2 m'ye kadar kazı iksası

Kazı duvarındaki toprak yalnızca kendi kohezyonu ve nemi sayesinde ayakta durur. Yağmur yağdığında, toprak kuruduğunda, yakından bir kamyon geçtiğinde ya da kenara hafriyat yığıldığında bu denge kolayca bozulur. Tipik bir göçük dramatik görünmez: üst kenardan bir parça kopar ve içeri düşer. Yaklaşık bir buçuk metre derinlikte bu kadarı bile bir insanı tabana bastırıp nefes almasını engellemeye yeter.

İş güvenliği kuralları genellikle dik duvarlı kazılarda yaklaşık 1,3 ila 1,5 metre derinlikten itibaren iksa ister. Gevşek zeminde, yol ve bina yakınında ya da titreşim olan yerlerde daha sığ kazılarda da gerekebilir. Alternatif yöntem şevlendirmedir, yani duvarları eğimli kazmak. Bu ise çok daha fazla alan ve çok daha fazla kazı gerektirir. Dar bir arsada, bir duvar dibinde, komşu binanın yanında ya da kaldırım kenarında şev vermek çoğu zaman mümkün olmaz. O durumda iksa devreye girer.

İksa yalnızca çalışanları korumaz. Çevredeki temelleri, bahçe duvarını, kaldırımı ve daha önce döşenmiş hatları da korur. Kazı duvarı gevşediğinde çevredeki toprak ona doğru kayar ve komşu yapıların altında boşluklar oluşabilir. Bunlar ancak birkaç hafta sonra çöken bir parke taşı ya da bir çatlak olarak kendini gösterir.

Fiyat listesinde 2 m'ye kadar kazı iksası metrekare üzerinden hesaplanır. Ölçülen, iksalanan duvarların yüzeyidir; taban alanı ya da kazı hacmi değil. Hendek 10 m uzunluğunda ve 1,8 m derinliğindeyse ve iki duvar da iksalanıyorsa, sonuç yaklaşık 36 m² eder. Rögar çukurunda dört duvarın tamamı toplanır.

Teklifleri karşılaştırırken kalemin tam olarak neyi içerdiğine bakın. Genellikle şunlar dahildir:

• iksa malzemesinin ya da sisteminin taşınması ve hazırlanması,
• kalasların, dikmelerin ve payandaların kazı derinleştikçe sırayla yerleştirilmesi,
• çalışma süresince düzenli kontrol ve payandaların sıkılması.

İksanın sökülmesi keşiflerde çoğu zaman ayrı bir kalemdir, çünkü daha sonra, dolguyla birlikte yapılır. Kazının kendisi, hafriyatın taşınması, su pompalanması ve sıkıştırmalı dolgu da genellikle ayrı fiyatlanır. Keşif bunları birleştiriyorsa bunu açıkça yazmalıdır. Aksi halde iksayı sonunda kimin, ne zaman sökeceği konusunda kolayca anlaşmazlık çıkar.

2 metre sınırı rastgele değildir. Bu derinliğe kadar çoğunlukla hafif sistemlerle ve ahşapla çalışılabilir. Daha derin kazılarda genellikle statik hesap, daha ağır kutular ya da palplanş gerekir ve bu farklı bir iş kategorisidir.

Sığ kazılarda birkaç denenmiş çözüm kullanılır. Seçim; zemine, kazının uzunluğuna, makine için yer olup olmadığına ve kazının ne kadar süre açık kalacağına bağlıdır.

Yatay kalaslı ahşap iksa

Her kazı ustasının bildiği klasik yöntemdir. Duvarlara yatay olarak, genellikle 5 cm civarında kalınlıkta kalaslar dayanır. Bunları düşey dikmeler tutar, karşılıklı duvarlar arasına da payandalar konur. Kalaslar kazı derinleştikçe yukarıdan aşağıya doğru eklenir. Kil ya da killi toprak gibi, duvarın kısa bir süre desteksiz durabildiği kohezyonlu zeminlere uygundur. Avantajı esnekliğidir: ahşap bir borunun, kablonun ya da kökün etrafından dolaştırılabilir. Dezavantajı daha yavaş kurulum ve daha fazla el işçiliğidir.

Önden çakmalı iksa

Çakıl ya da kum gibi gevşek zeminlerde duvar, kalas dayanmaya fırsat bulmadan dökülür. Bu yüzden iksa elemanları düşey yerleştirilir ve kazı ilerlemeden önce toprağa çakılır ya da bastırılır. Toprak ancak bunların arkasından alınır. Bu yöntem daha zahmetlidir, ama kötü zeminde çoğu zaman tek güvenli çözümdür.

Çelik iksa kutuları

Kutu, ayarlanabilir payandalarla birbirine bağlı iki çelik panelden oluşur. Ekskavatör onu hendeğe bütün halinde indirir ya da kazı sırasında yavaş yavaş bastırır. Bağlantı ve kanalizasyon için uzun hendeklerde hızlı ve çok güvenli bir çözümdür, çünkü montajın büyük kısmı yer üstünde yapılır. Kutu daha sonra hendek boyunca kaydırılır. Ancak yeterli kaldırma kapasitesine sahip bir ekskavatör ve manevra alanı gerektirir. Binalar arasındaki dar bir avluda bu yüzden kullanılamayabilir.

Payanda çerçeveleri ve hidrolik payandalar

Dar hendeklerde, panelleri ya da tahtaları duvara bastıran hidrolik veya vidalı payandalı hafif alüminyum ya da çelik çerçeveler de kullanılır. Hızlı kurulurlar, çoğu zaman kazıya inmeden yukarıdan monte edilirler. Su borusu arızası onarımı gibi kısa süreli işlere uygundurlar.

Müstakil evlerde uygulamada en çok kısa ve girintili çıkıntılı kazılarda yatay kalaslı ahşap iksa, uzun düz hendeklerde ise iksa kutusu görülür. Ekip size farklı bir şey önerirse nedenini sorun. İyi bir usta bunu tek cümleyle açıklayabilir, örneğin "burası çakıl, kalas dayamaya vakit olmaz" diye.

İksa kazıyla birlikte yürür, bu yüzden hazırlık bütün işi kapsar. Ekip gelmeden önce şunlar halledilmiş olmalıdır:

• doğalgaz, su, kanalizasyon, elektrik ve telekomünikasyon hatlarının yerinin altyapı kurumlarından öğrenilmesi ve sahada işaretlenmesi,
• ekskavatör ve kamyon için erişim yolu, hafriyat ve iksa malzemesi için istif alanı,
• apartmanda ortak alanda ya da ortak tesisat yakınında kazılacaksa apartman yönetiminin ve kat maliklerinin iş tarihi ve süresi hakkında bilgilendirilmesi,
• kazı komşunun bahçe duvarı ya da temeli boyunca ilerliyorsa komşuyla önceden konuşulması,
• yeraltı suyu bekleniyorsa pompa ve suyun nereye boşaltılacağının planlanması.

Hatların yerini bilmek kritik önemdedir. Elle temizlik yaparken ve iksa elemanlarını çakarken bir kabloya ya da doğalgaz borusuna isabet etmek çok kolaydır. Eski parsellerde hatlar her zaman çizimlerde gösterilen yerden geçmez; uygulamada sık rastlanan bir durum, bağlantı borusunun bir metre yandan çıkmasıdır. Bu yüzden işaretlenen hattın yakınında makine yerine elle kazılır.

Doğalgaz hattı hasar görürse ya da gaz kokusu alırsanız kazıyı ve çevresini hemen terk edin, sigara içmeyin, elektrikli cihaz kullanmayın ve güvenli bir mesafeden 187 doğalgaz acil hattını ya da 112'yi arayın. Elektrik kablosu hasar görürse ona dokunmayın ve elektrik dağıtım şirketinin arıza hattına haber verin. Onarımı yalnızca yetkili bir elektrikçi yapabilir.

Yöntem sisteme göre değişir. Ahşap ya da karma iksalı, 2 m'ye kadar sıradan bir kazıda süreç kabaca şöyledir:

1. kazı güzergâhını işaretlemek ve işaretli hatların yerini doğrulamak,
2. yüzeyi (parke taşı, asfalt, bitkisel toprak) kaldırmak ve bitkisel toprağı diğer topraktan ayrı istiflemek,
3. ilk kademeyi, duvarın hâlâ güvenle durduğu derinliğe kadar, genellikle yalnızca birkaç on santimetre kazmak,
4. ilk kalasları zemin seviyesinin yaklaşık 10 ila 15 cm üstüne taşacak şekilde yerleştirmek, böylece yukarıdan düşen taşlar ve aletler tutulur,
5. düşey dikmeleri ve payandaları yerleştirip kalasların duvara sıkıca oturmasını sağlayacak şekilde sıkmak,
6. kazıya kademeler halinde devam etmek ve her kademeye yeni kalaslar ve payandalar eklemek,
7. kalasla duvar arasındaki boşlukları toprakla ya da kamalarla doldurmak, böylece kalasın boşluğu kalmaz,
8. kazı kenarının üstüne kadar uzanan bir merdiven ya da başka bir güvenli çıkış koymak,
9. kazı kenarını bariyer ya da şeritle çevirmek, gelip geçilen yerlerde geceleri aydınlatmak.

İksa kutusunda süreç daha basittir: ekskavatör bir bölümü kazar, kutuyu içine indirir ya da yavaş yavaş bastırır ve işçiler kazıya ancak kutu yerine oturduktan sonra iner. Boru döşenip kısmi dolgu yapıldıktan sonra kutu bir sonraki bölüme kaydırılır.

Bütün yöntemler için temel bir kural vardır: iksalanmamış bölümde kimse durmaz, "kalası uzatana kadar bir dakikalığına" bile. Kazalar tam da bu kısa anlarda olur. İksayı kuran ekipte, duvarı yukarıdan izleyen ve ilk dökülme belirtisinde içerdekileri uyaran biri her zaman bulunur.

Hafriyat kenardan yeterli uzaklığa, genellikle en az yaklaşık yarım metre, ağır makinelerde ya da yüksek yığınlarda daha da uzağa konur. Ağır bir yığın, payanda düzeni kurulurken hesaba katılmamış olabilecek bir yük olarak duvara ve iksaya baskı yapar.

İksanın zorluğunu, dolayısıyla süreyi ve işin kapsamını en çok şunlar belirler:

• zemin türü: kohezyonlu kil, gevşek çakıldan, moloz dolgudan ya da kumdan daha kolay iksalanır,
• yeraltı suyu: su duvardan sızıyorsa toprak yıkanıp gider, pompalamak ya da iksayı sıklaştırmak gerekir,
• kazıyı kesen hatlar: her boru ya da kablo, elle temizlik ve etrafında iksa düzenlemesi demektir,
• alan: dar bir avluda kutu kullanılamayabilir ve ahşap elle taşınmak zorunda kalır,
• bina ve yol yakınlığı: titreşim ve trafik yükü, daha sık payanda ve daha titiz kontrol gerektirir,
• kazının şekli: düz ve uzun bir hendek, dirsekli, genişlemeli ve rögarlı bir kazıdan daha basittir,
• hava: yağmur duvarları yumuşatır, don onları sertleştirir ama çözüldükten sonra gevşeyebilirler.

Süre açısından, deneyimli bir ekip kısa bir su bağlantısı hendeğini çoğu zaman bir günde kazıp iksalayabilir. İksa kutulu uzun bir kanalizasyon hendeği, aşağı yukarı kazı ve boru döşeme hızında ilerler. Kötü zeminde ahşap iksada tempo belirgin şekilde düşer, çünkü her kademe bir sonrakinden önce güvenceye alınmalıdır.

Kazının ne kadar açık kalacağı da önemlidir. Bir gün dayanan iksa, yağmurlu ve sıcaklığın sürekli değiştiği iki haftaya dayanmayabilir. Hendekteki iş uzarsa, örneğin altyapı kurumunun bağlantıyı yapmasını beklerken, daha sık kontrol ve payanda sıkma yapılacağını hesaba katın.

İksa, hendekteki asıl işin yapılabilmesi için bir araçtır. Bu yüzden kimin neyi hangi sırayla yapacağını önceden ayarlamak işe yarar:

• iksadan önce: hatların işaretlenmesi, gerekiyorsa parke taşı ya da asfaltın sökülmesi,
• iksa sırasında: boru, rögar ya da drenaj döşeyen tesisatçı veya döşeme ekibi,
• boru döşendikten sonra: altyapı kurumu istiyorsa hattın gerçek konumunun harita mühendisince ölçülmesi ve dolgudan önce eğimin ve boru yatağının kontrolü,
• sonunda: katmanlar halinde sıkıştırmalı dolgu ve iksanın kademeli sökülmesi.

İksanın sökülmesi en çok hafife alınan adımdır. Kalaslar dolgudan önce bir kerede çekilmez. Aşağıdan yukarıya doğru ilerlenir: bir katman doldurulup sıkıştırılır, iksanın ilgili kısmı gevşetilir ve böyle devam edilir. İksa erken sökülürse duvar dolgunun içine kayabilir, yeni döşenmiş boruya zarar verebilir ya da dolgunun iyi sıkışmamasına neden olabilir. İksa kutusunda kutu genellikle dolgu sırasında yavaş yavaş kaldırılır.

Hendekten kanalizasyon borusu geçiyorsa, doğru eğim ve boru yatağı hâlâ iksalı kazının içindeyken kontrol edilir. Dolgudan sonra yeniden kazmadan hiçbir şeyi düzeltemezsiniz. Bu yüzden iksa, her şey kontrol edilip tamam denene kadar yerinde kalmalıdır.

Uygulamada benzer hatalar tekrar tekrar görülür. Bazıları anında tehlikelidir, bazıları ise zamanla kendini gösterir:

• iksalanmamış bölüme girmek, bu da yaklaşık 1,5 m derinlikte bile gömülmeyle sonuçlanabilir,
• iksanın zemin seviyesinin üstüne taşmaması, böylece hendeğe taş, hafriyat parçası ya da alet düşmesi,
• hafriyatın kenarın hemen dibine yığılması, duvara yük bindirip iksayı deforme etmesi,
• payandaların sıkılmaması ya da çok seyrek konması, kalasların bükülüp arkalarında boşluk oluşması,
• kalasların arkasındaki boşlukların doldurulmaması, toprağın yavaş yavaş kayması ve çevredeki zeminin oturması,
• hasarlı ya da çürümüş ahşap kullanılması, bunun baskı altında kırılması,
• iksanın dolgudan önce bir kerede sökülmesi, ardından duvarın boruya kayması ve dolgunun sonradan oturması,
• yağmurdan sonra ya da hafta sonu boyunca, bir şeyin oynayıp oynamadığına kimse bakmadan iksanın kendi haline bırakılması.

Sonuçlar çoğu zaman aylar sonra ortaya çıkar. Bağlantı güzergâhı üzerinde çöken parke taşı, bir bordür taşındaki çatlak ya da kanalizasyonun kamera ile incelenmesinde görülen sehim yapmış boru, çoğu kez kötü iksalanmış ya da iksası erken sökülmüş bir kazıdan kaynaklanır. Bu yüzden dolgudan sonra görünmeyecek olanı da kontrol etmeye değer.

İksayı yıllarca kalacak bir yapı olarak değil, bir sonraki iş öncesinde kazının güvenli hali olarak teslim alırsınız. Kazıya insanlar inmeden önce, her yağmurdan sonra, işe ara verildikten sonra ve dolgudan önce kontrol edin. Teslim alırken şu noktalara odaklanın:

• derin kazının bütün dik duvarları tam yükseklikte, tabana kadar iksalanmış,
• iksa çevredeki zeminin üstüne taşıyor ve kazıyı düşen nesnelerden koruyor,
• kalaslar duvara sıkıca oturuyor ve arkalarında görünür boşluk yok,
• payandalar sıkıca gerilmiş, eğilmemiş ve kimse onları basamak olarak kullanmıyor,
• ahşap ya da çelik elemanlarda kırık, çürük veya başka bir hasar yok,
• hafriyat ve malzeme kenardan yeterli uzaklıkta duruyor,
• kazıda kenarın üstüne kadar uzanan güvenli bir çıkış var,
• kazı kenarı çevrilmiş, gelip geçilen yerlerde işaretlenmiş ve geceleri aydınlatılmış,
• tabanda duvarları oyacak su birikmemiş ya da pompalama sağlanmış,
• dolgudan önce dolgu, sıkıştırma ve iksanın kademeli sökülme sırası konuşulmuş,
• iksalanan alanların miktarı iş kayıtlarına yazılmış, böylece faturadaki metrekarelerle karşılaştırılabilir.