraansluiting graaft en beschoeit een ervaren ploeg vaak in één dag. Een langere rioolsleuf met een sleufbekisting schiet ongeveer even snel op als het graven en leggen zelf. Bij houten beschoeiing in slechte grond gaat het tempo flink omlaag, omdat elke laag eerst gezekerd moet zijn voordat de volgende kan.

Belangrijk is ook hoe lang de sleuf open blijft. Een beschoeiing die het een dag houdt, houdt het niet per se twee weken met regen en wisselende temperaturen. Loopt het werk uit, bijvoorbeeld omdat er gewacht wordt op de aansluiting door de netbeheerder of het waterbedrijf, reken dan op vaker controleren en natrekken van de stempels.

Beschoeiing is een middel om het eigenlijke werk in de sleuf mogelijk te maken. Spreek daarom vooraf af wie wat doet en in welke volgorde:

• Vóór het beschoeien: kabels en leidingen in kaart brengen en eventueel de bestrating of het asfalt eruit halen
• Tijdens het beschoeien: de loodgieter, installateur of rioleringsploeg die leidingen, putten of drainage legt
• Na het leggen van de leiding: zo nodig inmeten van de werkelijke ligging en een laatste kijk door de netbeheerder of opdrachtgever vóór het aanvullen
• Tot slot: aanvullen in lagen met verdichten en het geleidelijk verwijderen van de beschoeiing

Juist het verwijderen wordt vaak onderschat. De beschoeiing gaat er niet in één keer uit vóór het aanvullen. Het gaat van onder naar boven: een laag aanvullen en verdichten, het bijbehorende deel van de beschoeiing losmaken, en zo verder. Haal je de beschoeiing te vroeg weg, dan kan de wand in de aanvulling schuiven, de net gelegde leiding beschadigen of ervoor zorgen dat de aanvulling niet goed verdicht wordt. Een sleufbekisting wordt meestal geleidelijk omhoog getrokken tijdens het aanvullen.

Gaat er een rioolleiding door de sleuf, dan worden het afschot en het zandbed nog in de beschoeide sleuf gecontroleerd. Na het aanvullen herstel je niets meer zonder opnieuw te graven. De beschoeiing blijft daarom staan tot alles in orde is bevonden.

In de praktijk keren dezelfde fouten steeds terug. Sommige zijn meteen gevaarlijk, andere worden pas later zichtbaar:

• De sleuf in gaan op een onbeschoeid stuk, wat kan eindigen in bedolven raken, ook bij een diepte van zo'n 1,5 m
• Beschoeiing die niet boven het maaiveld uitsteekt, waardoor stenen, grondbrokken of gereedschap naar binnen vallen
• Uitkomende grond pal op de rand, die de wand belast en de beschoeiing vervormt
• Stempels die niet aangespannen zijn of te ver uit elkaar staan, waardoor planken doorbuigen en er holtes achter ontstaan
• Niet opgevulde ruimtes achter de planken, waardoor grond langzaam wegzakt en het terrein eromheen verzakt
• Beschadigd of verrot hout dat onder druk breekt
• De beschoeiing in één keer weghalen vóór het aanvullen, waarna de wand op de leiding schuift en de aanvulling later inklinkt
• Na regen of een weekend niet controleren of er iets verschoven is

De gevolgen blijken vaak pas na maanden. Verzakte tegels boven het tracé van een aansluiting, een gescheurde trottoirband of een doorgezakte leiding bij een camera-inspectie van het riool hebben niet zelden hun oorsprong in een slecht beschoeide of te vroeg ontmantelde sleuf. Het loont dus om ook te letten op wat je na het aanvullen niet meer ziet.

Beschoeiing lever je niet op als een werk voor jaren, maar als een veilige toestand van de sleuf voor het volgende werk. Controleer haar voordat er mensen in gaan, na elke regenbui, na een onderbreking en vóór het aanvullen. Let bij de controle op deze punten:

• Alle steile wanden van het diepere deel zijn over de volle hoogte tot de bodem beschoeid
• De beschoeiing steekt boven het omliggende maaiveld uit en houdt vallende voorwerpen tegen
• De planken of platen liggen strak tegen de wand en er zijn geen holtes achter te zien
• De stempels zitten stevig vast, zijn niet krom en niemand gebruikt ze als opstapje
• Hout en stalen onderdelen zijn niet gescheurd, verrot of op een andere manier beschadigd
• Uitkomende grond en materiaal liggen op voldoende afstand van de rand
• Er is een veilige uitstap die boven de rand uitkomt
• De rand is afgezet en langs de openbare weg ook gemarkeerd en 's nachts verlicht
• Op de bodem staat geen water dat de wanden ondergraaft, of er is een pomp geregeld
• Vóór het aanvullen is de volgorde van aanvullen, verdichten en verwijderen van de beschoeiing afgesproken
• In de werkadministratie staat de beschoeide oppervlakte, zodat je die kunt vergelijken met de gefactureerde vierkante meters