Sürekli ve tekil temel için makineli kazı

Bu iş, temel için hendek veya çukurların iş makinesiyle açılmasıdır. Sahada en çok mini ekskavatör, beko loder ya da paletli ekskavatör kullanılır. Elle yapılan kısım yalnızca tabanın son temizliğidir. Makinenin giremediği köşeler ve altyapı hatlarının geçtiği yerler de elle kazılır.

Sürekli temel (genişlik 50 cm'den başlayarak)

Sürekli temel, halk arasında mütemadi temel ya da şerit temel olarak da bilinir. Taşıyıcı duvarların altında kesintisiz uzanan hendeklerdir. Müstakil bir evde bu hendekler kapalı bir dış çerçeve oluşturur. Bunlara taşıyıcı iç duvarların altındaki birkaç hat eklenir. Genişliği, yüke ve zeminin taşıma gücüne göre proje belirler. Hafif yapılarda genişlik çoğunlukla 50 ile 60 cm civarındadır. Ağır duvarlarda veya zayıf zeminde daha geniş olur. Fiyat listesindeki "50 cm'den başlayarak" ifadesi, kazının bu genişliğe uygun bir kovayla yapıldığı anlamına gelir. Daha dar hendekler bu kalemle yapılmaz.

Türkiye'de birçok müstakil ev radye temel, yani yapının altına tek parça bir plak ile inşa edilir. Projenizde radye temel varsa yapılacak iş genel bir alan kazısıdır ve bu sayfadaki kalemden farklıdır. Hangi temel tipinin uygulanacağına statik proje karar verir.

Tekil temel (genişlik 80 cm'den başlayarak)

Tekil temeller, kolonların altına açılan ayrı çukurlardır. Araba sundurmasında, kapalı terasta, kazıklı ahşap evde, çelik bir depoda veya ağır bahçe duvarı kolonlarında kullanılır. Planda genellikle kare ya da dikdörtgendirler. Tek bir noktadan gelen yoğun yükü taşıdıkları için sürekli temelden çoğu zaman daha derin ve daha iridirler. Tekil temelde makine çok sayıda küçük çukur açar. Her çukurdan sonra yer değiştirmesi ve yeniden konum alması gerekir. Bu yüzden iş, metreküp başına düşünüldüğünde sürekli bir hendekten genellikle daha zahmetlidir.

Metreküp nasıl hesaplanır

Fiyat listesindeki birim, kazılan toprağın metreküpüdür. Hacim proje ölçülerinden hesaplanır: uzunluk çarpı genişlik çarpı derinlik. Sürekli temelde bütün hendek parçaları toplanır. Tekil temelde bir çukurun hacmi çukur sayısıyla çarpılır. İşe başlamadan önce ödemenin proje ölçülerine göre mi, yoksa fiilen kazılan hacme göre mi yapılacağını netleştirin. Pratikte kazı biraz daha geniş çıkar, özellikle dağılan zeminlerde. Aradaki fark hissedilir olabilir.

Yerindeki sıkı toprakla kazılmış gevşek toprak arasındaki farka da dikkat edin. Kazılan toprak kabarır ve hacmi artar. Bu artış killi ve siltli zeminlerde genellikle yüzde onlarla ifade edilir. Hafriyat kamyonu ayarlarken, kazı projesinin gösterdiğinden daha büyük bir hacim hesaplayın.

Makine sahaya geldiğinde her şey hazır olmalıdır. Aksi halde operatör bekler, saatler boşa gider ve aceleyle karar verilir. Bitişik nizam yapılarda veya komşu binanın hemen yanında kazı yapılacaksa, komşuyla önceden konuşun ve onun temellerini de hesaba katın.

Makine gelmeden önce şunlar hazır olmalıdır:

• Proje çizimleri: temel planı, ölçüler, derinlikler ve kotlarla birlikte,
• aplikasyon: harita mühendisinin yaptığı işaretleme. İp iskeleleri kazı alanının dışına kurulmalıdır ki makine çalışırken işaretleri bozmasın,
• altyapı hatlarının yeri: doğalgaz, elektrik, su, kanalizasyon ve telekom hatlarının konumu ilgili dağıtım şirketlerinden ve kurumlardan öğrenilmeli, mümkünse arazide işaretlenmelidir,
• bitkisel toprağın sıyrılması: üstteki verimli tabaka kenara alınır, daha sonra bahçe düzenlemesinde kullanılır,
• ulaşım yolu: makine ve kamyon için yeterince geniş ve sağlam olmalı, alçak teller ve sarkan dallar olmamalıdır,
• toprağın konacağı yer: arsada uygun bir alan ya da önceden ayarlanmış hafriyat nakli ve döküm alanı,
• temizlenmiş arsa: çalılar, moloz ve eski yapı kalıntıları kaldırılmış olmalıdır. Bunlar sözleşmenin parçası değilse kazıdan önce halledilir.

Altyapı hatlarının yerini öğrenmek bazen "orada hiçbir şey yoktu" denilerek ihmal edilir. Oysa eski arsalarda ve yıkılmış evlerin yerinde, kimsenin bilmediği bağlantı hatları sık sık çıkar. Kazı sırasında bir doğalgaz borusu zarar görürse ya da gaz kokusu alırsanız işi hemen durdurun. Makineyi kapatın, güvenli bir mesafeye uzaklaşın ve 187 doğalgaz acil hattını ya da 112'yi arayın. Hasar görmüş bir elektrik kablosuna kesinlikle dokunmayın. Bu durumu bir elektrikçiye ve elektrik dağıtım şirketine bırakın.

Yöntem makineye ve araziye göre değişir, ama ana adımlar benzerdir:

1. Harita mühendisinden aplikasyonu teslim almak. İp iskelelerini, aksları ve derinliğin ölçüleceği kot noktasını (röper) kontrol etmek.
2. Kazı sınırlarını gerilmiş iplerin boyunca sprey boya veya kireçle zemine çizmek.
3. Altyapı hatlarının yerini doğrulamak, bu hatların yakınında elle ya da çok dikkatli kazmak.
4. Makineyi konumlandırmak ve uygun genişlikte kova seçmek. Tabanı düzeltmek için dişsiz bir tesviye kovası uygundur.
5. Hendeği kademeli olarak derinleştirmek, derinliği nivo veya lazer nivo ile sürekli kontrol etmek.
6. Toprağı sonraki işleri engellemeyecek tarafa ve hendek kenarından yeterince uzağa koymak. Toprak kenara yakın olursa duvarlara yük bindirir. Uygunsa toprağı doğrudan kamyona yüklemek.
7. Son birkaç santimetreyi dikkatle almak, tabanı elle temizlemek. Tabanda gevşek toprak kalmamalıdır.
8. Tekil temellerde her çukurun akslara göre yerini ve çukurlar arasındaki mesafeleri kontrol etmek.
9. Ölçüleri, derinlikleri ve temel tabanının durumunu kontrol etmek, kazıyı statik mühendisine veya şantiye şefine teslim etmek.

Temel tabanı, kazının dibidir. Temel burada sıkı, el değmemiş zeminle buluşur. Bu yüzden taban sağlam, düz ve bozulmamış olmalıdır. Tabanda projede öngörülenden farklı bir zemin çıkabilir: dolgu toprak, yumuşak kil ya da su kaynağı gibi. Bu durum beton dökülmeden önce statik mühendisiyle konuşulmalıdır.

Zemin türü

Kil ve silt gibi kohezyonlu zeminler iyi kazılır. Dar bir hendeğin duvarları bu zeminlerde genellikle daha uzun süre ayakta kalır. Ancak bu zeminler suya duyarlıdır: yağmurdan sonra taban yumuşar ve taşıma gücünü kaybeder. Kum ve çakıl kolay kazılır, ama duvarları dökülür. Kazı genişler ve hacim artar. Kayalık zeminde veya büyük taşlarda hidrolik kırıcı gerekebilir, bu da işi belirgin şekilde yavaşlatır. Dolgu zeminler, eski bodrumlar ve eski temel kalıntıları ise başta kimsenin göremediği sürprizler demektir.

Türkiye'de birçok parselde bir zemin etüdü raporu hazırlanır. Elinizde böyle bir rapor varsa kazıyı yapacak firmaya önceden verin. Sahadaki tartışmaların önemli bir kısmı böylece baştan ortadan kalkar.

Makine ve kova seçimi

Müstakil evlerde en çok mini ekskavatör veya beko loder kullanılır. Mini ekskavatör dar arsalara da girer ve çevreye daha az zarar verir. Büyük hacimlerde ve sert zeminde ise daha yavaştır. Büyük ekskavatör daha hızlı ve daha derin kazar, ama daha fazla yer ve sağlam bir giriş yolu ister. Kova genişliği temel genişliğine uygun olmalıdır. Sürekli temeli gereğinden geniş bir kovayla kazmak, boşuna fazla toprak çıkarmak ve sonra boşuna fazla beton dökmek demektir.

Temel derinliği

Temel tabanı don derinliğinin altında olmalıdır. Aksi halde topraktaki su donarak temeli kaldırabilir. Türkiye'de don derinliği bölgeye göre çok değişir. Kıyı bölgelerinde genellikle daha sığdır. İç Anadolu'nun yüksek kesimlerinde ve Doğu Anadolu'da bir metreyi rahatça aşabilir. Kesin derinliği her zaman proje belirler. Taşıyıcı tabaka daha derindeyse kazı o tabakaya kadar iner. Eğimli arsalarda temeller çoğu zaman kademeli yapılır. Böylece tüm uzunluk boyunca gereksiz derin kazı yapılmaz.

Aynı metreküp, bir sahada tek günlük basit bir iş olabilir. Başka bir sahada birkaç gün süren zorlu bir işe dönüşebilir. İş şu durumlarda kolaylaşır:

• arsa düz ve kuruysa, makine engelsiz yaklaşabiliyorsa,
• zemin kohezyonluysa, taş ve kök yoksa,
• toprağı koymak için çevrede yeterince yer varsa,
• makinenin sık yer değiştirmesi gerekmeyen sürekli hendekler kazılıyorsa,
• altyapı hatları doğru işaretlenmiş ve kazı alanının dışındaysa.

Aşağıdaki durumlarda ise iş daha zahmetli ve daha maliyetli olur:

• giriş dar ise, komşu arsadan ya da korunması gereken bir bahçeden geçiliyorsa,
• kaya, beton, eski temel veya ağaç kütüğüne rastlanırsa,
• hendekte yeraltı suyu birikiyor ve pompayla boşaltmak gerekiyorsa,
• kazının içinden veya yanından hatlar geçiyor ve bir kısmı elle kazılıyorsa,
• kazı derinse ve duvarların iksa ya da şevle güvenceye alınması gerekiyorsa,
• hacim küçükse, örneğin birkaç tekil temel için yine de makine getirilmesi gerekiyorsa,
• toprak konacak yer yoksa ve her şeyin anında taşınması gerekiyorsa.

Hafriyat nakli, döküm alanı, elle temizlik, su boşaltma ve kaya kırma fiyat listelerinde genellikle ayrı kalemlerdir. Kazı fiyatına tam olarak neyin dahil olduğunu, neyin ayrıca hesaplanacağını firmaya sorun.

Temel kazısı tek başına bir iş değil, bir zincirin ilk halkasıdır. Öncesinde harita mühendisi ve altyapı hatlarının tespiti gelir. Sonrasında demir bağlama ve beton dökümü gelir. Bu adımlar ne kadar iyi ayarlanırsa, hendek o kadar kısa süre açık kalır.

• Harita mühendisi kazı sırasında da ulaşılabilir olmalıdır. İp iskeleleri zarar görebilir veya konum konusunda şüphe doğabilir.
• Elektrikçi temele topraklama şeridini yani temel topraklamasını yerleştirir. Bunu beton dökülmeden önce ve projeye uygun yapmalıdır, sonradan ölçülüp kontrol edilebilmesi için.
• Tesisatçı ve bağlantı hatları: su, kanalizasyon, elektrik ve varsa doğalgaz geçişleri temelin içinden koruyucu kılıf borularla geçirilir. Yerleri önceden bilinmelidir. Temeli sonradan delmek boşa emektir.
• Statik mühendisi veya şantiye şefi, beton dökülmeden önce temel tabanını kontrol edip teslim almalıdır.
• Beton santrali ve pompa, kazı biter bitmez döküm yapılabilecek şekilde ayarlanmalıdır.

Pratikte sık görülen bir durum şudur: kazı biter, ama beton için bir hafta beklenir. Bu sırada yağmur yağar, duvarlar dökülür, taban çamura döner. Sonra hendek yeniden temizlenir, bazen ek kazı yapılır.

Kazı ne kadar sürer, beton ne zaman dökülmeli

İyi zemindeki sıradan bir müstakil evde sürekli temelin makineli kazısı çoğu zaman bir iki günde biter. Sundurma veya teras için tekil temeller ise birkaç saatte hazır olur. Taşlar, su, altyapı hatları, zor giriş ve kamyonların toprağı yetiştirememesi süreyi uzatır.

En iyisi, kazı teslim alındıktan sonra aynı gün ya da ertesi gün beton dökmektir. Daha uzun bir ara verilecekse son katman dökümden hemen önce alınabilir. Proje izin veriyorsa taban grobeton ile korunabilir. Kışın tabanın donmasını önleyin. Donmuş zemine beton dökülmemelidir.

• Hatalı aplikasyon veya kaymış ip iskeleleri. Ev arsaya oturmaz, duvarlar dik açı yapmaz ya da sınırlara olan mesafeler tutmaz. Beton döküldükten sonra bu hata neredeyse düzeltilemez.
• Fazla kazılmış tabanın toprakla doldurulması. Gevşek toprak yük altında sıkışır ve temel oturur. Fazla kazılan kısım toprakla değil, betonla doldurulmalıdır.
• Dişli kovayla tabana kadar kazmak. Taban sürülmüş tarla gibi bozuk ve engebeli kalır. Son katman dişsiz kovayla alınmalı, elle temizlenmelidir.
• Yetersiz derinlik. Don derinliğindeki bir temeli kış kaldırabilir. Duvarlarda ancak yıllar sonra fark edilen çatlaklar oluşur.
• Toprağın kenarın hemen dibine yığılması. Toprağın ağırlığı duvarları iter, duvarlar hendeğe çöker. İçerideki insanlar için tehlike oluşur.
• Uzun süre açık kalan kazı. Yağmur, don veya kuruma temel tabanını bozar. Çamurlaşmış taban betondan önce temizlenmelidir.
• Tabandaki farklı zeminin görmezden gelinmesi. Dolgu veya yumuşak bir tabaka çıkar ve statik mühendisine danışmadan beton dökülürse, temel farklı noktalarda farklı miktarda oturabilir.
• Komşu temellerin altının oyulması. Mevcut bir yapının hemen yanında, özellikle onun temelinden daha derin kazı yapılırsa o yapı zarar görebilir. Bu durum önceden statik mühendisine değerlendirtilmelidir.

Derin kazılarda güvenliği de düşünün. Hendekteki kişiler güvenceye alınmamış duvarların dibinde çalışmamalıdır. Gece açık kalan kazının çevresi çevrilmelidir. Böylece kimse içine düşmez, özellikle çocuklar ve hayvanlar.

Temel kazısının kendisi taşıyıcı sistemin parçasıdır. Hendekte çalışmak da tehlikelidir. Bu yüzden kazıyı, kiralık bir mini ekskavatörle bile olsa, deneyimli bir operatöre bırakın. Ancak makine gelmeden önceki hazırlığın önemli bir kısmını kendiniz yapabilirsiniz. Böylece makine sahada boşa beklemez:

1. Arsadaki çöpleri, molozu, eski çit parçalarını ve dağınık malzemeyi toplamak.
2. Kazı alanındaki küçük çalıları ve otları temizlemek. Büyük ağaç ve kütükleri kazı firmasına bırakmak.
3. Korunacak ağaçları, bahçe duvarlarını ve bitkileri işaretlemek, gerekirse çevrelerini şeritle ayırmak.
4. Makine ve kamyonun gireceği yolu boşaltmak, sarkan dalları yerden budamak.
5. Kazılan toprağın ve bitkisel toprağın konacağı yeri ustayla birlikte belirlemek, bu alanı boş tutmak.
6. Elinizdeki proje çizimlerini, zemin etüdü raporunu ve altyapı hatlarıyla ilgili bilgileri bir dosyada toplamak.
7. Harita mühendisinin kurduğu ip iskelelerine ve kazıklara dokunmamak, aileye ve komşulara da haber vermek.
8. Kazının açık kalacağı günler için çevreyi çevirecek şerit veya geçici bariyer hazır etmek.

Beton dökülmeden önce kazıyı firmayla, mümkünse statik mühendisi veya şantiye şefiyle birlikte dolaşın. Şerit metre ve nivo ile yapılan basit bir ölçüm, sorunların çoğunu ortaya çıkarır. Özellikle şunlara bakın:

• sürekli ve tekil temellerin yeri aplikasyona ve projeye uyuyor,
• hendek genişlikleri ve tekil temel ölçüleri projedekinden küçük değil,
• derinlik, anlaşılan kot noktasından ölçüldüğünde tüm uzunluk boyunca sağlanmış,
• taban düz, sağlam ve gevşek toprak, çamur ve sudan arınmış,
• tabanda kök, taş veya eski yapı kalıntısı yok,
• duvarlar sağlam, kayma ve sarkma yok,
• toprak kenardan güvenli bir mesafede duruyor ya da taşınmış,
• altyapı hatları hasarsız ve geçiş yerleri işaretli,
• eğimli arazideki kademeler projeye uyuyor,
• temel tabanı statik mühendisi veya şantiye şefi tarafından teslim alınmış ve bu yazılı olarak not edilmiş,
• faturaya esas hacim, anlaşılan ölçüm yöntemine göre karşılıklı onaylanmış.