Toprakla geri dolgu ve sıkıştırma

Geri dolgu bir boşluğu doldurmaktır: hendek, çukur, temel kazısı ya da temel ile çevredeki arazi arasında kalan boşluk. Yükseltme dolgusu ise araziyi yükseltir. Arsayı düzlemek, zemine oturan döşemenin altını doldurmak ya da araç giriş yolunun altını hazırlamak buna örnektir. İkisinde de ilke aynıdır: malzeme katman katman serilir ve bir sonraki katman gelmeden önce her katman sıkıştırılır.

Peki çukuru doldurup "kendiliğinden otursun" diye beklemek neden yetmez? Dökme malzemede taneler arasında bolca hava vardır. Üstelik kazıdan çıkan toprak gevşer, yani hacmi büyür. Sıkıştırılmazsa yağmur, don ve üzerine binen yük onu yıllarca yavaş yavaş bastırır. Sonuçta evin çevresinde çukurlar oluşur, su temele doğru akar, kaplamada çatlaklar çıkar. Sıkıştırma bu süreci tek bir günde, kontrollü biçimde yaptırır.

Fiyat listesindeki birim metreküptür. Ancak uygulamada hacim farklı şekillerde hesaplanabilir: kazı hacmine göre, projedeki sıkışmış hacme göre ya da getirilen malzemenin gevşek hacmine göre. Bu rakamlar arasında hissedilir bir fark olur. Bu yüzden işi vermeden önce hacmin nasıl ölçüleceğini ustayla ya da firmayla netleştirin.

Fiyat listesinin bu sayfasında birbirine yakın üç kalem bulunur. Aralarındaki fark malzemedir. Malzeme de nereye uygun olduklarını ve nasıl çalışıldığını belirler.

Toprakla geri dolgu ve sıkıştırma

Uygun toprak kullanılır. Bu çoğu zaman şantiyede kazılan topraktır. Bahçedeki hendekler, üzerine sert kaplama yapılmayacak temel çevreleri ve eski araziyi geri getirmenin amaçlandığı her yer için uygundur. Toprakta bitkisel toprak, kök, odun, inşaat atığı ya da iri taş olmamalıdır. Organik kalıntılar zamanla çürür ve geride boşluk bırakır.

Toprağın cinsi çok önemlidir. Kumlu ve çakıllı topraklar kolay sıkışır, suyu da iyi geçirir. Kil ve siltli topraklar ise neme karşı hassastır. Kuruyken sert topaklar oluşturur ve düzgün sıkışmaz. Fazla ıslakken vibrasyonlu plakanın altında puding gibi dalgalanır. Kille çalışılabilir, ama yalnızca uygun nemde, daha ince katmanlarla ve uygun makineyle.

Çakıl ya da kırma taşla geri dolgu

Dolgunun yük taşıması ve oturmaması gereken yerlerde çakıl ya da kırma taş seçilir: yürüme yolu, teras, garaj girişi altı, yol altından geçen bağlantılar ya da ileride kaplamanın dayanacağı temel kenarları. Sıkıştırılan katmanlarda dane dağılımı düzgün bir malzeme kullanılır. Halk arasında stabilize denen 0/32 ya da 0/63 kırma taş karışımı buna örnektir. Bu karışımda ince taneler iri taneler arasındaki boşlukları doldurur ve dolgu sağlam, taşıyıcı bir katmana dönüşür.

Yıkanmış temiz agrega ise bambaşka bir malzemedir, örneğin 16/32 çakıl. Taneler arasında suyun aktığı boşluklar kalır. Bu yüzden drenaj borusunun çevresinde drenaj dolgusu olarak işe yarar. Ancak az sıkışır ve olduğu gibi kaplama altında taşıyıcı katman olarak kullanılmaz. Uygulamada bu iki malzemenin karıştırıldığı sık görülür. Sonra da birileri "çakıl bir türlü sıkışmıyor" diye şaşırır.

Kum-çakıldan yükseltme dolgusu ve sıkıştırma

Kum-çakıl, örneğin 0/32 tüvenan, ocaktan çıkan, taneleri daha yuvarlak ve içinde kum bulunan bir malzemedir. Daha büyük dolgularda kullanılır: zemine oturan döşemenin altında, projeye göre radye temelin altında, sert kaplamaların altında ya da arsa düzlemesinde araziyi yükseltmek için. Düzgün ve dengeli sıkışır, suyla da killi topraktan daha iyi baş eder. Müstakil evlerde döşeme altına çoğu zaman projede belirli kalınlıkta ve belirli taşıma gücünde kum-çakıl ya da kırma taş istenir.

Nasıl karar verilir

• Üstü bahçe ya da çim kalacaksa: genellikle kaliteli kazı toprağı yeterlidir, en üste bitkisel toprak gelir
• Üstüne kaplama, yürüme yolu ya da araç girişi yapılacaksa: en azından üst katmanlarda kırma taş ya da kum-çakıl
• Yapının altında arazi yükseltilecekse: projeye göre kum-çakıl ya da kırma taş, taşıma gücü ölçülerek
• Su uzaklaştırılacaksa: jeotekstille birlikte yıkanmış çakıl, toprak değil

Geri dolgu, yeniden kazmadan geri alınamayan bir iştir. Bu yüzden başlamadan önce durup toprağın altındaki her şeyin gerçekten bittiğinden emin olmak gerekir.

• Borular ve kablolar döşenmiş ve kontrol edilmiş. Kanalizasyonun eğimi doğru olmalı, su borusunun basınç testi yapılmış olmalı. Doğalgaz ve elektrik hatlarını yalnızca yetkili firmalar döşer ve bağlar.
• Hatların yeri ölçülmüş. Altyapı hatlarının konumu dolgudan önce ölçülüp kayda geçirilir. Sonradan bunu yapmak mümkün olmaz.
• Temel su yalıtımı korunmuş. Yalıtımın üzerinde kabarcıklı drenaj levhası, XPS ısı yalıtımı ya da başka bir koruma olmalı ki dolgudaki taşlar yalıtımı delmesin.
• Beton yeterli dayanıma ulaşmış. Bodrum ve temel duvarları yeterince sertleştikten sonra doldurulur. Statik mühendisi çoğu zaman duvarı yukarıdan destekleyecek döşeme yapılana kadar beklenmesini ister.
• Kazının tabanında su, kar ya da çamur yok. Suya ya da donmuş tabana dolgu yapılmaz.
• Malzemenin nereye döküleceği ve makinenin nereden gireceği belli. Ekskavatör, yükleyici ve vibrasyonlu plaka erişim ister. Komşunun duvarı dibindeki dar bir geçit ya da zarar görmemesi gereken bir çiçek tarhı bütün yöntemi değiştirir.

Apartmanlarda ve ortak bahçede yapılacak işlerde önce apartman yönetimiyle konuşun. Ortak alan kat maliklerinin ortak malıdır ve makinenin nereden gireceği, malzemenin nereye konacağı önceden konuşulursa sonradan tartışma çıkmaz.

Hatların çevresinin doldurulması ve ilk katmanlar

Boru ve kabloların çevresi önce ince bir malzemeyle sarılır. Bu genellikle kum ya da keskin taş içermeyen ince kırma taştır. Bu sargı dolgusu genellikle borunun üst noktasından yaklaşık 10 ile 30 cm yukarı çıkar, tam kalınlığı proje ya da boru üreticisi belirler. Borunun yanlarına malzeme elle ya da hafif bir tokmakla dikkatlice doldurulur ki boru sağlam otursun ve yana kaymasın. Borunun üzerinde yeterli kalınlıkta malzeme olana kadar ağır plakayla sıkıştırma yapılmaz. Sargı dolgusunun içine ya da hemen üstüne ilgili renkte uyarı bandı serilir. Bu bant ileride kazı yapan kişiye altta hat olduğunu haber verir.

Katman katman serme

Sargı dolgusunun üstüne malzeme eşit kalınlıkta katmanlar halinde serilir. Standart bir vibrasyonlu plakayla bir gevşek katmanın kalınlığı genellikle yaklaşık 20 ile 30 cm olur. Hafif plakada daha ince, ağır silindirde daha kalın serilir. Kesin değerleri makine üreticisi verir. Kalın bir katman yalnızca üstten sıkışır, altında gevşek malzeme kalır. Sonradan oturmaların çok büyük kısmının sebebi budur.

Her katmanın üzerinden makine birkaç kez, şeritleri birbirinin üstüne bindirerek geçer. Yüzey gözle görülür şekilde oturmayı bırakana ve makine "zıplamaya" başlayana kadar devam edilir. Bina çevresindeki dolguda çevre boyunca eşit ilerlenir ki duvarın bir yüzüne diğerinden fazla baskı binmesin.

Uygun makine

• Vibrasyonlu plaka: kum, çakıl ve kırma taş için çok yönlü makine. Dar hendeklerde hafif plaka, geniş alanlarda ve kalın katmanlarda daha ağır, ileri geri çalışabilen plaka
• Vibrasyonlu tokmak (kurbağa): dar ve daha vuruşlu, hendeklere, duvar diplerine, rögarların çevresine ve plakanın iyi sıkıştıramadığı yapışkan killi topraklara uygun
• Silindir: büyük alanlar, yol ve otopark altı dolgular için
• Ekskavatör koluna takılan sıkıştırma plakası: bir insanın plakayla güvenle giremeyeceği derin ve geniş kazılar için

Malzemenin nemi

Malzeme, optimum nem denen nemde iyi sıkışır. Uygulamada bu şu anlama gelir: toprak avuçta sıkılınca dağılmayan bir topak olur, ama ele bulaşmaz ve suyu akmaz. Fazla kuru çakıl ve kum hafifçe sulanır. Fazla ıslak toprak kurumaya bırakılır, serilip havalandırılır ya da daha uygun bir malzemeyle değiştirilir. Islak kili sıkıştırmaya çalışmak çoğu zaman zaman kaybıdır, malzeme sadece bir yandan öbür yana kayar.

Temel ve bodrum duvarlarının yanında

Duvarın hemen dibinde dikkatli, daha hafif bir makineyle ve daha ince katmanlarla sıkıştırılır. Taze bir duvarın yanında ağır plaka ya da silindir duvarı itip zarar verebilir. Evin yanındaki dolgunun üst katmanına evden dışarı doğru eğim verilir ki su temele akmasın. Üstüne kaplama, yağmur kenar şeridi ya da teras yapılacaksa üst katmanlar kırma taştan olur.

Ne kadar sürer

Bir bağlantı hendeğinin dolgusu genellikle birkaç saat ile bir gün arasında biter. Müstakil bir evin çevresindeki dolgu ya da döşeme altındaki büyük bir dolgu, erişime ve miktara göre bir ile birkaç gün sürer. Betondaki gibi kür süresi beklenmez. Ancak taşıma gücü ölçülecekse grobeton gibi sonraki işler deney sonucu değerlendirildikten sonra başlar.

Geri dolgunun zorluğu yalnızca hacme bağlı değildir. Aynı metreküp bir seferinde yükleyiciyle rahat bir iş, başka bir seferinde bütün gün el arabasıyla taşıma anlamına gelebilir.

İşi kolaylaştıranlar:

• Ekskavatör ya da yükleyici için rahat erişim ve kazının hemen yanında malzeme yığını
• Nemi uygun, kumlu ya da çakıllı toprak
• İçinde engelsiz plaka kullanılabilen geniş bir kazı
• Kuru hava ve yeraltı suyu olmayan bir kazı

İşi uzatan ve zorlaştıranlar:

• Malzemenin bahçeden, evin içinden ya da dar bir geçitten elle taşınması
• Bir hendekte çok sayıda hat, rögar ve kesişme, bunların çevresinde elle sıkıştırma gereği
• Yağmurdan ıslanmış, kurutulması ya da değiştirilmesi gereken killi ya da siltli toprak
• Uygun olmayan kazı toprağının taşınıp yerine yeni malzeme getirilmesi
• Taşıma gücü ölçümü istenmesi ve deney tutmazsa yeniden sıkıştırma
• Kenarları iksa edilmiş derin kazı, iksa elemanlarının dolguyla birlikte kademeli sökülmesi

• Katmansız, tek seferde dolgu. Bütün hendek ekskavatörle doldurulur ve üstünden plakayla bir kez geçilir. Yüzey sağlam görünür, ama bir iki kış sonra hendek boyunca çukur oluşur.
• Bitkisel toprak, kök ya da moloz içeren toprak. Organik madde çürür, moloz boşluk bırakır. Bu, çoğu zaman yıllar sonra yer yer çökme olarak görülür.
• Boru ya da yalıtım yanında taş. Keskin bir taş yük altında boruyu ya da su yalıtımını deler. Sonuç nemli bir bodrum ya da yeniden kazılması gereken sızdıran bir kanalizasyondur.
• Borunun hemen üstünde ağır makineyle sıkıştırma. Boru ezilir ya da ek yeri açılır. Kanalizasyonun kamerayla incelenmesinde "bel vermiş" bir boru ya da çukurda bekleyen su görülür.
• Islak toprak ya da donmuş malzeme. Islak kil sıkışmaz, donmuş toprak çözülünce oturur. Kazıya itilen kar da aynı sonucu doğurur.
• Yeterince sertleşmemiş duvara dolgu ya da tek taraflı baskı. Duvar eğilebilir ya da çatlayabilir. Sabırla önlenebilecek pahalı bir onarımdır.
• Taşıyıcı katman yerine drenaj çakılı. Kaplamanın altında yıkanmış çakıl kayar, kaplama dalgalanır ve oturur.
• Arazinin eve doğru eğimli olması. Yağmur suyu dolgunun içinden temele akar ve bodruma yol arar.
• Uyarı bandının ya da konum ölçümünün olmaması. Hattın tam yerini kimse bilmez ve ileride kazı yapan biri onu keser.

Sığ bir hendeğin doldurulmasını, örneğin sulama hattı, elektrikçinin döşediği bir bahçe kablosu ya da drenaj için, ya da küçük bir yürüme yolunun altının sıkıştırılmasını kendiniz makul biçimde yapabilirsiniz. Vibrasyonlu plakayı hırdavat ya da makine kiralama yerlerinden kiralayabilirsiniz. Derin hendeklere, kenarları sağlam olmayan kazılara ve doğalgaz, elektrik ya da şebeke suyu bağlantılarının bulunduğu yerlere girmeyin. Oralar uzman firmanın işidir. Çalışırken gaz kokusu alırsanız hemen güvenli bir yere uzaklaşın, ateş yakmayın, elektrik düğmelerine dokunmayın ve 187 doğalgaz acil hattını ya da 112'yi arayın.

1. Yeraltı hatlarının nereden geçtiğini öğrenmek, körlemesine kazmamak ve sıkıştırmamak.
2. Hendeğin tabanını sudan, çamurdan, kökten ve taştan temizlemek.
3. Malzemeyi hazırlamak: sargı için kum, bitkisel toprak ve moloz içermeyen uygun toprak, gerekirse kırma taş.
4. Borunun ya da kablonun çevresine kum dökmek ve yanlarını elle sıkıştırmak.
5. Hattın üstüne koruyucu bir kum katmanı eklemek ve uyarı bandını sermek.
6. Kalan malzemeyi yaklaşık 15 ile 20 cm'lik katmanlar halinde sermek.
7. Nemi kontrol etmek: toprak avuçta şeklini korumalı ama ele bulaşmamalı.
8. Her katmanın üzerinden plakayla şeritleri bindirerek birkaç kez geçmek.
9. Duvar diplerinde, rögar çevresinde ve köşelerde el tokmağıyla ek sıkıştırma yapmak.
10. Son katmana evden dışarı doğru eğim vermek ve üstüne bitkisel toprak ya da kaplama altlığı sermek.
11. Birkaç yağmurdan sonra yüzeyin oturup oturmadığına bakmak ve çöken yerleri doldurmak.

Plakayla çalışırken sağlam ayakkabı, kulaklık ve eldiven kullanın. Plakayı yerinde çalışır halde bırakmayın ve hendeğe atarak değil, iki kişi birlikte indirin.

Bahçedeki sıradan bir dolguda basit bir kontrol yeterlidir. Sıkışmış yüzey ayakkabının altında göçmez, çelik bir çubuk zor batar ve plaka geçtikten sonra derin iz kalmaz. Çubuğun birden kolayca battığı düzensiz noktalar yeterince sıkışmamış bir katmanı ele verir.

Döşeme, radye temel, yol ve otopark altlarında proje genellikle bir taşıma gücü ya da sıkışma derecesi ister. Bu, statik plaka yükleme deneyiyle, yani deformasyon modülü ölçülerek, ya da daha hızlı olan dinamik plakayla kontrol edilir. Önemli dolgularda bazen sıkışmış katmanın yoğunluğu malzemenin laboratuvar sıkıştırma deneyiyle karşılaştırılır. Ulaşılması gereken değerleri dolguyu yapan firma değil, proje müellifi TS EN standartlarına göre belirler. Deney tutmazsa katman yeniden sıkıştırılır, gerekirse değiştirilir ve ölçüm tekrarlanır.

Kanalizasyon bağlantısında dolgudan sonra borunun kamerayla incelenmesi faydalıdır. Böylece sıkıştırma sırasında borunun bel verip vermediği ve eklerin sağlam olup olmadığı görülür.

Teslim alırken alanı dolaşın, projeyle karşılaştırın ve ileride başka bir yapım işinde ihtiyaç duyacağınız belgeleri isteyin.

• Hatlar dolgudan önce kontrol edilmiş, test edilmiş ve konumları ölçülmüş
• Hatların sargı dolgusu kumdan ya da keskin taş içermeyen ince malzemeden yapılmış
• Bütün hatların üstüne uyarı bandı serilmiş
• Kullanılan malzeme anlaşmaya ya da projeye uygun, bitkisel toprak, kök ya da moloz içermiyor
• Dolgu katman katman yapılmış ve her katman sıkıştırılmış
• Temeldeki su yalıtımı ve koruması hasar görmemiş
• Yüzey düz, çukur ve yumuşak nokta yok
• Evin çevresindeki arazinin eğimi binadan dışarı doğru
• Taşıma gücü istenen alanlar için deney raporu mevcut
• Hacmin nasıl ölçüldüğü ve dolgu ilk aylarda oturursa ne yapılacağı konuşulmuş