Eğimli çatılarda lata sökümü

Latalar yıllarca nem, don ve yaz sıcağıyla karşı karşıya kalır. Çatı iyi havalanıyorsa ve ahşap emprenye edilmişse uzun süre dayanır. Yine de kararı çatının yaşı değil, ahşabın gerçek durumu belirler. Bu yüzden kiremit her değiştiğinde latalara tek tek bakmak ve sağlamlıklarını denemek gerekir.

Lataların değişmesi gerektiğini şu işaretlerden anlayabilirsiniz:

• özellikle kiremide ve membrana değdiği yerlerde koyulaşmış, yumuşamış ya da ufalanan ahşap,
• çatlamış, kırılmış veya gevşemiş, kiremidi artık güvenle tutmayan latalar,
• kiremitte gözle görülür bir hasar olmadığı hâlde çatı arasına su sızması,
• ahşapta küçük delikler, kanallar ve ince talaş tozu, yani ahşap kurdu belirtileri,
• farklı lata aralığı ya da farklı alt yapı isteyen yeni bir çatı kaplaması.

Neden beklememek gerekir? Islak latalar zamanla altındaki mertekleri de bozar. Değişim ne kadar ertelenirse çatı iskeletinde o kadar büyük bir onarım çıkabilir.

İyi bir söküm, eski lataları koparıp atmaktan ibaret değildir. Merteklerin sağlam kalması ve yeni çatı katmanlarının düzgün kurulabilmesi büyük ölçüde bu aşamaya bağlıdır.

1. Usta iskeleyi veya çatı merdivenlerini kurar, düşmeye karşı emniyet donanımını hazırlar ve düşen malzeme kimseye zarar vermesin diye binanın çevresini şeritle kapatır.
2. İş kuru ve rüzgârsız günlere planlanır. Islak ahşap kayar, rüzgâr ise hem malzemenin hem de insanın düşme riskini artırır.
3. Kiremit mahyadan saçağa doğru, yani döşendiği sıranın tersine sökülür. Parçalar kontrollü şekilde iskeleye ya da konteynere indirilir.
4. Latalar da yukarıdan aşağıya doğru sökülür. Levye ve çekiç kullanılır, yeni çatılarda ise latalar genellikle vidalı olduğu için vidalama makinesi gerekir.
5. Her lata iki ucundan sırayla, yavaş yavaş gevşetilir. Uzun çivileri zorla çekmek çoğu zaman merteğin de bir parçasını koparır.
6. İş boyunca çatı altı su yalıtım membranına zarar vermemeye dikkat edilir. Çatı açık kalacaksa üstü geçici bir brandayla örtülür.
7. Latalar söküldükten sonra usta mertekleri, aşıkları ve duvar üstündeki taban ahşaplarını inceler. Çatı iskeletinin gerçek durumu ancak bu noktada görülür.

İncelemede çürük, çatlak veya böcek bulunursa taşıyıcı parçalar yeni latalar çakılmadan önce onarılır. Hasar büyükse bir inşaat mühendisine danışmak akıllıca olur.

Sökümün zorluğu, dolayısıyla süresi ve maliyeti çatıdan çatıya değişir. Başlıca etkenler şunlardır:

• çatının biçimi: basit bir beşik çatıda yüzeyler düzdür ve latalar aynı boydadır, kırma çatıda ise köşelerde açılı kesilmiş latalar ve daha geniş bir alan vardır,
• eğim: dik bir çatıda daha yavaş çalışılır ve emniyet önlemleri daha karmaşıktır,
• bina yüksekliği ve ulaşım: iskele ihtiyacı, dar bir sokak veya konteynerin yanaşamadığı bir bahçe işi uzatır,
• detaylar: lukarneler, çatı pencereleri, bacalar ve dereler, buralarda latalar kısa kesilmiştir ve membran kolayca yırtılır,
• alt ve üst bölümünde farklı lata aralığı olan mansart çatılar,
• ahşabın durumu: çürük latalar kırılır ve bunlarla uğraşmak daha uzun sürer,
• kiremit sökümünün ve molozun taşınmasının işe dahil olup olmadığı.

Eski binalarda dikkatli olun. Türkiye'de hâlâ asbestli çimento levhalarla (halk arasında eternit) kaplı pek çok çatı vardır. Bu levhaları yalnızca asbest sökümü konusunda yetkin, uzman bir firma sökmelidir. Kaplama tamamen inmeden latalara dokunulmaz.

Eski latalar inşaat atığıdır ve daha şantiyedeyken ayrılmalıdır. İşlem görmemiş temiz ahşap genellikle geri dönüşüm noktalarına teslim edilebilir. Kimyasal emprenyeli ya da eski koruyucu boyalarla boyanmış ahşap ise tehlikeli atık sınıfına girebilir. Bu ahşabın nasıl bertaraf edileceğini belediyeye veya atığı teslim alan firmaya sorun. Emprenyeli ahşabı sobada, kazanda ya da bahçede yakmayın, çıkan duman sağlığa zararlıdır.

Karşı latalar çoğu zaman latalardan daha iyi durumdadır. Kontrol edilip yeniden koruyucu uygulandıktan sonra bazen yerinde bırakılabilir. Çürük veya böcek izi taşıyan lataları tekrar kullanmayın, ahşabın içindeki çürüme dışarıdan çoğu zaman görünmez.

• iskelesiz ve emniyet donanımı olmadan çalışmak ya da binanın çevresini kapatmamak,
• çatıyı gece boyunca veya yağmur öncesinde geçici örtü olmadan açık bırakmak,
• levyeyle yırtılan membran, yeni lataların altında gizli kalır ve ancak şiddetli bir yağmurda kendini belli eder,
• lataları zorla sökerken mertekten parça koparmak,
• çatı iskeletini kontrol etmeyi atlamak, böylece yeni kiremit hasarlı taşıyıcı parçaların üstünü örter,
• ilk durumun fotoğraflarını çekmemek, oysa bunlar bir şikâyette ya da sigorta hasarında işe yarar.

Uygulamada zamandan çoğu kez tam da membranın ve merteklerin kontrolünde tasarruf edilir. Oysa her şeye rahatça ulaşılabilen tek an budur.

Yeni latalar çakılmaya başlamadan önce şu noktaları ustayla birlikte gözden geçirin:

• merteklerde dışarı taşan çivi veya lata parçası kalmamış,
• mertekler söküm sırasında koparılmamış, yarılmamış,
• membran sağlam, yırtıklar varsa üreticinin önerdiği bant veya yamayla onarılmış,
• hasarlı mertekler, aşıklar ve taban ahşapları işaretlenmiş, onarım yöntemi konuşulmuş,
• baca, lukarne ve çatı pencereleri çevresindeki metal kaplamalar kontrol edilmiş, hasarlar not edilmiş,
• iş ara verildiğinde çatı güvenli şekilde örtülüyor,
• moloz ayrılmış ve götürülmüş, binanın çevresi temizlenmiş,
• sökümden önceki ve sonraki durum bölüm bölüm fotoğraflanmış.