Klasik ahşap çatı karkası montajı

İlk iş binanın ölçüsünü almaktır. Proje kâğıt üzerinde kusursuz ölçülerle çalışır, ama duvarlarda küçük sapmalar olabilir ve hatıl her yerde aynı yükseklikte olmayabilir. Deneyimli bir usta önce gerçek ölçüleri kontrol eder, keresteyi ondan sonra hazırlar.

Klasik bir karkas birkaç farklı parçadan oluşur. Taban kirişleri (yastıklar) taşıyıcı duvarların üstüne oturur. Mertekler çatının eğimli yüzeylerini oluşturur. Aşıklar mertekleri boyuna doğrultuda destekler. Dikmeler ve payandalar yükü aşağıya aktarır. Kuşaklar ise karşılıklı parçaları birbirine bağlar. Her kirişin doğru ölçüde, doğru kesimle hazırlanması ve neme, küfe, ahşap zararlılarına karşı korunması gerekir.

Montaj genelde şu sırayla ilerler:

1. Projeyi, statik hesabı ve binanın gerçek ölçülerini kontrol etmek.
2. Keresteyi hazırlamak, işlemek ve emprenye ile korumak.
3. Taban kirişlerini hatılın üzerine yerleştirmek ve sağlam şekilde ankrajlamak.
4. Dikmeleri, aşıkları ve mertekleri kurmak.
5. Kuşakları, payandaları ve rüzgâr bağlarını tamamlamak.
6. Birleşimleri, ankrajları, düzlüğü ve sonraki katmanlara hazır olup olmadığını kontrol etmek.

Çalışma boyunca eğim, mahya yüksekliği ve mertek aralıkları sürekli ölçülür. Karkasta yapılan bir hata sonradan çıtalara, kiremide, yalıtıma ve çatı pencerelerine taşınır.

Beşik çatı

Müstakil evlerde en sık görülen çözümdür. İki eğimli yüzeyi ve tek mahyası vardır. Bu yüzden tasarlaması kolay, kurulumu hızlı ve kontrolü basittir.

Kırma ve yarım kırma çatı

Kırma çatıda evin dört tarafında da eğimli yüzey bulunur, yarım kırmada ise kısa kenarlarda bu yüzey yalnızca kısmen vardır. Çatı daha basık görünür ve rüzgâra iyi dayanır, bu nedenle tek katlı evlerde ve rüzgârlı bölgelerde sık tercih edilir. Ancak daha fazla açılı kesim, köşe mahyası ve hassas birleşim ister.

Kuşaklı mertek çatı

Kuşak, karşılıklı iki merteği birbirine bağlayan ve onları sağlamlaştıran yatay bir kiriştir. Bu tip karkas, odanın ortasında dikme istemediğiniz, çatı katını yaşam alanı olarak kullanmak istediğiniz küçük ve orta büyüklükteki evlere uygundur.

Aşıklı çatı

Geniş açıklıklarda ve girintili çıkıntılı çatılarda mertekler, dikme ve payandalarla desteklenen aşıklara oturur. Sağlam bir çözümdür ama dikkatli işçilik ve proje müellifiyle iyi bir iş birliği gerektirir.

Çatı tipi, hangisinin en çabuk kurulduğuna göre seçilmez. Kaplamanın ağırlığı, binanın açıklığı, çatı katının nasıl kullanılacağı, çatı pencerelerinin yeri ve çatının altında ne kadar boş alan kalması gerektiği belirleyicidir. Karlı bölgelerde kar yükü, kıyıda ise rüzgâr hesaba ayrıca önemli ölçüde etki eder.

Montajın zorluğu, dolayısıyla maliyeti, yalnızca çatının alanına bağlı değildir. Düzgün bir hatıl üzerinde, kamyonun rahatça yanaşabildiği bir arsadaki basit beşik çatı, girintili çıkıntılı bir çatıdan çok daha hızlı biter. İşi en çok uzatanlar şunlardır:

• Çok sayıda köşe mahyası, dere ve çatı penceresi çıkıntısı
• Baca ve havalandırma geçişleri
• Geniş açıklık ve buna bağlı olarak daha fazla kereste
• Arsaya zor ulaşım ve uzun kirişleri istifleyecek yer olmaması
• Önce onarılması gereken eğri ya da hasarlı hatıl
• Yenilemede eski karkasın sökülmesi ve duvarların güçlendirilmesi

Teklifleri karşılaştırırken fiyatın yalnızca işçiliği mi, yoksa keresteyi, emprenyeyi, bağlantı elemanlarını, nakliyeyi ve taşımayı da mı kapsadığını sorun. Kapsamı farklı iki teklifi adil biçimde karşılaştırmak mümkün değildir. Karkası, ardından gelen işlerle birlikte planlamak işinizi kolaylaştırır: tahta veya OSB kaplama, su yalıtım membranı, çıtalar, yalıtım ve kiremit.

Çatı karkası taşıyıcı bir yapıdır, bu yüzden projede ve statik hesapta yer almalıdır. Ahşap yapılar Eurocode 5'e göre tasarlanır, Türkiye'de bu standart TS EN 1995 olarak bilinir. Sizin için anlamı basittir: kiriş kesitleri ve mertek aralıkları göz kararıyla değil, hesapla belirlenir. Deprem bölgelerinde karkasın hatıla sağlam bağlanması ayrıca önem taşır.

Apartmanlarda çatı ortak alandır. Bu nedenle çatıyla ilgili işler genelde apartman yönetimi ve kat malikleriyle birlikte planlanır.

Karkas montajı, ağır kirişlerle yüksekte yapılan bir iştir. Deneyimli, koruyucu ekipmanı olan ve düşmeye karşı önlem alan çatı ustalarının işidir. Kendi başınıza kurmanız önerilmez.

• Ölçünün özensiz alınması, duvardaki sapmaların ancak kiremit döşenirken fark edilmesi
• Nemli ya da kötü istiflenmiş kereste, montajdan sonra eğilip çatlaması
• Eğri veya zayıf ankrajlanmış taban kirişleri, bunların bütün karkası etkilemesi
• Yalıtıma, çatı pencerelerine veya kiremide uymayan mertek aralıkları
• Kırma çatılarda ve derelerde hatalı açılı kesimler
• Eksik veya yetersiz rüzgâr bağı, karkasın rüzgârda oynaması
• Yenilemede nemin veya zararlıların nedeni giderilmeden yeni karkasın hasarlı hatıl üzerine kurulması

Uygulamada sık görülen bir durum şudur: ucuza ve aceleyle kurulan bir karkasın kusurları ancak kiremit döşenirken veya çatı katı yalıtılırken ortaya çıkar. Bu noktada onarım, tamamlanmış çatı katmanlarını sökmek anlamına gelir.

Kiremitçiler ve yalıtımcılar çatıya çıkmadan önce şu noktaları ustayla birlikte gözden geçirin:

• Taban kirişleri düz duruyor ve hatıla sağlam bağlanmış
• Çatı eğimi ve mahya yüksekliği projeyle uyumlu
• Mertek aralıkları eşit, planlanan yalıtım ve çatı pencereleriyle uyuşuyor
• Çatı yüzeyleri düz, gözle görülür bir sehim veya dalgalanma yok
• Birleşimler sıkı, bağlantı elemanları eksiksiz ve hiçbir parça oynamıyor
• Rüzgâr bağları projeye uygun şekilde yerleştirilmiş
• Ahşap korunmuş, çürük, çatlak ve zararlı izi yok
• Baca, çatı penceresi çıkıntıları ve çatı pencereleri için boşluklar doğru yerde
• Şantiye çevresi temizlenmiş, kereste artıkları kaldırılmış veya düzgünce istiflenmiş