Wand- en vloertegels XL-formaat 60×120

Een lange tegel gedraagt zich anders dan een vierkant van 30×30 of 60×60. Keramiek trekt bij het bakken een klein beetje krom, meestal in het midden van de lange zijde. Bij een klein formaat zie je dat niet. Bij een lengte van 120 cm wordt die lichte kromming zichtbaar als een randoverstek: een plek waar de ene tegel boven de andere uitsteekt. Op de vloer voel je dat met je voet, op de wand zie je het in strijklicht.

Een tweede verschil zit in de lijm. Onder een grote tegel ontstaan makkelijk luchtzakken. Dekt de lijm niet bijna de volledige achterkant, dan klinkt de tegel hol bij het aftikken. Onder belasting, bijvoorbeeld onder de poot van een kast of bij een val van een zwaar voorwerp, kan hij dan barsten.

Het derde verschil is het hanteren. Eén persoon kan een tegel van 60×120 niet veilig dragen en leggen. Er wordt met twee gewerkt, met zuignappen en vaak met een draagframe. Voor het zagen zijn een lange snijtafel en diamantgereedschap nodig. Dat alles bepaalt het werktempo en het eindresultaat.

Waar 60×120 het vaakst gebruikt wordt:

• Vloeren in de woonkamer, de inkom, de gang en de keuken, vaak met vloerverwarming
• Badkamerwanden, waar je zo weinig mogelijk voegen wilt
• De keukenwand tussen onder- en bovenkasten
• Een doorlopende vloer van binnen naar het terras, als de fabrikant hetzelfde decor ook in een dikkere buitenuitvoering aanbiedt

In de NUMIQ-prijslijst staan naast deze post nog twee verwante posten, elk met een eigen pagina. Het loont om de juiste te kiezen, want elke post gaat uit van een andere werkwijze en moeilijkheidsgraad.

• Wand- en vloertegels tot 60 cm: gangbare formaten zoals 30×60, 60×60 of kleiner. Eén persoon kan een tegel dragen, de ondergrond hoeft minder perfect te zijn, de zaagsneden zijn korter en het tempo ligt hoger. Heb je tegels van 60×60, dan horen ze daar thuis en niet bij XL.
• Wand- en vloertegels XL-formaat 60×120 (deze pagina): één specifiek lang formaat. Het vraagt een vlakkere ondergrond, dubbel lijmen, nivelleringsclips en werken met twee. Op de wand moet je rekening houden met het gewicht en met de sterkte van de ondergrond.
• Keramische tegels (gres) groter dan 60 cm: de andere grote formaten, zoals 80×80, 100×100, 120×120 of grote dunne platen. Voor de grootste maten is een draagframe nodig, meer mensen en soms ander zaaggereedschap. Heb je een ander formaat boven 60 cm, kijk dan daar.

Waarom krijgt 60×120 een aparte post? Het is in de praktijk het meest voorkomende XL-formaat en tegelzetters hebben er een vaste werkwijze voor. Het is duidelijk veeleisender dan 60×60, maar het kan nog door een gewone ploeg geplaatst worden zonder de speciale uitrusting die de grootste platen vragen.

Bij een XL-formaat telt de voorbereiding zwaarder dan het lijmen zelf. De meeste klachten ontstaan in de ondergrond, niet in de tegel.

Vlakheid en draagkracht van de ondergrond

De chape of het pleisterwerk moet vlak zijn. Voor grote formaten wordt meestal een afwijking van ongeveer 2 mm onder een rei van 2 m aangeraden, de exacte waarden staan bij de fabrikant van de tegels en de lijm. Grote oneffenheden kun je niet wegwerken met lijm: een te dikke laag krimpt bij het drogen en de tegel kan gaan golven. Op de vloer wordt daarom vaak een zelfnivellerende egalisatielaag gegoten. Op de wand laat je de plafonneerder het pleisterwerk rechtzetten, of je werkt met gipskartonplaten.

De ondergrond moet stevig zijn, stofvrij en zonder loszittende lagen. Op oude tegels lijmen kan soms, maar bij 60×120 heeft dat alleen zin als die oude vloer vast zit, vlak is en nergens hol klinkt.

Vocht in de chape

Een verse chape moet uitdrogen. Een cementchape heeft naargelang de dikte meestal enkele weken nodig, een anhydrietchape is nog gevoeliger voor restvocht. De tegelzetter hoort het restvocht te meten, bijvoorbeeld met een CM-meting, en niet op het zicht te schatten. Bij vloerverwarming wordt voor het tegelen een opstook- en afkoelprotocol gevolgd volgens de fabrikant van het systeem. Zonder die stap kan de chape nog vervormen onder de afgewerkte vloer.

Legplan en afstemming met de andere vakmensen

Bij lange tegels loont het om de verdeling vooraf uit te tekenen. Zo vermijd je smalle stroken langs de muur en aan de deur, en kun je de waterafvoeren, stopcontacten en schakelaars zo plaatsen dat ze niet net op een tegelrand vallen. Spreek daarom met de loodgieter en de elektricien af voor er bepleisterd wordt. In de praktijk gebeurt het vaak dat een stopcontact 2 cm verkeerd zit en de tegel over de volle breedte gezaagd moet worden. Moet een stopcontact of lichtpunt verplaatst worden, dan laat je dat doen door een elektricien die volgens het AREI werkt. In een badkamer gelden strengere regels voor de zones rond bad en douche, en een erkend keuringsorganisme kan de installatie later controleren.

Wat verder klaar of gekend moet zijn:

• De waterdichting in de douche en rond het bad, inclusief afdichtingsband in de hoeken en manchetten rond de leidingen
• De hoogte van de afgewerkte vloer, met het oog op deurkaders en dorpels
• De plaats en het type van de douchegoot of doucheput bij een inloopdouche
• De bevestiging van zware toestellen aan de wand, zoals een hangtoilet of lavabo, zodat er niet blind in de afgewerkte tegels geboord wordt
• De plaats waar de tegels opgeslagen worden: vlak, droog en dicht bij de werkplek

Vloer

Na controle van de ondergrond wordt een primer aangebracht. Die maakt de zuiging gelijkmatig en verbetert de hechting van de lijm. De tegelzetter zet de as uit volgens het plan en legt de eerste rij droog, om de aansluiting op deur en muren te controleren.

De lijm gaat op met een lijmkam met grote tand, meestal 10 tot 12 mm, en op de achterkant van de tegel komt een dunne laag. Dat heet dubbel lijmen. De ribbels op de ondergrond lopen evenwijdig met de korte zijde van de tegel, zodat de lucht bij het aandrukken kan ontsnappen. De tegel wordt gelegd, licht heen en weer geschoven en aangedrukt, vaak met een rubberen hamer of een tegeltriller.

Tussen de tegels komen nivelleringsclips met wiggen. Die trekken de randen in één vlak terwijl de lijm uithardt. Achteraf worden de clips afgeslagen. Af en toe licht de tegelzetter een pas gelegde tegel op om te zien of de lijm de volledige achterkant bedekt. Is dat niet zo, dan past hij zijn werkwijze aan.

Wand

Op de wand begint men vanaf een waterpas geplaatste steunlat, een stukje boven de vloer. Zo zakt de eerste rij niet weg, en de onderste rij wordt pas op het einde gezet, als de hoogte van de afgewerkte vloer vaststaat. Met het gewicht van een tegel van 60×120 zijn een lijm met beperkte afglijding en een stevige ondergrond belangrijk. Gipskarton moet geschikt zijn voor vochtige ruimtes en wordt meestal dubbel beplaat, zodat het de belasting draagt die de fabrikant opgeeft.

Op de wand worden tegels van 60×120 staand of liggend geplaatst. Staand geeft minder horizontale voegen en de ruimte lijkt hoger. Liggend is het makkelijker om de hoogte van de betegeling op een volle rij te laten eindigen.

Zagen en uitsparingen

Rechte sneden gebeuren met een handsnijder met een geleider langer dan 120 cm of met een watergekoelde tafelzaag. Gaten voor leidingen en inbouwdozen worden met diamantboren geboord, uitsparingen met een haakse slijper. Gezaagde randen in hoeken worden vaak onder verstek geslepen, zodat een strakke hoek ontstaat zonder profiel. In een douche met afschot wordt de tegel ofwel in een enveloppe gezaagd, ofwel komt er een lijngoot tegen de muur en loopt de hele vloer in één richting af. Die tweede oplossing is bij 60×120 meestal fraaier, omdat de tegels heel blijven.

Voegen en elastische voegen

Gevoegd wordt als de lijm uitgehard is, doorgaans ten vroegste de dag erna, bij snelle lijmen eerder volgens de fabrikant. De voeg is smal, meestal 2 tot 3 mm, maar nooit nul. Hoeken, de aansluiting met het bad, de rand van de vloer en dilatatievoegen worden niet met voegmortel gevuld maar met sanitaire silicone.

Hoe lang het duurt

Het plaatsen van 60×120 gaat merkbaar trager dan bij kleinere formaten. Elke tegel wordt dubbel gelijmd en met clips uitgelijnd, en bij elke zaagsnede wordt hij met twee verplaatst. Op een gelegde vloer kun je meestal na ongeveer 24 uur voorzichtig lopen. Volle belasting en het aanzetten van de vloerverwarming raden lijmfabrikanten doorgaans pas na enkele dagen tot weken aan. Daar komt de tijd voor egalisatie en het uitdrogen van de chape bij, en dat laatste is meestal de langste stap van de hele planning.

De tegel

• Gerectificeerde rand: de randen zijn nageslepen en exact haaks, zodat de tegel met een smalle voeg gelegd kan worden. Bij 60×120 is dat de gewone standaard.
• Dikte: meestal rond 9 tot 10 mm. Dikkere buitentegels zijn zwaarder en lastiger te zagen. Dunne varianten zijn lichter op de wand, maar breekbaarder bij het hanteren.
• Oppervlak: een gepolijst oppervlak laat elke randoverstek en oneffenheid zien, een mat oppervlak verbergt meer. Voor een badkamer- of keukenvloer kijk je ook naar de antislipwaarde die de fabrikant opgeeft.

De lijm

Voor grote formaten gebruik je een flexibele cementlijm, meestal met de klasse C2 volgens NBN EN 12004, met beperkte afglijding (T) en verlengde open tijd (E). Bij vloerverwarming, op gipskarton of op een balkon kies je een lijm met hogere vervormbaarheid (S1 of S2). Er bestaan ook vloeibaardere vloerlijmen die de ruimte onder de tegel beter vullen. Wat de tegelfabrikant voorschrijft, heeft altijd voorrang.

Het nivelleringssysteem

Clips met wiggen of met schroefkoppen zijn bij 60×120 bijna onmisbaar. Ze maken een slechte ondergrond niet goed, maar houden de randen van naburige tegels in één vlak tijdens het uitharden. Een wiggensysteem werkt snel, een schroefsysteem laat fijner bijregelen toe.

De voegmortel

Voor droge ruimtes volstaat een goede cementgebonden voegmortel (CG2). In douches en achter het kookvuur wordt vaak epoxyvoeg gekozen, die geen water en vet opneemt. Epoxy is moeilijker te verwerken en hardt sneller uit, dus dat vraagt ervaring.

Hoe zwaar het werk wordt, en dus ook de uiteindelijke kost, hangt af van wat de tegelzetter ter plaatse aantreft. Makkelijker wordt het met:

• Een vlakke, droge ondergrond die niet geëgaliseerd moet worden
• Een grote rechthoekige ruimte zonder nissen en kolommen
• Een vooraf afgesproken legplan en goed geplaatste aansluitingen
• Vlotte toegang, een gelijkvloers of een lift waar de tegels in passen

Lastiger wordt het met:

• Een kleine badkamer met veel hoeken, nissen en zaagwerk rond leidingen
• Wandtegels tot aan het plafond, waarbij zware tegels vanaf een stelling of ladder geplaatst worden
• Hoeken onder verstek in plaats van profielen
• Een douche met afschot en enveloppesneden
• Doorlopende tekening, als de tegel een marmeradering heeft die over meerdere stukken moet verdergaan
• Tegels naar boven brengen zonder lift: in een appartement past 60×120 vaak niet in de lift, en in een rijwoning zijn de trappen vaak smal en draaiend

Bestel genoeg reserve voor het zaagverlies. Bij lange tegels en grillige ruimtes ligt het verlies hoger dan bij kleine formaten, en later bijbestellen uit dezelfde productiebatch lukt niet altijd.

• Halfsteens verband: leggen met een verschuiving van de halve lengte oogt natuurlijk, maar bij licht kromme tegels worden de randoversteken net zichtbaarder. Fabrikanten raden daarom meestal hoogstens een derde verspringing aan. Kijk dat na in de technische fiche voor je het legpatroon kiest.
• Lijmen op dotten: lijm die alleen in hoopjes aangebracht wordt, laat holtes onder de tegel. Later hoor je dat als een holle klank, of zie je een barst of een loszittende tegel.
• Rechtzetten met een dikke lijmlaag: in plaats van te egaliseren wordt de oneffenheid met lijm opgevuld. Het gevolg is vaak een golvend vlak en krimpscheuren.
• Geen dilatatie: een vloer zonder elastische voeg langs de rand en aan de deur kan bij temperatuurschommelingen, zeker met vloerverwarming, opkomen of barsten.
• Bijna geen voeg: de tegels raken elkaar met de randen, hebben geen ruimte om te bewegen en schilferen af aan de kanten.
• Tegelen op een natte chape: het vocht komt later naar boven als witte uitslag in de voegen, of de tegels komen los.
• Smalle stroken aan de muur: zonder legplan ontstaat aan de deur een strook van een paar centimeter die als een fout oogt en makkelijk afbreekt.
• Te zwakke wand: enkel gipskarton of oud pleisterwerk draagt het gewicht van XL-tegels niet altijd. Dat zie je pas na een tijd aan scheurtjes in de voegen.

Heb je al ervaring met kleinere tegels en wil je het XL-formaat eens proberen, begin dan met een vlakke vloer in een eenvoudige ruimte zonder douche. Een badkamerwand en een douche met afschot laat je beter aan een vakman over. Zorg voor een helper, dubbele zuignappen, een lange tegelsnijder, nivelleringsclips, een lijmkam met grote tand en een mengijzer.

1. De ondergrond controleren met een lange rei en oneffenheden wegwerken met een zelfnivellerende egalisatie.
2. De ondergrond stofzuigen en primen volgens de fabrikant.
3. Een legplan tekenen en de eerste rij droog leggen.
4. Rondom de ruimte randisolatie of een dilatatiestrook aanbrengen.
5. Een lijm voor grote formaten exact volgens de handleiding aanmaken en laten rijpen.
6. De lijm met de lijmkam op de ondergrond aanbrengen en een dunne laag op de achterkant van de tegel zetten.
7. De tegel met twee leggen, licht verschuiven en aandrukken.
8. De nivelleringsclips plaatsen en de wiggen aanspannen.
9. De eerste tegel even oplichten en de lijmdekking controleren.
10. Overtollige lijm uit de voegen halen voor hij hard wordt.
11. Na het uitharden van de lijm de clips afslaan en voegen.
12. De randen en dilatatievoegen met silicone afkitten.

Blijkt de ondergrond te oneffen, of liggen de eerste tegels ook met clips niet in één vlak, stop dan. Een mislukte XL-vloer herstellen is lastiger dan hem van in het begin te laten leggen.

Bekijk het oppervlak bij daglicht en ook met een zaklamp of werklamp die plat op de vloer ligt. Strijklicht toont randoversteken en golvingen veel beter dan een plafondlamp. Overloop bij de oplevering:

• Vlakheid onder een lange rei, zonder zichtbare bulten of kuilen
• Randoversteken tussen naburige tegels die je niet voelt met je vinger of voet
• Aftikken met een steel of sleutel, zonder holle klank op de tegels
• Gelijke voegbreedte en rechte voeglijnen
• Het legverband volgens het afgesproken plan, met een verspringing die past bij het advies van de fabrikant
• Zaagsneden rond leidingen, inbouwdozen en deurkaders zonder afgeschilferde randen
• Elastische siliconevoegen in de hoeken, langs de rand en aan bad of douchebak
• Afschot in de douche, waarbij het water naar de goot loopt en nergens blijft staan
• Een proper oppervlak zonder resten lijm of voegmortel
• Overgebleven tegels uit dezelfde batch, voor een eventuele herstelling
• Duidelijke info over wanneer je de vloer volledig mag belasten en de vloerverwarming mag aanzetten