Ronde gaten boren in tegels en keramiek

Uitboren is het boren van een rond gat met een grotere diameter door de volledige dikte van de tegel. Een gewone boor voor een plug volstaat daar niet. Er komt een kroonboor aan te pas: een holle cilinder met een snijrand rondom. De kroonboor snijdt een cirkel uit, en binnenin blijft een rond schijfje over dat je achteraf verwijdert.

Deze post wordt per stuk aangerekend, dus per gat. Typische situaties waarin je hem nodig hebt:

• Aansluitingen voor koud en warm water van een opbouwkraan in de douche of boven het bad
• Hoekstopkranen en afvoer onder de lavabo
• Leidingen van een radiator of handdoekradiator die uit de muur of de vloer komen
• Afvoerbuis van een wc, bidet of vloerput met een rond lichaam
• Inbouwdozen voor stopcontacten en schakelaars in een betegelde wand
• Doorvoeren voor leidingen, verankeringen van een balustrade of paaltjes op een terras met keramische tegels

Waarom kun je zo'n gat niet gewoon met de slijper uitzagen? Dat kan, maar met rechte sneden krijg je nooit een nette cirkel. De rozet van een kraan of radiatorkraan steekt meestal maar een klein beetje over, waardoor een gekartelde rand eronder uit zou piepen. Een kroonboor maakt een zuivere cirkel die de rozet betrouwbaar afdekt.

Wandtegel of keramische vloertegel

Een klassieke wandtegel uit faience is zachter en poreuzer. Daarin kun je ook boren met goedkopere hardmetalen kroonboren of een verstelbare cirkelsnijder. Keramische vloertegels, in de handel vaak porseleintegels of gres genoemd, zijn een ander verhaal. Ze worden op hoge temperatuur gebakken, zijn heel dicht en hard, en hun wateropname ligt volgens de fabrikanten meestal onder een half procent. Die dichtheid maakt ze uitstekend voor vloeren, maar bij het boren bieden ze een weerstand waar gewoon gereedschap niet tegenop kan.

In keramiek boor je daarom uitsluitend met een diamantboor. Er ontstaat veel warmte. Koel je de boor niet, dan raken de diamanten verglaasd, ze snijden niet meer en de tegel raakt oververhit. Een oververhitte tegel kan een haarscheur krijgen die je eerst niet ziet, maar die na het leggen of na het eerste stookseizoen tevoorschijn komt.

Nog een eigenheid van moderne tegels zijn de grote formaten en dunne platen. Tegels van 60 × 120 cm en groter zijn gevoelig voor doorbuigen en spanning. Een gat dicht bij de rand van zo'n plaat is een zwakke plek waaruit een barst kan vertrekken. Bij gepolijste tegels loop je dan weer het risico dat het oppervlak rond het gat gekrast raakt als de boor bij het aanzetten wegglijdt.

Welk gereedschap gebruikt wordt

Het is nuttig om te weten wat de vakman gebruikt, want daar hangt de kwaliteit van de rand van af.

• Diamantboor voor droog boren met was: past in een gewone boormachine of accuschroefmachine. De was binnenin smelt door de warmte en koelt de diamanten. Geschikt voor kleinere gaten en losse stuks, vraagt een draaiende beweging en wat geduld
• Diamantboor met M14-schroefdraad voor de haakse slijper: snel en krachtig, gebruikt door tegelzetters die veel gaten maken. Draait op hoge toeren, dus koeling en een stevige geleiding zijn belangrijk, anders brokkelt de rand af
• Kernboor voor nat boren met statief: de meest nauwkeurige oplossing, geschikt voor grote diameters zoals een wc-afvoer en voor dikke buitentegels. Voor losse gaten in de badkamer wordt hij minder gebruikt
• Hardmetalen kroonboor of cirkelsnijder: enkel voor zachte wandtegels. Niet geschikt voor keramische vloertegels, want hij wordt snel bot en kan de tegel breken

Voor keramische vloertegels wordt in de praktijk dus bijna altijd diamant gebruikt. Voor natuursteen en glasmozaïek gelden nog andere regels, en de vakman hoort vooraf te zeggen of hij met zo'n materiaal ervaring heeft.

De positie uitmeten

Het meeste werk zit niet in het boren zelf, maar in het nauwkeurig uitmeten. De tegelzetter meet vanaf een vast punt, bijvoorbeeld een hoek of de laatst gelegde tegel, het midden van de buis horizontaal en verticaal uit. Daarbij moet hij de breedte van de voeg meetellen. Hier gaat het het vaakst mis: één vergeten millimeter per voeg loopt over drie of vier tegels op tot een verschuiving die de rozet niet meer verbergt. Ervaren vakmensen leggen de tegel daarom vaak op de plek waar hij komt en tekenen de positie van de aansluiting er rechtstreeks op over.

De diameter kiezen

Het gat wordt meestal enkele millimeters groter geboord dan de buis. Daar zijn verschillende redenen voor: de buis staat niet altijd perfect haaks, je hebt wat speling nodig bij de montaag, en verwarmingsbuizen bewegen een beetje als ze opwarmen. De diameter mag wel niet groter zijn dan wat de rozet of manchet afdekt. Zorg er dus voor dat de concrete kraan of radiatorkraan bij het uitmeten aanwezig is, niet zomaar "een rozet".

Het boren zelf

De tegel ligt met de zichtzijde naar boven op een vlakke, stevige ondergrond, bijvoorbeeld een stuk plaat of een andere tegel, zodat hij niet doorbuigt. Een kroonboor zonder centreerboor wil op het gladde glazuur weglopen. Daarom gebruikt men een boormal met zuignap, of zet men de boor eerst schuin aan om een klein groefje te maken en pas daarna haaks. Er wordt geboord zonder klopfunctie, met lichte druk en met waterkoeling, of bij droge wasboren met een lichte cirkelbeweging. Tegen het einde gaat de druk nog wat omlaag, zodat de achterkant van de tegel niet afbrokkelt bij het doorbreken.

Afwerken en nakijken

Na het boren gaat het schijfje eruit, wordt de rand gecontroleerd en indien nodig licht afgeschuind met een diamantschuurspons. De tegel wordt afgespoeld zodat er geen boorslib op achterblijft, en voor het lijmen nog eens op zijn plaats gelegd.

Een gat kan alleen precies gemaakt worden als alle buizen en dozen precies zitten. Zorg dat het volgende geregeld is voor het betegelen begint:

• De loodgieter heeft de aansluitingen op de juiste hoogte en afstand geplaatst, afgedopt en een druktest gedaan
• Bij een opbouwkraan liggen de aansluitingen waterpas en op de afstand die de fabrikant opgeeft, meestal 150 mm hart op hart
• De elektricien heeft de inbouwdozen zo geplaatst dat ze na het betegelen gelijk liggen met het tegeloppervlak, niet diep erachter
• In natte zones is de waterdichting klaar, inclusief afdichtingsmanchetten rond de doorvoeren
• Je hebt de concrete kranen, radiatorkranen en rozetten gekozen, zodat de diameter vastgelegd kan worden
• Er zijn voldoende reservetegels, want bij het boren in harde keramiek gaat er af en toe een stuk verloren

Woon je in een appartement, ga dan na of het werk gemeenschappelijke leidingen raakt, zoals de stijgleidingen van verwarming of water. Is dat zo, overleg dan vooraf met de syndicus of de VME.

Komt het gat in de buurt van een gasleiding, bijvoorbeeld bij een doorvoer naar de ketel, dan mag alleen een erkende vakman aan die leiding werken. Ruik je ooit gas, verlaat dan meteen de woning, bedien geen elektrische schakelaars en bel 112 of je netbeheerder (Fluvius, Sibelga of ORES/RESA). Werken aan de elektrische installatie, zoals het verplaatsen van inbouwdozen, horen bij een elektricien en moeten volgens het AREI in orde zijn.

Ook al blijft het "één stuk", de moeilijkheid verschilt sterk van gat tot gat. Daar hangen ook de tijd en het risico op een beschadigde tegel van af.

Eenvoudigere situaties

• Een losse tegel vóór het leggen, die op tafel geboord kan worden
• Een kleinere diameter en een gat in het midden van de tegel, ver van de rand
• Een matte keramische tegel met een gangbare dikte van ongeveer 8 tot 10 mm
• Meerdere gelijke gaten na elkaar, als het gereedschap toch klaarstaat

Moeilijkere situaties

• Een gat in een al gelegde vloer, bijvoorbeeld bij het achteraf plaatsen van een radiator. De tegel moet volledig verlijmd zijn, anders kan hij barsten, en erachter kunnen buizen of kabels lopen
• Een gat dicht bij de rand van de tegel. Hou meestal minstens ongeveer 1 tot 2 cm afstand, bij een dunne grote plaat liefst meer
• Een gat op de voeg, waarbij de ene helft van de cirkel in de ene en de andere helft in de andere tegel valt. De tegels moeten tijdens het boren stevig tegen elkaar vastgezet worden
• Een grote diameter, bijvoorbeeld voor een wc-afvoer of balustradepaal
• Dikke buitentegels van ongeveer 20 mm, een gepolijst oppervlak of een antislipstructuur
• Een grootformaat plaat die moeilijk te hanteren is en bij een fout het meeste werk kost

Bij een gelegde vloer wacht je best tot de tegellijm volledig uitgehard is. Volgens de fabrikant van de lijm is dat meestal minstens 24 uur, bij een dikkere laag langer. Boren in een pas gelegde tegel kan hem losmaken.

In de prijslijst staat naast deze post ook het verwante werk uitsparingen zagen in wand- en vloertegels. Op het eerste gezicht klinkt dat gelijkaardig, maar het gaat om een andere werkwijze en ander gereedschap.

• Uitboren geeft altijd een rond gat, gemaakt met een diamantboor, met een zuivere cirkel als resultaat. Geschikt voor buizen, aansluitingen, afvoeren en inbouwdozen
• Uitzagen geeft een hoekig of onregelmatig gat of een uitsparing, bijvoorbeeld voor een vierkante vloerput, een inspectieluik, een uitsparing rond een deurkader, een muurhoek of een sokkel. Dat gebeurt met een haakse slijper, tegelsnijder of watergekoelde zaagtafel
• Bij uitboren tellen vooral de diameter, het materiaal en de plaats van het gat. Bij uitzagen tellen de lengte en het aantal sneden, en of de uitsparing midden in de tegel of vanaf de rand zit
• Een hoekig gat midden in een tegel begint vaak met kleine boorgaten in de hoeken, zodat er vanuit de scherpe hoeken geen barsten vertrekken. Dat hoort bij het uitzagen en is geen apart uitboorwerk

Heb je een gat nodig voor een radiatorbuis, dan bestel je uitboren. Gaat het om een uitsparing voor een vierkante vloerput, dan is het uitzagen. Twijfel je, toon de tegelzetter dan het concrete toestel dat door de tegel moet.

De meeste problemen met gaten zie je niet meteen, maar pas bij de montage van het toestel of na enkele maanden gebruik.

• Verschoven gat: slecht uitgemeten of de voeg vergeten. De rozet zit dan niet in het midden of dekt het gat helemaal niet af, en de tegel moet vervangen worden
• Te klein gat: de buis moet er met kracht door, de tegel staat onder spanning en barst na verloop van tijd. Bij verwarmingsbuizen gebeurt dat vaker, omdat ze uitzetten bij het opwarmen
• Haarscheur door oververhitting: ontstaat bij boren zonder koeling of met een botte boor. Eerst onzichtbaar, later wordt hij langer en vuil
• Afgebrokkelde rand: te veel druk op het einde of boren met klopfunctie. Onder een rozet valt dat soms nog weg, bij inbouwdozen en afvoeren vaak niet
• Harde opvulling rond de buis: de ruimte tussen buis en tegel wordt met voegmortel dichtgemaakt. De beweging van de buis verbrijzelt dan de voeg of beschadigt de tegel. Die ruimte hoort opgevuld met een blijvend elastische kit, meestal sanitaire siliconen
• Doorboorde waterdichting: in de douche raakt bij achteraf boren de waterdichte laag of manchet onder de tegel beschadigd, en water loopt achter de tegels
• Aangeboorde buis of kabel: bij boren in gelegde tegels zonder na te gaan wat erachter zit. Ken vooraf het tracé van de leidingen of controleer het met een leidingzoeker

Heb je één of twee gaten nodig in een losse tegel, bijvoorbeeld voor de aansluiting van een handdoekradiator, dan lukt dat zelf. Voor gaten in een al gelegde douchevloer, grote diameters en grootformaat platen schakel je beter een tegelzetter in. Bij het boren komt fijn stof met kwarts vrij, dus draag minstens een FFP2-stofmasker en een veiligheidsbril.

1. Een diamantboor met de juiste diameter, een boormachine zonder klopfunctie, een boormal of een stuk plaat met een geleidegat en een bakje water klaarleggen.
2. De tegel op zijn plaats leggen, het midden van de aansluiting overtekenen en de voegbreedte meetellen.
3. Het midden van het gat met een stift aanduiden op schilderstape die op het glazuur geplakt is.
4. De tegel met de zichtzijde naar boven op een vlakke, stevige ondergrond leggen zodat hij niet doorbuigt.
5. De klopfunctie uitschakelen en een middelhoog toerental instellen volgens de fabrikant van de boor.
6. De boor in de mal of schuin aanzetten, een ondiep groefje maken en de boor daarna haaks zetten.
7. Met lichte druk boren en voortdurend met water koelen, of bij een wasboor licht in een cirkel bewegen.
8. Tegen het einde de druk verminderen zodat de achterkant van de tegel niet afbrokkelt.
9. Het schijfje verwijderen, de rand nakijken en licht afschuren met een diamantschuurspons.
10. De tegel afspoelen, laten drogen en voor het lijmen nog eens op zijn plaats leggen.

Snijdt de boor niet meer en hoor je alleen nog gezoem, dan is hij verglaasd. Kort boren in een slijpsteen of een stuk cellenbeton legt de diamanten weer vrij.

Het boren van één gat in een losse tegel duurt meestal maar enkele minuten. De meeste tijd gaat naar uitmeten, gereedschap klaarzetten en controleren. In een gelegde vloer, bij een grote diameter of bij dikke tegels duurt het merkelijk langer. Wordt de ruimte rond de buizen met siliconen opgevuld, reken er dan op dat die volgens de fabrikant meestal pas na enkele dagen volledig uitgehard is, en zet de douche tot dan niet nodeloos onder water.

Bekijk elk gat van dichtbij met strijklicht van opzij, dat ook fijne haarscheurtjes zichtbaar maakt. Ga met je vinger over de rand: die mag niet scherp of afgebrokkeld zijn. Klop zachtjes rond een gelegde tegel, een hol geluid verraadt een slecht verlijmde plek. En leg vooral de rozet of manchet die het gat moet afdekken er eens tegen.

• Elk gat zit op de plaats van de geplaatste aansluitingen en buizen
• Rozetten en manchetten dekken de gaten volledig af en zitten in het midden
• De kraanaansluitingen liggen symmetrisch, op dezelfde hoogte en de juiste afstand
• De randen van de gaten zijn strak, zonder afgebrokkelde stukjes of scherpe splinters
• Bij strijklicht zijn er geen haarscheuren in de tegels te zien
• Rond de gaten is het glazuur of gepolijste oppervlak niet gekrast
• Tegels met gaten klinken niet hol bij het aankloppen
• De ruimte tussen buis en tegel is opgevuld met elastische kit, niet met voegmortel
• In de douche en bij het bad is de waterdichting met de manchetten rond de doorvoeren intact
• De omgeving is schoongemaakt van boorslib en stof