Vibrasyonlu plaka ile zemin sıkıştırma

Toprakta da serilen kırmataşta da taneler arasında hava boşluğu vardır. Böyle bir katmanın üzerine parke ya da beton koyduğunuzda, yük, su ve don etkisiyle taneler yavaş yavaş yerine oturur. Sonuç: çukurlar, su birikintileri, çatlayan plakalar ve yamulan bordürler. Sıkıştırma bu oturmayı baştan yaptırır. Titreşim ve baskı taneleri yeniden dizer, birbirine kenetler ve katman sonradan ezilmez.

Arazi üzerinde yük taşıyacak bir şey yapılıyorsa sıkıştırmaya hemen her zaman ihtiyacınız olur:

• kilit parke, yürüyüş yolu ve teras altları,
• garaj ve bahçe giriş yolları, araç park yerleri,
• radye temel ya da zemine oturan döşeme altındaki dolgu katmanları,
• altyapı bağlantılarından kalan kanal dolguları ve temel çevresi dolgular,
• bahçe kulübesi, garaj veya havuz altındaki zemin.

Burada iki ayrı şeyi ayırmak gerekir. Taban, kazının dibidir, yani üzerine yapılacak olan doğal zemindir. Alt katmanlar ise sonradan getirilip serilen malzemelerdir, genellikle farklı tane boyutlarında kırmataş veya stabilize. İkisi de sıkıştırılır, ama farklı şekilde ve farklı sonuçla.

Tabanın hazırlanması ve sıkıştırılması

Kazıdan sonra önce bitkisel toprak, kökler ve yumuşak bölgeler tamamen alınır. Bitkisel toprak sıkıştırılmaz, çünkü içindeki organik maddeler zamanla çürür ve çöker. Taban istenen eğime göre düzeltilir, ardından plaka ya da silindirle geçilir. Kumlu ve çakıllı zeminlerde bu iş kolay ilerler. Killi ve siltli zeminlerde titreşim daha zayıf etki eder, ıslak toprak ise plakanın altında "pompalamaya", yani dalgalanıp su çıkarmaya başlar. Böyle bir durumda sıkıştırma durdurulur, ıslak bölgeler kırmataşla değiştirilir ya da tabanın kuruması beklenir.

Kohezyonlu, yani yapışkan zeminlerin üzerine çoğu zaman ayırıcı geotekstil keçe serilir. Keçe, ince kilin zamanla kırmataşın içine karışmasını ve alt yapının taşıma gücünü kaybetmesini önler.

Katman katman serme ve sıkıştırma

Stabilize hiçbir zaman tam kalınlıkta bir seferde dökülmez. Kullanılan makinenin baştan sona sıkıştırabileceği kalınlıkta yayılır, ancak ondan sonra bir sonraki katman gelir. Hafif plakalarda bu katmanlar genellikle yaklaşık 15 ila 20 cm olur, daha ağır ileri geri plakalar ve silindirler üreticinin verdiği değerlere göre daha kalın katmanları kaldırır. Sıkışan katman biraz alçalır, bu yüzden malzeme hedef kottan biraz yüksek serilir.

Her katman birbirinin üzerine binen şeritler halinde, çoğunlukla dört ila altı kez geçilir. Kenarlardan ortaya doğru, eğimli arazide aşağıdan yukarıya çalışılır. Deneyimli bir operatör katmanın sıkıştığını şuradan anlar: plaka zıplamaya başlar, ses değişir ve geçişten sonra yüzeyde iz kalmaz. Ağır makinelerde bu bilgiyi doğrudan gösteren bir sıkışma göstergesi bulunur.

Kenarlar, köşeler ve hat geçen yerler

Plaka duvarın dibine, köşelere ve rögarların hemen yanına tam ulaşamaz. Bu noktalar, tabanı küçük ve kolay yönlendirilen vibrasyonlu tokmakla, şantiyedeki adıyla "kurbağa" ile tamamlanır. Yeni döşenmiş boruların üzeri önce elle ya da hafif makineyle sıkıştırılır, ağır makine ancak borunun üzerinde yeterli örtü oluştuğunda devreye girer. Alt yapı, yapılacak parkenin kenarından biraz taşmalıdır. Böylece bordürler sıkışmamış bir kenara oturmaz.

Ne kadar sürer

Plakayla yapılan geçişler hızlıdır. Asıl zamanı malzemenin getirilmesi, yayılması ve nemlendirilmesi alır. Birkaç on metrekarelik olağan bir garaj yolunda iki üç katmanla iş çoğunlukla bir iki gün sürer. Sıkıştırmanın kuruma ya da priz süresi yoktur, hazır alt yapının üzerinde hemen çalışmaya devam edilebilir. Ancak arada sağanak yağmur yağar ya da don olursa yüzey bir sonraki işten önce kontrol edilir, gerekirse yeniden sıkıştırılır.

Fiyat listesinde bu sayfayı iki kalem paylaşıyor: vibrasyonlu plaka ile sıkıştırma ve vibrasyonlu silindir ile sıkıştırma. İkisi de metrekare üzerinden hesaplanır. Aralarındaki fark makinede, derinlik etkisinde ve uygun oldukları iş tipindedir.

Hafif tek yönlü plaka

Yalnızca ileri gider, elle döndürülür. Yürüyüş yolları, küçük teraslar, kum yatağının sıkıştırılması ve bitmiş kilit parkenin kauçuk ya da poliüretan altlıkla titreştirilmesi için uygundur. Garaj yolu altındaki kalın kırmataş katmanları için zayıf kalır.

İleri geri (reversible) plaka

Dönmeye gerek kalmadan hem ileri hem geri giden daha ağır bir makinedir. Müstakil evlerde garaj yolları, otoparklar ve radye temel altları için standart araçtır. Daha kalın katmanları sıkıştırır, kapalı avlularda ve duvar diplerinde de rahat çalışılır.

Vibrasyonlu silindir

Elle yönlendirilen çift tamburlu silindir ya da operatörlü silindir, daha büyük ve açık alanlarda mantıklıdır: uzun giriş yolları, geniş otoparklar, site içi yollar. Derinlik etkisi daha büyük, metrekare başına verimi daha yüksektir. Buna karşılık dönebileceği bir alana, makinenin getirilebileceği bir yola ihtiyaç duyar, küçük alanlarda avantajı kaybolur. Eski binaların, zayıf komşu temellerin veya yeni örülmüş duvarların yakınında titreşim önceden değerlendirilmelidir. Silindir de ağır plaka da sarsıntıyı çevreye iletir.

Vibrasyonlu tokmak (kurbağa)

Dar kanallar, köşeler, rögar çevresi ve killi zeminler için kullanılır. Plakanın yalnızca yüzeyde titreştiği yerde tokmak, darbelerle malzemeyi derine doğru bastırır. Uygulamada çoğu zaman ikisi birlikte kullanılır: alan plaka ya da silindirle, kenarlar tokmakla.

Teklifleri karşılaştırırken firmaya hangi makineyi kullanacağını, tek bir katmanın ne kalınlıkta olacağını ve metrekare fiyatının tek katman için mi yoksa tüm katmanlar için mi verildiğini sorun. Görünüşte aynı tekliflerin karşılaştırılamamasının en sık nedeni budur.

Alt katmanlarda sürekli tane dağılımına sahip kırmataş kullanılır. Türkiye'de bu iş için genellikle 0 ila 31,5 mm aralığındaki stabilize ya da daha kalın katmanlarda iri granülometrili kırmataş tercih edilir. Parke altındaki tesviye katmanı için ince mıcır veya kırma kum kullanılır. Kırılmış tanelerin keskin kenarları vardır ve birbirine kenetlenir. Yuvarlak dere çakılı ise titreşim altında sadece yuvarlanır, sağlam bir katman oluşturmaz. Bu yüzden araç geçecek alanların altına konmaz.

Nem neden bu kadar önemli? Kuru malzeme zor sıkışır, çünkü taneler arasındaki sürtünme büyüktür ve ince kısımlar toz olup uçar. Fazla ıslak malzeme ise suyu dışarı iter ve ezilmez. En iyi sonuç hafif nemli stabilizeyle alınır: avucunuzda sıktığınızda şeklini korur ama su akmaz. Yaz aylarında, özellikle sıcak ve kuru bölgelerde katmanlar sıkıştırmadan önce sulanır. Yağmurdan sonra suyun çekilmesi beklenir.

Donmuş malzeme de donmuş taban da sıkıştırılmaz. İç Anadolu ve Doğu'daki kış şantiyelerinde bu sık karşılaşılan bir durumdur. Buz çözüldüğünde katman çöker ve yapılan bütün iş boşa gider.

Sıkıştırma hızlı bir iştir, ama önceden çözülmesi gereken konular yüzünden kolayca aksar. Ekip gelmeden önce şunlar netleşmiş olmalıdır:

• kazı istenen derinlik ve eğimde bitmiş, bitkisel toprak alandan götürülmüş olmalı,
• alandaki bütün hatlar döşenmiş, etrafı kumla sarılmış ve yerleri ölçülüp not edilmiş olmalı (kanalizasyon, su, elektrik, drenaj, ileride yapılacak aydınlatma için koruma boruları),
• doğru tane boyutundaki malzeme, sıkışma payı da düşünülerek yeterli miktarda sipariş edilmiş olmalı,
• bitiş kotu ve eğimler belirlenmiş, tercihen kazık ve iple işaretlenmiş olmalı,
• kamyon ve makine için giriş yolu, gerekirse malzemenin boşaltılacağı bir yer ayarlanmış olmalı,
• sulama için su hazır olmalı.

Alan bir apartmana ya da siteye aitse, örneğin ortak bahçe veya otopark ise, çalışma günlerini ve saatlerini apartman yönetimiyle önceden konuşun. Gürültü, titreşim, kamyon girişi ve araçların geçici olarak başka yere alınması kat maliklerini doğrudan ilgilendirir.

Kolay bir iş; düz, açık, çakıllı zemine sahip, girişi rahat ve malzemenin doğrudan yerine döküldüğü bir alandır. Şu durumlarda iş zorlaşır ve dolayısıyla maliyet artar:

• malzemenin dar bir kapıdan veya bahçenin içinden el arabasıyla taşınması gerekiyorsa,
• alanda çok sayıda köşe, kavis, basamak ve tokmakla çalışılması gereken geçiş varsa,
• zemin killi ya da sulu ise ve yumuşak bölgelerin değiştirilmesi, keçe veya drenaj gerekiyorsa,
• eğimli arazide ya da dar kanallarda sıkıştırma yapılıyorsa,
• alt yapı kalınsa ve birden çok katmandan oluşuyorsa,
• proje taşıma gücünün deneyle doğrulanmasını istiyorsa,
• eski yapıların hemen yanında çalışılıyor ve titreşimin sınırlanması gerekiyorsa,
• alan küçükse ve makinenin taşınması işin kendisine göre fazla zaman alıyorsa.

Sıkıştırma, kazı ile üzerine gelecek her şeyin arasında durur. Bu yüzden birden çok ustayı ilgilendirir. Ondan önce kazı işleri ve bütün altyapı bağlantıları bitmiş olmalıdır. Sıkışmış alt yapının içinden sonradan kanal açmak bütün alanı bozar, kanalın dolgusu da hiçbir zaman çevresiyle aynı davranmaz. Tesisatçı, elektrikçi ve drenaj işini yapan ekip borularını ve koruma borularını kırmataş serilmeden önce yerleştirmiş olmalıdır.

Sıkıştırmadan sonra bordürlerin dikilmesi, parke yatağı ve kilit parke, ya da radye temelin kalıbı ve betonu veya asfalt gelir. Bordürler kabartılmış toprağa değil, sıkışmış alt yapının üzerindeki beton yatağa oturtulur. Radye temellerin altına çoğu zaman önce grobeton ya da su yalıtımı gelir. Bunların serilmesi için yüzeyin düz, sağlam ve sivri tanelerden arınmış olması gerekir.

İş bir projeye bağlıysa katman kalınlıklarını ve istenen taşıma gücünü proje mühendisi ya da statik mühendisi belirler. Binek araçların geçeceği kilit parkelerde çoğu zaman parke üreticisinin teknik föylerindeki önerilere göre hareket edilir.

• Tek seferde fazla kalın katman. Yüzey sağlam görünür ama alt kısım gevşek kalır. Bir iki yıl sonra parke, tekerleklerin geçtiği izlerde çöker.
• Bırakılan bitkisel toprak veya kökler. Organik maddeler çürür, alanda yer yer çukurlar oluşur.
• Kuru ya da fazla ıslak malzemeyi sıkıştırmak. Katman gereken sıkılığa ulaşmaz, düzensiz oturur.
• Kırmataş yerine yuvarlak dere çakılı. Alt yapı yük altında kayar, parke dalgalanır.
• Kenarların yeterince sıkıştırılmaması. Bordürler zamanla dışa doğru yatar, kenar sıralar çöker.
• Killi zeminde keçenin unutulması. Kil kırmataşa karışır, taşıma gücü düşer, donlu havalarda yüzey kabarır.
• Yeni döşenmiş boruların hemen üzerinde ağır makine. Boru çatlayabilir ya da ezilebilir. Bunu çoğu zaman ancak kanalizasyon tıkandığında fark edersiniz.
• Eğimin alt yapıda yanlış verilmesi. Su hem parkenin altında hem üstünde birikir, kışın bütün yapıya zarar verir.

Bahçe yolu ya da küçük bir teras gibi bir alanı kiralık bir plakayla kendiniz de sıkıştırabilirsiniz. Derin kanallarda, eski evlerin temel diplerinde ya da yerini kesin bilmediğiniz hatların üzerinde bu işe kendiniz girişmeyin. Elektrik kablosunun geçtiği yerlerde hattı elektrikçiye gösterin, doğalgaz hattı söz konusuysa kesinlikle uzak durun. Gaz kokusu alırsanız alanı terk edin ve 187'yi arayın. Motorlu plaka egzoz gazı çıkarır, kapalı yerlerde ve derin kazılarda kullanmayın. Titreşim ve gürültü fazladır, kulak koruyucu, sağlam ayakkabı ve eldiven şarttır.

1. Bitkisel toprağı ve kökleri kaldırmak, kazıyı evden dışarı doğru yaklaşık yüzde 1 ila 2 eğimle düzeltmek.
2. Tabanı plakayla geçmek, yumuşak ve ıslak yerleri kırmataşla değiştirmek.
3. Killi zeminde ayırıcı geotekstil keçeyi bindirmeli olarak sermek.
4. 0 ila 31,5 mm stabilizeyi plaka üreticisinin önerdiği kalınlıkta, hafif makinelerde genellikle 15 ila 20 cm katmanlar halinde sermek.
5. Kuru malzemeyi nemli olacak ama su akmayacak kadar sulamak.
6. Her katmanı birbirine binen şeritlerle, kenarlardan ortaya doğru dört ila altı kez geçmek.
7. Köşeleri ve duvar diplerini el tokmağıyla tamamlamak.
8. Düzlüğü ve eğimi mastar ve su terazisiyle kontrol etmek, eksik yerleri doldurup yeniden sıkıştırmak.
9. Parke döşenip derzlere kum süpürüldükten sonra yüzeyi kauçuk altlıklı plakayla titreştirmek.

En basit kontrol, bakmak ve üzerine basmaktır. İyi sıkışmış bir alt yapıda ayakkabı iz bırakmaz, yüzey esnemez ve araçla geçildiğinde tekerlek izi oluşmaz. Düzlük iki metrelik mastarla kontrol edilir. Sapmalar parke üreticisinin ya da projenin izin verdiği sınırlar içinde olmalıdır.

Garaj yolu, otopark ve radye temel altlarında taşıma gücü ölçümle doğrulanır. Bunun için statik plaka yükleme deneyi ya da daha hızlı olan hafif düşen ağırlık deneyi yapılır. Sonuçta bir deformasyon modülü elde edilir, bunu projede istenen değerle karşılaştırırsınız. Deneyi zemin etüdü ya da laboratuvar hizmeti veren bir firma yapar, sonucu bir raporla alırsınız. Proje ölçüm istiyorsa, alt yapının üzerine bir şey yapılmadan önce deneyi zamanında ayarlayın.

• bitkisel toprak ve organik kalıntılar bütün alandan alınmış,
• malzeme kararlaştırılan tane boyutunda ve kırılmış, yuvarlak değil,
• katman sayısı ve kalınlığı anlaşmaya ya da projeye uygun,
• yüzey düz, basınca iz bırakmıyor ve esnemiyor,
• eğimler su akış yönünde ve işaretlemeye uygun,
• kenarlar, köşeler ve rögar çevresi sıkıştırılmış,
• alt yapı, yapılacak parkenin ya da plağın kenarından taşıyor,
• alandaki hatlar sağlam ve yerleri çizimle belirtilmiş,
• proje istiyorsa taşıma gücü deneyinin raporu teslim edilmiş.