Makineli temel çukuru kazısı

Temel çukuru, genellikle birkaç metreden geniş olan ve binanın oturum alanının tamamını ya da büyük bölümünü kaplayan alan kazısıdır. Sürekli temel için açılan hendekler ve altyapı bağlantıları için açılan kanallar ayrı kalemlerdir, başka kepçelerle ve başka bir yöntemle yapılır. Temel çukuruna en çok şu durumlarda ihtiyaç duyulur:

• bodrum katlı ya da yarı gömülü katlı müstakil ev veya villa,
• eğimli arsada, katın bir bölümünün araziye gömüldüğü ev,
• radye temel altında uygun olmayan toprağın alınıp sıkıştırılmış çakılla değiştirilmesi gereken durumlar,
• havuz, foseptik, arıtma tesisi, yağmur suyu deposu ya da yeraltı garajı,
• mevcut evin yanına yapılan bodrumlu ek bina.

Küçük yapılarda bile çukur neden makineyle açılır? Birkaç on metreküp toprağı elle kazmak haftalar sürer ve bu sırada yağmur kenarları çökertir. Ekskavatör aynı işi bir iki günde bitirir, iyi bir operatör de tabanı birkaç santimetre hassasiyetle düzeltebilir.

Metreküp hesabı nasıl yapılır

Kazı, yerinde duran topraktan, yani toprağın kazılmadan önce arazide kapladığı hacimden ölçülür. Hacme binanın oturum alanı, çevresindeki çalışma boşluğu ve eğimli şevlerin hacmi girer. Çalışma boşluğu, ileride örülecek perde duvarların çevresinde bırakılan şerittir. Ustaların bodrumun su yalıtımını ve ısı yalıtımını yapabilmesi için gerekir. Genişliği projeye göre değişir, genellikle yaklaşık yarım metre ile bir metre arasındadır.

Taşıma sırasında kazılan toprağın kabardığını ve arazidekinden daha fazla yer kapladığını hesaba katmak gerekir. Kumlu toprakta fark azdır, killi ve taşlı toprakta daha fazladır, çoğu zaman beşte bir ile üçte bir arasında. Bu yüzden kamyon sayısı yalnızca çukurun ölçülerini çarparak bulunamaz. Teklifleri karşılaştırırken firmanın hacmi projeye göre mi, gerçek ölçüme göre mi, yoksa kamyon sayısına göre mi hesapladığına dikkat edin.

Proje ve aplikasyon

Kazıdan önce harita mühendisi binayı projeye göre araziye işlemeli, yani aplikasyon yapmalı ve kazık ya da referans noktalarını gelecekteki çukurun dışına koymalıdır. Böylece ekskavatör bunları bozmaz. Kotların kontrol edileceği bir röper noktası da belirlenir. Aplikasyon olmadan evin olması gereken yerden birkaç on santimetre kayması ya da komşu parsel sınırına fazla yaklaşması kolayca yaşanır.

Topraktaki altyapı hatları

Çimin altından doğalgaz borusu, elektrik kablosu, şebeke suyu, kanalizasyon ya da telekomünikasyon hatları geçebilir. Bunların yeri önceden doğalgaz dağıtım şirketinden, elektrik dağıtım şirketinden, su ve kanalizasyon idaresinden öğrenilmeli ve arazide işaretlenmelidir. İşaretli hatların yakınında kepçeyle kazılmaz, ilgili kurumun koşullarına göre elle ya da çok dikkatli çalışılır.

Ekskavatör doğalgaz borusuna zarar verirse ya da gaz kokusu alırsanız makineyi hemen durdurun, bölgeden uzaklaşın, kimseyi yaklaştırmayın ve 187 doğalgaz acil hattını ya da 112'yi arayın. Bu sırada ateş yakmayın, elektrik anahtarlarına dokunmayın. Elektrik kablosu zarar görmüşse kimse ona dokunmamalıdır. Onarım yalnızca dağıtım şirketinin ve yetkin bir elektrikçinin işidir.

Zemin etüdü

Bodrumlu ya da eğimli arsadaki bir evde zemin etüdü çok işe yarar. Jeoloji veya jeofizik mühendisi temel derinliğinde nasıl bir toprak olduğunu, yeraltı suyu bulunup bulunmadığını ve hangi şev eğimlerinin güvenli olduğunu belirler. Türkiye'de deprem riski nedeniyle zemin bilgisinin temel tasarımındaki önemi büyüktür. Bu veriler olmadan şev eğimi ve suyun nasıl uzaklaştırılacağı ancak kazı sırasında, çoğu zaman ilk göçükten sonra belirlenir.

Erişim, alan ve hafriyat

• giriş yolu ekskavatörü ve kamyonları taşıyabilmelidir, yağmurdan sonra yumuşamış zemin bunları kaldırmayabilir,
• arsada, geri dolguda kullanılacak toprak için geçici bir yığın alanı gerekir,
• çevrede makineye engel olacak ya da makinenin zarar vereceği ağaçlar, havai hatlar veya çitler bulunmamalıdır,
• fazla toprağın nereye götürüleceği ve döküm sahasını kimin ayarlayacağı önceden konuşulmalıdır.

Yanında bina olan arsalarda işe başlamadan önce komşu yapıların durumunu fotoğraflarla belgelemek akıllıca olur. Komşu bir apartmansa apartman yönetimine önceden haber vermek de ilişkiyi kolaylaştırır. İleride bir çatlak çıkarsa bunun önceden var olup olmadığını gösterebilirsiniz.

Yöntem çukurun büyüklüğüne göre değişir, ancak temel adımlar hemen her zaman aynıdır:

1. Aplikasyonu, röper noktasını ve işaretlenmiş altyapı hatlarının yerini kontrol etmek.
2. Bitkisel toprağı, yani üstteki verimli katmanı sıyırıp arsanın kenarında ayrı yığmak.
3. Çalışma boşluğu ve şevlerin üst kenarı dahil olmak üzere çukurun sınırını işaretlemek.
4. Bir kenardan başlayarak katman katman kazmak, toprağı doğrudan kamyona ya da geçici yığına yüklemek.
5. Şevleri belirlenen eğime göre ilerledikçe biçimlendirmek ya da iksayı yerleştirmek.
6. Derinliği röper noktasına göre nivo ya da lazerle kontrol etmek.
7. Temel tabanının üstündeki son birkaç santimetreyi dişsiz, düz şev kepçesiyle ya da elle temizlemek.
8. Su çıkarsa pompa çukuru açmak ve tabanın suyunu uzaklaştırmak.
9. Proje gerektiriyorsa temel tabanını inşaat mühendisinin ya da jeoloji mühendisinin kontrolüne sunmak.

Bitkisel toprak ayrı tutulur, çünkü daha sonra bahçeye geri serilir. Derinden gelen kil ve çakılla karışırsa artık işe yaramaz, üstelik taşınması gereken hacmi gereksiz yere büyütür.

Kazının son adımı sanıldığından önemlidir. Kepçe dişleri tabanın altındaki toprağı gevşetir. Çukur fazla derin kazılıp sonra gevşek toprakla doldurulursa zamanla oturan yumuşak bir bölge oluşur. Deneyimli operatör bu yüzden istenen kotun hemen üstüne kadar kazar ve tabanı düz kepçenin yatık çekişiyle tamamlar.

Ne kadar sürer

Bodrumlu sıradan bir müstakil evin çukuru, erişim iyiyse ve toprak kolay kazılıyorsa genellikle bir ile üç gün arasında açılır. Kayalık zemin, dar alan, yavaş ilerleyen hafriyat taşıması ya da yeraltı suyu süreyi uzatır. Çukur gereğinden uzun süre açık kalmamalıdır. Yağmur ve don tabanın taşıma gücünü azaltır, bu yüzden en kısa sürede grobeton ya da çakıl yatağıyla devam etmek iyi olur. Böylece biten tabanı korursunuz.

Eğimli şev mi, iksa mı

Desteklenmemiş dik bir kazı yüzeyi sıradan toprakta yalnızca sığ derinliklerde, genellikle yaklaşık 1,25 metreye kadar güvenlidir, o da yalnızca kohezyonlu ve kuru toprakta. Daha derin çukurlarda ya şev verilmeli ya da iksa yapılmalıdır. Kazı yüzeyi sağlam görünse bile çökebilir ve bir insanı toprak altında bırakabilir.

Şev vermek, arsada yeterli yer varsa en basit çözümdür. Kenarlar toprak türüne uygun eğimle kazılır. Gevşek kum daha yatık bir şev ister, sert kil daha dik durabilir. Dezavantajı, kazı hacminin ve sonrasındaki geri dolgunun büyümesidir.

İksa, şevin mümkün olmadığı yerlerde, örneğin parsel sınırında, komşu binanın yanında ya da yol kenarında kullanılır. Çelik palplanşlar, ahşap veya beton dolgulu dikme sistemleri, hendek kutuları ya da fore kazıklar tercih edilir. İksayı inşaat mühendisi tasarlar ve bu ayrı bir kalemdir. Firma seçerken iksayı kendisinin yapıp yapamayacağını ya da kiminle çalıştığını sorun.

Komşu binanın yanında kazı

Çukur komşu evin temellerinden daha derine inecekse ve ona yakınsa, temellerin altındaki toprak desteğini kaybedebilir. Bu durumun çözümünü inşaat mühendisi tasarlamalıdır. Tipik yöntemler kısa bölümler halinde kazmak, temeli desteklemek ya da iksa yapmaktır. Kısa bir bölüm gibi görünse bile tasarım olmadan kazmayın. Şehirlerde bitişik nizamdaki eski yapıların yanında bu konu özellikle önemlidir.

Yeraltı suyu ve yağmur suyu

Çukurdaki su tabanı yumuşatır ve şevlerin dengesini bozar. Su az geliyorsa en alçak köşede bir pompa çukuru ve dalgıç çamur pompası yeterlidir. Yeraltı suyu seviyesi yüksekse, örneğin kuyulardan ya da iğne filtrelerden pompalayarak seviyeyi düşürmek gerekir, bunu bir uzman tasarlar. Çevredeki araziden gelen yağmur suyunu da çukur kenarından uzaklaştırmak iyi olur, böylece şevlerden aşağı akmaz.

Zemin etüdü yüksek yeraltı suyu gösterirse bu bodrumun tasarımını da etkiler. Büyük olasılıkla su geçirimsiz beton ya da basınçlı suya dayanıklı bir su yalıtımı gerekecektir. Bunu kazıdan önce bilmek, sonra öğrenmekten çok daha iyidir.

Küçük çukurlar ve dar arsalar için mini ekskavatörler ve kazıcı yükleyiciler kullanılır, halk arasında bunlara kepçe ya da JCB denir. Büyük çukurlarda ise toprağı doğrudan kamyona yükleyen, daha uzun erişimli paletli veya lastikli ekskavatörler çalışır. Büyük makine daha hızlıdır, ancak sağlam bir giriş yolu ve dönüş alanı ister. Teklifi alırken firmanın hangi makineyi düşündüğünü ve arsaya nasıl gireceğini sormaya değer.

Kazının zorluğunu ve dolayısıyla maliyetini en çok şunlar etkiler:

• toprak türü: kum ve toprak kolay kazılır, sert kil ve çakıl daha zordur, kaya zemin hidrolik kırıcı gerektirebilir,
• çukurun derinliği ve şev ya da iksa ihtiyacı,
• arsaya erişim, kapı genişliği, arazi eğimi ve yola uzaklık,
• elle kazı gerektiren altyapı hatları,
• yeraltı suyu ve pompalama ihtiyacı,
• döküm sahasının uzaklığı ve toprağın nasıl yükleneceği,
• topraktaki eski temeller, beton, ağaç kökleri ya da inşaat atıkları,
• tabanda istenen hassasiyet ve kamyonlar çıktıktan sonra yolların temizlenmesi.

Eski yerleşim yerlerindeki arsalarda çimin altından yıkılmış bir evin kalıntıları, eski kuyular, foseptikler ya da gömülmüş atıklar çıkması uygulamada sık görülür. Bu tür buluntular işi uzatır, bazen bertarafının da ayrıca çözülmesi gerekir. Böyle bir şey biliyorsanız firmaya önceden söyleyin.

Toprak nereye gidecek

Toprağın bir bölümü genellikle geri dolgu ve çevre düzenlemesi için arsada bırakılır. Geri kalanı taşınır. İnşaatta kullanmadığınız hafriyat toprağı atık sayılabilir ve onu kabul eden bir döküm sahasına götürülmelidir. Taşıma ve dökümü kazı firmasının mı yoksa sizin mi ayarlayacağınızı önceden konuşun. Yağ, moloz ya da eski atıklarla kirlenmiş toprak bahçeye öylece yayılamaz.

Kazı bir iş zincirinin yalnızca başıdır ve her halka bir öncekinden bir şey bekler:

• harita mühendisi kazıdan önce aplikasyon yapar, büyük işlerde biten çukuru da ölçer,
• jeoloji mühendisi ya da inşaat mühendisi temel tabanını, yani tabandaki toprağın projedeki varsayımlara uyup uymadığını kontrol eder,
• betoncular çukuru teslimden hemen sonra almalıdır, taban ıslanmasın ve donmasın,
• tesisatçının kanalizasyon ve bağlantı borularının temelden nerede geçeceğini bilmesi gerekir,
• yalıtım ustaları bodrum perde duvarlarının çevresinde yeterli çalışma boşluğuna ihtiyaç duyar,
• geri dolgu ancak su yalıtımı, yalıtım koruması ve drenaj bittikten sonra, katman katman ve sıkıştırılarak yapılır.

Zamanlama neden bu kadar önemli? Betoncular iki hafta sonra gelirse yağmurdan sonra çukur bambaşka görünebilir. Çamurlaşmış taban temizlenmeli, bazen daha derin kazılıp çakılla değiştirilmelidir. Bu yüzden kazı tarihi beton dökümüne göre planlanır, tersi değil.

• fazla derin kazılıp gevşek toprakla doldurulan taban: temelin altında yumuşak bir bölge oluşur, bina farklı oturur ve duvarlarda çatlaklar belirir,
• bırakılmayan çalışma boşluğu: yalıtım ustalarının çalışacak yeri olmaz, su yalıtımı aceleye gelir ve bodrum ileride nem yapar,
• fazla dik şevler: kenarlar çukura kayar, insanları tehlikeye atar ve biten tabanı kapatır,
• kenarın hemen dibine yığılan toprak: şevi yükler ve göçük riskini artırır, genellikle kenardan en az bir metre, derin çukurlarda daha uzağa yığılır,
• çözülmeyen su sorunu: ıslanan taban taşıma gücünü kaybeder ve betonun altında çamur kalır,
• bitkisel toprakla alt toprağın karışması: bahçede kaliteli üst katman kalmaz, taşınacak hacim gereksiz yere büyür,
• hatlar işaretlenmeden kazmak: boru ya da kablo hasar görür, iş durur ve kaza riski doğar,
• uzun süre açık kalan çukur: yağmur ve don tabanı bozar, şevler yavaş yavaş dağılır.

Bu hataların çoğu hemen görünmez. Temelin altındaki yumuşak bölge, ev bittikten yıllar sonra kendini gösterir ve o zaman onarım çok zordur. Bu yüzden taban kontrolü küçük yapılarda bile yapılmaya değer.

Şantiyede güvenlik

Açık çukur özellikle çocuklar ve şantiyeye akşam gelen kişiler için tehlikelidir. Çukurun kenarı çevrilmeli ya da açıkça işaretlenmelidir. Makine çalışırken kimse kolun erişim alanında ya da yüklenen kamyonun altında durmamalıdır. Operatör işini bitirmeden ve şevlerin sağlam olduğundan emin olmadan çukura girilmez. İnip çıkmak için merdiven ya da şevli bir rampa kullanılır, kenardan atlanmaz.

Teslim alırken projeyi yanınıza alın ve çukuru operatörle ya da şantiye şefiyle acele etmeden dolaşın. Derinliği göz kararıyla değil, röper noktasına göre nivoyla ölçtürün. Proje temel tabanının jeoloji mühendisi ya da inşaat mühendisi tarafından kontrolünü öngörüyorsa bu kontrolün tutanağını saklayın, ileride de işinize yarar.

• çukurun ölçüleri, çalışma boşluğu dahil projeye uyuyor,
• taban kotu makul bir tolerans içinde projeyle örtüşüyor ve aletle ölçülmüş,
• taban düz, çamurlaşmış yer, gevşek toprak ve kepçe dişi izi yok,
• şevler kararlaştırılan eğimde, çatlak ya da kabarma göstermiyor,
• iksa gerekiyorsa inşaat mühendisinin tasarımına göre yerleştirilmiş,
• pompa çukuru ve drenaj çalışıyor, tabanda su birikmiyor,
• işaretli altyapı hatları sağlam ve görünür şekilde işaretli,
• bitkisel toprak ve dolgu toprağı ayrı ayrı ve çukur kenarından uzakta yığılmış,
• aplikasyon kazıkları ve röper noktası yerinde duruyor,
• giriş yolu ve önündeki cadde temizlenmiş,
• çukur kenarı düşmeye karşı korunmuş,
• betoncuların ne zaman geleceği belli ve o zamana kadar taban korunuyor.