Waterstraalsnijden 120×120 met Jolly-rand

Een gewone buitenhoek werk je op twee manieren af. Ofwel met een metalen of kunststof hoekprofiel, ofwel laat je de ene tegel over de rand van de andere lopen. Een profiel is praktisch, maar je ziet het. Bij de tweede oplossing blijft de zijkant van de tegel zichtbaar, dus de kern. Een Jolly-rand lost dat op: beide platen krijgen een schuine rand, ze worden tegen elkaar gezet en op de hoek blijft een dunne, haast onzichtbare voeg over. Bij tegels met een marmer- of natuursteenlook kan de tekening zelfs vloeiend over de hoek doorlopen. Dat is precies waarom mensen voor grote formaten kiezen.

Waarom een waterstraal? Een rechte schuine snede kan ook met een brugzaag met kantelbaar zaagblad. Een waterstraal met schuurmiddel, meestal fijn granaatzand, heeft wel een paar voordelen. Hij duwt niet op de plaat en geeft geen trillingen zoals een zaagblad, dus hij is zachter voor dunne en brosse platen. Hij snijdt in één beweging ook bochten en uitsparingen, bijvoorbeeld voor een kookplaat, een stopcontact of een lavabo, en daarbij de schuine rand. En een computer stuurt de snede volgens tekening, zodat de maten ook op lange randen kloppen, waar een fout met de hand zich opstapelt.

Het nadeel: de machine staat vast. De platen moeten veilig naar het atelier en terug, en alles hangt af van een nauwkeurige opmeting. Een waterstraal laat ook een licht ruw snijvlak achter, en bij een schuine snede kan de rand wat ongelijk zijn. Daarom wordt hij achteraf bijna altijd nageslepen.

Opmeten en tekening

Alles begint met een exacte opmeting van de plek waar de hoek komt. De tegelzetter of een technieker meet lengtes, hoogtes en vooral de echte hoeken. In de praktijk blijkt een muurhoek of een keukeneiland vaak geen zuivere 90 graden te hebben. Dan moet de schuine snede worden aangepast, anders gaat de voeg op de hoek open. Op basis van de maten komt er een tekening waarop per plaat staat welke rand schuin moet, waar de uitsparingen komen en hoe de tekening moet doorlopen. Bij platen met een sterke nerf worden ze vaak vooraf uitgelegd en genummerd, zodat de juiste stukken op de hoek samenkomen.

Overname en transport van de platen

Platen van 120×120 cm gaan rechtop in een rek of op een pallet met frame, nooit plat zonder ondersteuning. Bij het laden gebruikt men een draagframe met vacuümzuignappen of minstens twee zuignappen en twee mensen. Voor het atelier de platen overneemt, wordt elke plaat nagekeken op barsten, afgeschilferde hoeken of glazuurfouten. Het is verstandig dat je daar zelf bij bent, of dat je foto's vraagt.

De snede zelf

De plaat gaat op een snijtafel met rooster en moet over het hele oppervlak steunen, zodat ze niet doorbuigt. Meestal komen eerst de rechte en vormsneden, daarna de schuine rand. Bij een Jolly-rand snijdt men niet tot een scherpe punt aan de zichtzijde. Er blijft een smal vlakje over, ongeveer 1 tot 2 mm, dat het glazuur tegen afschilferen beschermt en bij het verlijmen ruimte geeft voor een dunne voeg. Een schuine snede gaat trager dan een rechte, omdat de straal door meer materiaal moet.

Randen afwerken

Na het snijden wordt de plaat afgespoeld en de rand nageslepen met diamantschuurpads. Zo verdwijnen de ruwheid en kleine oneffenheden van de straal, en het vlakje aan de zichtzijde wordt licht gebroken zodat het niet scherp is. Bij glanzende platen kan de rand nagepolijst worden, bij matte platen schuurt men tot de rand even mat is als het oppervlak. Daarna worden de platen opnieuw volgens tekening genummerd en met randbescherming verpakt.

Terug naar de werf

De gesneden platen komen terug. Een schuine rand is veel kwetsbaarder dan de originele tegelrand, dus de platen worden zo gedragen dat die rand nergens tegen de vloer of een deurlijst stoot. Het verlijmen en het sluiten van de hoek doet de tegelzetter die de platen plaatst.

De duurste fout bij dit werk is een plaat snijden op verkeerde maten. Bij 120×120 vervang je een foute plaat niet zomaar door een restje. Daarom geldt: pas snijden als de ondergrond af is.

• De ondergrond is in eindtoestand: gepleisterd, vlak, met hoekprofielen geplaatst, waterdichting in de douche aangebracht en sleuven voor elektriciteit dichtgemaakt.
• De hoeken die bekleed worden, staan recht en loodrecht. Een scheve hoek laat je beter door de plafonneerder rechtzetten voor het opmeten dan dat je hem met lijm probeert op te vangen.
• De dikte van de lijmlaag is gekend. Grote platen worden dubbel gelijmd, op de ondergrond en op de rug, en die lijmdikte zet de hele plaat naar voren. Dat verschuift ook de plaats van de hoek.
• Bij keukeneilanden en meubels staat de kast stevig verankerd en afgewerkt. Een kast die nog beweegt, breekt een Jolly-hoek binnen enkele weken.
• De exacte plaats van uitsparingen is gekend: stopcontacten, schakelaars, kranen, afvoeren en toestellen volgens hun technische fiche.
• Je hebt vooraf beslist waar de tekening over de hoek moet doorlopen en waar dat minder belangrijk is.

Woon je in een appartement, denk dan aan het transport naar boven. Een plaat van 120×120 past vaak niet in een gewone lift en moet via de trap. Ook in een rijwoning met een smalle, draaiende trap is dat een aandachtspunt. Laat de syndicus weten wanneer er grote platen door de gemeenschappelijke delen gedragen worden, zodat er niemand verrast wordt in de inkomhal.

In de prijslijst staat ook een aparte post Waterstraalsnijden 60×60 (Jolly-rand). Het snijprincipe is hetzelfde, maar het formaat verandert bijna alles eromheen.

• Gewicht en hanteren: een plaat van 120×120 heeft vier keer de oppervlakte van 60×60. Bij een dikte van ongeveer 9 tot 10 mm weegt ze zo'n 30 kg, en ze is lang en buigzaam. Ze vraagt twee mensen met zuignappen of een frame. Een tegel van 60×60 draagt één persoon.
• Breukrisico: een grote plaat breekt bij verkeerd optillen, bij plat transport en tijdens het snijden als ze niet volledig op de tafel steunt. Bij 60×60 is dat risico veel kleiner.
• Randlengte per stuk: één plaat van 120×120 heeft een rand van 1,2 m, dus voor dezelfde lopende meter zijn er minder stukken en minder keren opspannen. De snede is wel langer, en een fout in de hoek valt er meer op.
• Nauwkeurigheid van de hoek: een kleine afwijking die op 60 cm amper zichtbaar is, wordt op 120 cm een voeg die naar het einde van de hoek toe breder wordt.
• Toepassing: 120×120 kies je als je zo weinig mogelijk voegen op de hoek wilt, zoals op de kopse kant van een keukeneiland, hoge nissen en kolommen. 60×60 is handiger voor kleinere dagkanten, vensterbanken en lagere plinten.
• Vervanging bij een fout: een mislukte tegel van 60×60 haal je makkelijk uit de reserve. Bij 120×120 is de reserve meestal kleiner, en een bijbestelde plaat uit een andere productiebatch kan een net andere tint hebben.
• Vervoer: grote platen vragen een rek, een frame en een grotere bestelwagen. Kleinere tegels gaan gewoon in dozen mee.

Twijfel je welk formaat je schuin laat snijden, dan beslist vooral wat je plaatst. Snijd altijd de tegel die ook op het vlak ligt. Staat er 120×120 op de muur, dan hoort ook de hoek uit dat formaat te komen, anders oogt de hele wand onrustig.

Hoe zwaar de opdracht is, en dus wat ze uiteindelijk kost, hangt af van een aantal zaken die je al bij de planning kunt beïnvloeden.

Makkelijker

• Rechte randen zonder uitsparingen, waar de plaat alleen over de volle lengte schuin moet
• Een nauwkeurige tekening met genummerde platen die niet meer aangevuld moet worden
• Dikkere, stevigere platen die minder doorbuigen bij het hanteren
• Platen die in de massa doorgekleurd zijn, zodat de kleur van de kern geen probleem is
• Meerdere gelijke sneden in één keer, omdat het instellen van de machine zich dan spreidt

Moeilijker

• Dunne platen van ongeveer 6 mm, die bij 120×120 erg buigzaam zijn en bij een schuine snede weinig materiaal overhouden
• Hoeken die afwijken van 90 graden, en een schuine rand gecombineerd met een boog of uitsparing op dezelfde plaat
• Een tekening die exact over de hoek moet doorlopen, omdat dan specifieke platen gekozen moeten worden
• Hoogglanzende oppervlakken, waar een afgeschilferd glazuur of een ongelijke glans op de rand meteen opvalt
• Een moeilijke toegang: smalle trap, geen lift, parkeren ver van de voordeur
• Maatwijzigingen nadat de tekening al bij het atelier ligt

Let vooral op het volgende. Bij geglazuurde tegels waarvan de kern een andere kleur heeft dan het oppervlak, zie je op een Jolly-hoek een dun streepje kern. Bij licht marmer met een roodachtige kern valt dat op. Plan je veel Jolly-hoeken, vraag de verkoper dan naar platen die in de volle massa gekleurd zijn, of laat eerst een proefstuk schuin snijden voor je de volledige hoeveelheid bestelt.

Waterstraalsnijden zit tussen het opmeten en het tegelen in. Het hangt nauw samen met andere vakken, en de meeste problemen ontstaan precies op die grens.

• Metselaar, plafonneerder of gyprocplaatser maken de hoeken en vlakken. Hun nauwkeurigheid bepaalt rechtstreeks of de Jolly-hoek mooi sluit.
• Elektricien en loodgieter moeten dozen en aansluitingen op hun definitieve plaats hebben. Een stopcontact verplaatsen nadat de plaat gesneden is, lukt niet zonder nieuwe plaat. Elektrisch werk laat je over aan een vakbekwame elektricien, en de installatie moet in orde zijn volgens het AREI, met keuring door een erkend keuringsorganisme waar dat vereist is.
• De keukenbouwer levert de kasten van het eiland. Vraag exacte maten en ga na of er onder de bekleding een dragende plaat komt.
• De tegelzetter verlijmt de platen. Voor de hoek gebruikt hij meestal een flexibele lijm, vaak klasse C2 volgens NBN EN 12004, en de naad zelf vult hij naargelang de situatie met een flexibele voegmortel of een epoxylijm in de kleur van de plaat. Beslis vooraf waarmee de hoek gesloten wordt, want dat bepaalt hoe breed het vlakje aan de rand moet zijn.
• Het atelier met de waterstraal werkt met een tekening, niet met een mondelinge uitleg. Spreek duidelijk af wie de tekening maakt en wie verantwoordelijk is voor de maten.

Het werkt meestal het best als dezelfde tegelzetter opmeet en verlijmt. Hij kent zijn eigen lijmdikte en zijn manier van hoeken sluiten, en er komt geen discussie of de fout in het atelier of bij het meten zat.

Wat de tijd betreft: de snede zelf duurt op de machine enkele minuten tot enkele tientallen minuten per plaat, afhankelijk van de randlengte, de dikte en het aantal uitsparingen. De totale doorlooptijd hangt vooral af van alles errond. Opmeten en tekening vragen meestal één bezoek en wat voorbereidingstijd. Ateliers hebben vaak een wachtlijst, zodat er tussen het afgeven van de tekening en het terugbrengen van de platen gewoonlijk enkele werkdagen zitten, bij grote opdrachten meer. Reken die tussenperiode mee in de planning, zodat de tegelzetter niet zonder materiaal op de werf staat. Na het verlijmen moet de lijm uitharden volgens de technische fiche van de fabrikant, bij gewone flexibele lijmen meestal ongeveer 24 uur voor er gevoegd kan worden. Epoxynaden harden volgens de fabrikant uit, en in die tijd mag er niets tegen de hoek leunen of op het eiland steunen.

• Scherpe rand zonder vlakje. Een schuine snede tot aan het oppervlak ziet er in het atelier perfect uit, maar bij het verlijmen of de eerste tik schilfert het glazuur af. Er blijven kleine uitbraakjes op de hoek die je niet herstelt zonder de plaat te vervangen.
• Opmeten voor de ondergrond af is. Na het uitvlakken schuift de hoek enkele millimeters op en passen de platen niet meer. Je ziet een open voeg of een plaat die over de andere uitsteekt.
• Afwijkende hoek over het hoofd gezien. Een hoek van 92 graden met randen op exact 45 graden geeft een voeg die onderaan smal en bovenaan breed is, of omgekeerd. Op een plaat van 120 cm hoog is dat duidelijk.
• Slecht hanteren. Een plaat die plat aan één rand gedragen wordt, barst vaak pas later: een haarscheur verschijnt na het verlijmen. Bij grote formaten is dat een van de meest voorkomende oorzaken van klachten.
• Stijve naad op een bewegende ondergrond. Wordt een hoek op gyproc of een meubel met een stijf, niet-elastisch materiaal gesloten, dan komt er na een tijd een haarscheur in de naad of laat de rand los.
• Rand niet nageslepen. Een ruwe rand van de straal zuigt vuil en voegmortel op, en de hoek ziet er grauw uit.
• Jolly op een loopkant. Een schuine hoek op een traptrede of een rand waar je op stapt, wordt na verloop van tijd stukgestoten. Voor trappen zijn kant-en-klare trapelementen of afgeronde randen geschikter.
• Gemengde productiebatches. Een plaat die na breuk bijbesteld wordt, wijkt in tint af, en net op de hoek waar twee platen elkaar raken, zie je dat het best.

Het snijden zelf is werk voor het atelier, en het dragen en verlijmen van platen van 120×120 laat je beter aan de tegelzetter. Wat je wel zelf kunt doen, is de hoeken nakijken voor de opmeting. Zo merk je tijdig of de plafonneerder of schrijnwerker nog iets moet rechtzetten. Je hebt een lange waterpas, een grote winkelhaak, een rolmeter, een potlood en een gsm voor foto's nodig.

1. Nagaan of de ondergrond echt af is: pleisterwerk droog, waterdichting in de douche aangebracht, sleuven gedicht.
2. Een lange waterpas verticaal tegen beide zijden van de buitenhoek houden en kijken of de hoek over de hele hoogte loodrecht staat.
3. De winkelhaak op verschillende hoogtes in de hoek zetten: onderaan, in het midden en bovenaan. Noteren waar er een spleet tussen haak en muur ontstaat.
4. De waterpas plat tegen elk vlak naast de hoek leggen en controleren of het vlak geen bolling of holte heeft.
5. De afmetingen van de hoek met de rolmeter opmeten en noteren, inclusief de plaats van stopcontacten, schakelaars en kranen.
6. Bij een keukeneiland tegen de kast duwen en voelen of ze nog beweegt.
7. Alle afwijkingen fotograferen met de waterpas of winkelhaak zichtbaar in beeld.
8. De foto's en notities aan de tegelzetter bezorgen voor hij komt opmeten, zodat hij weet of er eerst iets bijgewerkt moet worden.

Controleer twee keer: bij het ontvangen van de gesneden platen en nadat ze verlijmd zijn.

Bij ontvangst van de platen

Bekijk de rand tegen het licht. Hij hoort over de volle lengte recht te zijn, zonder uitbraakjes aan de zichtzijde en met een gelijkmatig breed vlakje. Ga er met je vinger over: de rand mag niet scherp of ruw aanvoelen. Vergelijk de nummering met de tekening en meet de uitsparingen na. Kijk ook naar het oppervlak rond de snede, of er geen krassen van het rooster of resten van het schuurmiddel achtergebleven zijn.

Na het verlijmen

Op de hoek hoort een dunne, gelijkmatige voeg te lopen over de volle hoogte of lengte. Leg een lange waterpas op beide vlakken: de platen moeten in één vlak liggen en de hoek mag niet terugwijken of uitsteken. Klop zacht op de platen vlak bij de hoek. Een hol geluid wijst op plekken zonder lijm, waar de rand kan afbreken. Bij platen met tekening kijk je of die doorloopt zoals afgesproken.

Checklist bij de oplevering

• Alle platen zijn genummerd en komen overeen met de tekening
• De schuine rand is over de volle lengte recht, zonder afgeschilferd glazuur
• Aan de zichtzijde is een smal vlakje overgebleven en de rand is niet scherp
• De rand is nageslepen en heeft dezelfde glans of matheid als het oppervlak
• De uitsparingen zitten op de opgemeten plaats van dozen, kranen en toestellen
• De platen hebben geen barsten, afgeschilferde hoeken of krassen van de machine
• Op de verlijmde hoek loopt een gelijkmatige voeg over de volle lengte
• Beide vlakken aan de hoek liggen in één vlak
• Bij kloppen naast de hoek klinkt niets hol
• De tekening loopt over de hoek zoals afgesproken
• De naad is gevuld met het afgesproken materiaal in de kleur van de plaat
• Restanten en reserveplaten komen uit dezelfde productiebatch en zijn gemerkt