El ile kazı (1-2. sınıf toprak)

El ile kazı fiyat listesinde metreküp üzerinden hesaplanır. Ölçülen hacim, toprağın kazılmadan önce yerinde durduğu haliyle, yani sıkışık haldeki hacmidir. Hendeğin boyu 10 m, genişliği 0,4 m, derinliği 0,8 m ise kazı hacmi 3,2 m³ eder. Ancak kazılan toprak gevşer ve yığın halinde daha fazla yer kaplar. Toprağın türüne göre bu artış genellikle yaklaşık onda bir ile üçte bir arasındadır. Konteyner sipariş ederken veya bahçede yığın için yer planlarken bunu hesaba katmak gerekir.

Kazı kalemi tek başına toprağın gevşetilmesini, kazı kenarına atılmasını ya da çıkarılmasını ve tabanın kaba olarak düzeltilmesini içerir. Aşağıdaki işler keşiflerde genellikle ayrı kalem olarak yazılır:

• toprağın el arabasıyla arsanın uzak bir köşesine taşınması,
• toprağın yüklenmesi ve şantiyeden götürülmesi,
• iksa, yani kazı duvarlarının desteklenmesi,
• kazıya dolan suyun pompayla boşaltılması,
• geri dolgu ve katman katman sıkıştırma,
• bitkisel toprak ayrı biriktirilecekse sıyırma işi.

Teklifleri karşılaştırırken gerçekten aynı şeyi karşılaştırdığınızdan emin olun. Bir ekip kazılan toprağı evin arkasına taşımayı fiyata dahil ederken, başka bir ekip toprağı hendeğin kenarında bırakabilir.

El ile mi, makineyle mi?

Mini ekskavatör bir saatte, iki kişinin bir günde kazdığı kadar toprak çıkarabilir. Yine de el ile kazının yeri ayrıdır. Daha hassastır, çevreyi sarsmaz, makinenin girişiyle çimi ya da parke taşını bozmaz ve yer altı hatlarının yakınında çoğu zaman tek akıllıca seçenektir. Uygulamada iki yöntem sık sık birlikte kullanılır: ana hacmi makine kazar, köşeler, taban ve boru ile kablo çevresi el ile temizlenir.

Fiyat listesinde toprak, kazılma zorluğuna göre sınıflara ayrılır. Sınıf yükseldikçe toprağı gevşetmek zorlaşır ve bir işçinin günde kazabildiği miktar azalır. Türkiye'de ustalar arasında daha çok "yumuşak toprak", "sert toprak", "küskülük" gibi ifadeler kullanılır; aşağıdaki sınıflar bu günlük tarife kabaca denk düşer. Bu sayfada üç seçenek bir arada: 1-2. sınıf toprak için ana kalem ile 1 m derinliğe kadar 3. sınıf ve 4. sınıf toprakta kazı varyantları.

1-2. sınıf: hafif toprak

Bitkisel toprak, kumlar, gevşek ve az bağlayıcı topraklar, büyük taş içermeyen hafif killi topraklar bu gruba girer. Kürekle kazılır, kazmaya ancak arada bir ihtiyaç duyulur. İş hızlı ilerler, ama kuru kumda kazı duvarları kolayca dökülür. Bu yüzden kazmanın kendisi kolay görünse de hafif toprakta duvarların güvenliğini hafife almamak gerekir.

3. sınıf: orta sert toprak

Tipik olarak bağlayıcı killi topraklar, kil, küçük taşlı çakıllı kum ve eski evlerin çevresindeki yıllarca sıkışmış toprak. Burada kazmasız ilerlemek mümkün değildir, kürek toprağa ancak zorla girer. Günlük verim belirgin şekilde düşer ve işçi daha çabuk yorulur. Islak kile dikkat edin: alete yapışır ve kuru havada 3. sınıf gibi kazılan bir toprak, yağışlı dönemde çok yavaş bir işe dönüşür.

4. sınıf: sert toprak

Sert, kurumuş killer, iri taşlı çakıllar, bol taşlı topraklar, moloz ve beton parçası içeren eski dolgular. Kazma ve levyeyle çalışılır, bazen elektrikli kırıcı da gerekir. Her büyük taşın kırılıp çıkarılması gerekir. Verim, hafif toprağa göre birkaç kat düşüktür.

Sınıfı işe başlamadan nasıl anlarsınız

En güvenilir yol deneme çukurudur. Bir veya iki noktada planlanan derinliğe kadar bir çukur açın ve ne çıktığına bakın. Evin projesiyle birlikte zemin etüdü raporu varsa o da yol gösterir, komşuların deneyimi de işe yarar. Üst tabakanın hafif olması, yaklaşık yarım metreden sonra ise sert kil ya da taşlı çakıl gelmesi çok sık görülür. Ekiple anlaşırken toprak sınıfı iş sırasında değişirse nasıl ilerleneceğini baştan konuşmak iyi olur.

Yer altı hatları

İşin en önemli noktası budur. İlk kürek toprağa girmeden önce yerin altında ne olduğunu bilmek gerekir. Doğalgaz, elektrik, su ve kanalizasyon ile telekomünikasyon hatlarını işleten kurum ve şirketlerden hatların yeri hakkında bilgi isteyin, mümkünse yerini arazide işaretletin. Kendi arsanızda kendi hatlarınızı da unutmayın: kuyuya giden boru, garaja giden kablo, sulama hattı, drenaj, fosseptik ya da sızdırma çukuru.

Sitede ya da apartmanın ortak bahçesinde kazı yapılacaksa önce apartman yönetimiyle konuşmak işe yarar. Sulama hatlarını, bahçe aydınlatmasının kablolarını ve eski tesisat güzergâhlarını çoğu zaman en iyi yönetim ya da eski kat malikleri bilir.

İşaretlenmiş hatların yakınında dikkatli, el ile ve kırıcı kullanmadan kazılır. Uyarı bandına ya da kum yatağa rastlarsanız hat yakındadır.

Aplikasyon ve toprak için yer

Kazının sınırları ip, kazık ya da sprey boyayla işaretlenir, derinlik ise sabit bir noktadan, örneğin evin kapı eşiğinden belirlenir. Toprağın nereye gideceğini önceden kararlaştırın. Kazılan toprak hendeğin hemen kenarına yığılmamalıdır; kazı duvarına yük bindirmemesi ve geri düşmemesi için genellikle kenardan en az yaklaşık yarım metre uzakta durmalıdır. Bitkisel toprağı ayrı bir yığına koymak akıllıcadır, ileride bahçe düzenlemesinde işe yarar. Toprak götürülecekse konteyner zamanında sipariş edilmeli ve el arabasıyla rahat ulaşılabilecek bir yere konmalıdır.

Ekip gelmeden önce neler hazır olmalı

• hat bilgileri alınmış ve hatlar arazide işaretlenmiş,
• kazının sınırları ve derinliği işaretlenmiş,
• giriş açık, çalılar, parke taşı veya bordürler sökülmüş,
• toprak için yer belirlenmiş ya da konteyner sipariş edilmiş,
• kırıcı veya pompa gerekecekse su ve elektrik erişimi sağlanmış.

Deneyimli bir ekip işe bitkisel toprağı sıyırarak başlar. Bu toprak bel küreğiyle kaldırılıp kenara konur. Sonra kazı tek bir noktada derine inilerek değil, katman katman yapılır. Hendekte bölüm bölüm ilerlenir, ayak çukurlarında ise çukur tüm alanda eşit şekilde derinleştirilir. Duvar kürekle sürekli düzeltilir, böylece dik ya da kararlaştırılan eğimde kalır.

Yaklaşık 0,8 ile 1 m derinlikten sonra toprak kenara rahatça atılamaz. Daha derin kazılarda ara basamakla çalışılır, toprak kademeli olarak aktarılır ya da kovayla taşınır. Bu sayfadaki ağır toprak varyantlarının 1 m derinlikle sınırlı olmasının bir nedeni de budur: derinlik arttıkça iş hızla yavaşlar ve risk büyür.

Derinlik, sabit noktadan mastar ve su terazisiyle, nivo aletiyle ya da lazer nivoyla kontrol edilir. Çit, sundurma ya da ek bina temellerinde genellikle donma derinliğinin altına inilir. Türkiye'de bu değer bölgeye göre çok değişir: kıyı bölgelerinde oldukça sığdır, iç ve doğu bölgelerde ise bir metreyi aşabilir. Kesin değeri proje belirler. Boru hendeklerinde tabanın eğimi ve borunun altına serilecek kum yatağın kalınlığı baştan düşünülür.

Son olarak taban temizlenir. Gevşemiş toprak dışarı atılır, taban düzeltilir ve üzerinde gereksiz yere yürünmez. Temel kazılarında son birkaç santimi beton dökülmeden hemen önce temizlemek iyi olur, böylece taban ne ıslanır ne de donar.

Sonraki işlerle koordinasyon

Kazı nadiren tek başına bir iştir. Arkasından kalıp ve beton, tesisatçının boru döşemesi ya da elektrikçinin kablo çekmesi gelir. Kazı bittiği gün sonraki ekibin hazır olması en iyisidir. Açık bekleyen bir hendek yağmurla dolar, duvarları dökülür ve aynı iş ikinci kez yapılır. Tesisatçıyla eğimi ve kum yatağı, betoncuyla taban kotunu önceden konuşun.

Ne kadar sürer

Süre başta toprak sınıfına, derinliğe, kazının genişliğine ve toprağın ne kadar uzağa taşındığına bağlıdır. Hafif toprakta güçlü bir işçi günde birkaç metreküp kazabilir, taşlı sert toprakta ise genellikle bunun ancak küçük bir kısmını. Dar bir hendek, metreküp başına geniş bir çukurdan daha yavaştır, çünkü içinde çalışmak zordur. Yağışlı günler işi daha da uzatır; ıslak toprak ağırdır ve yapışır.

Kazı duvarının göçmesi şantiyedeki en tehlikeli kazalardan biridir. Bir metreküp toprak yaklaşık iki ton gelir ve görece sığ bir kazı bile hendekteki birini gömebilir. Sahadaki kural basittir: kazı ne kadar derin ve toprak ne kadar gevşekse, duvarların o kadar iyi desteklenmesi gerekir.

• yaklaşık 1,25 m'den derin kazılarda genellikle iksa yapılır ya da şevli kazılır, gevşek veya sulu toprakta daha sığ kazılarda da,
• şev eğimi toprağa bağlıdır, kum bağlayıcı killi topraktan daha kötü tutar,
• kazılan toprak ve malzeme kazı kenarına konmaz,
• yağmurdan veya dondan sonra duvarlar içeri girmeden kontrol edilir,
• derin bir hendekte kimse tek başına çalışmaz.

Yer altı hatlarında kurallar kesindir. Bir doğalgaz borusuna zarar verirseniz ya da gaz kokusu alırsanız hemen bölgeyi terk edin, ateş yakmayın, elektrikli alet çalıştırmayın ve 187 doğalgaz acil hattını ya da 112'yi arayın. Hasar görmüş bir elektrik kablosuna dokunmayın, uzaklaşın ve dağıtım şirketinin 186 arıza hattını arayın. Elektrik hattındaki her türlü işi yalnızca yetkili bir elektrikçi yapabilir.

Mevcut evin hemen yanında kazarken de dikkatli olun. Evin temel seviyesinin altına ya da temelin altına doğru kazmak temelin dengesini bozabilir. Bu artık sıradan bir kazı değil, taşıyıcı sisteme müdahaledir ve bir inşaat mühendisinin ve uzman bir firmanın işidir.

El ile kazının zorluğu, dolayısıyla maliyeti, yalnızca metreküpe bakarak anlaşılmaz. Aynı hacim yarım günlük kolay bir iş de olabilir, bir haftalık yorucu bir çile de.

İşi kolaylaştıranlar:

• hafif, kuru ve taşsız toprak,
• kazının çevresinde boş alan ve el arabası için kısa yol,
• toprağın arsada bırakılabilmesi,
• yakında hat olmayan, tek derinlikte bir kazı.

İşi zorlaştıranlar:

• sert kil, iri taşlı çakıl ya da molozlu eski dolgu,
• kesilmesi gereken ağaç kökleri,
• yeraltı suyu ya da hendeği dolduran yağmur,
• dar yerler, duvar dibinde veya saçak altında kazı,
• santim santim ilerlemeyi gerektiren hatlar,
• daha büyük derinlik, iksa ve toprağın kovayla çıkarılması,
• toprağın bahçe boyunca ya da merdivenden uzun uzun taşınması.

Ağaç kökleri ayrı bir konudur. Bir ağacın yakınında hendek açılacaksa kalın köklerin kesilmesi ağaca zarar verebilir. Böyle durumlarda güzergâhı biraz kaydırmak ya da kökün altından el ile geçmek çoğu zaman daha akıllıcadır.

Fazla kazılmış taban. Kazı gerekenden derin yapılıp taban sonra gevşek toprakla doldurulursa yumuşak bir katman oluşur. Temel ya da boru bu katmanın üzerinde oturur ve çöker. Fazla kazılan yer yığındaki toprakla değil, betonla ya da sıkıştırılmış çakılla doldurulmalıdır.

Çamurlaşmış ya da donmuş taban. Kazı haftalarca açık kalırsa taban ıslanır, çamurlaşır, kışın da donar. Böyle bir toprak taşıma gücünü kaybeder. Temel kazısının bir an önce betonla kapatılması gerekir.

Kenara yığılmış toprak. Kenardaki toprak yığını duvarı iter, duvar dökülür ve emeğin bir kısmı boşa gider. Daha kötüsü, o sırada hendekte birinin olmasıdır.

Hat bilgisi almadan kazmak. Kopan bir kablo ya da hasar gören bir gaz bağlantısı tehlike, masrafı size kalan bir onarım ve tüm işin gecikmesi demektir.

Yanlış hendek eğimi. Kanalizasyon ya da drenajda tabanın yanlış eğimi doğrudan boruya geçer. Su borunun içinde durur ve boru tıkanır.

Tek seferde geri dolgu. Hendeğe bir defada doldurulan ve sıkıştırılmayan toprak zamanla oturur. Çimde çukur, parke taşının altında ise çökmüş bir iz oluşur. Geri dolgu katmanlar halinde yapılır, her katman sıkıştırılır.

Bahçe kablosu için kılıf borulu sığ bir hendeği (bağlantıyı sonradan elektrikçi yapar), bir drenaj hendeğini ya da çit ayaklarını sırtınız sağlam ve vaktiniz varsa kendiniz de kazabilirsiniz. Daha derin kazıları, evin yanında gevşek toprakta yapılacak kazıları ve doğalgaz ya da elektrik hatlarının yakınındaki işleri ustalara bırakın.

1. Arsadaki tüm hatların yerini tespit etmek ve işleten kurumlardan bilgi almak.
2. Kazının sınırlarını ip ve kazıkla işaretlemek, derinlik ölçümü için sabit bir nokta belirlemek.
3. Aletleri hazırlamak: bel küreği, kürek, kazma, levye, el arabası, mastar, su terazisi, iş eldiveni ve sağlam ayakkabı.
4. Bitkisel toprağı sıyırmak ve ayrı bir yığına koymak.
5. Katman katman kazmak, toprağı kenardan en az yaklaşık yarım metre uzağa koymak.
6. İşaretli hatların yakınında kazma kullanmadan, yalnızca kürekle dikkatli kazmak.
7. Derinliği sürekli ölçmek, hendekte eğimi kontrol etmek.
8. Tabanı düzeltmek, gevşek toprağı atmak ve tabana gereksiz yere basmamak.
9. Yağmurdan sonra kazıya girmeden duvarların gevşeyip gevşemediğini kontrol etmek.
10. Kazıyı en kısa sürede kullanmak, yani betonu dökmek ya da boruyu döşemek ve katman katman sıkıştırarak geri doldurmak.

Kazı doldurulduktan ya da üzerine beton döküldükten sonra artık kontrol edilemez. Bu yüzden bir sonraki işten önce, mümkünse betonu dökecek ya da boruyu döşeyecek kişiyle birlikte inceleyin.

• kazının ölçüleri ve konumu projeye ya da anlaşmaya uygun,
• derinlik kararlaştırılan sabit noktadan birkaç yerde ölçülmüş,
• taban düz, gevşek toprak, çamur ve su yok,
• boru hendeğinde tabanın eğimi doğru,
• duvarlar sağlam, derin kazıda destekli,
• kazılan toprak kenardan güvenli uzaklıkta,
• çevredeki hatlar sağlam, açığa çıkan hatlar korunmuş,
• anlaşıldıysa bitkisel toprak ayrı biriktirilmiş,
• çevre toplanmış, toprağın götürülmesi anlaşmaya göre çözülmüş,
• kazının metreküp hacmi fatura kesilmeden önce birlikte onaylanmış.