Tegelwerk

Een tegelzetter doet meer dan je op het eerste gezicht denkt. Hij maakt de ondergrond klaar, zet wand- en vloertegels, brengt in natte ruimtes een waterdichte laag aan en zorgt voor de voegen, de kitnaden en de afwerking van randen en hoeken. Meestal haal je hem in huis voor de badkamer, het toilet, een keukenachterwand, de inkomhal of de trap.

Hoe herken je goed werk? Een tegel midden op de wand zegt weinig. Kijk liever in de hoeken, naar de uitsparingen rond de kranen en naar de wand bij strijklicht, als het licht schuin over het oppervlak valt en je elke golving ziet. De echte test komt pas na jaren: een goed gelegde vloer klinkt bij het aftikken niet hol.

Het grootste deel van het resultaat ligt al vast voordat de eerste tegel op de muur zit. Het hangt af van hoe vlak de ondergrond is, welke tegellijm de tegelzetter kiest en hoe hij de tegels over het vlak verdeelt. Als het werk klaar is, verander je die dingen niet meer zonder te slopen.

Tegels van 60 × 120 cm en groter zie je tegenwoordig in badkamers en woonkamers. Ze hebben weinig voegen en de ruimte voelt rustiger en groter aan. Ze stellen wel hoge eisen aan de ondergrond. Hoe groter de tegel, hoe meer je elke oneffenheid in de wand of vloer terugziet. Bij grote formaten egaliseert de tegelzetter daarom vaak eerst het hele vlak met een egaliseermiddel of een uitvlakmortel. Op een wand doet de plafonneerder dat soms vooraf.

Goed om te weten: een grote tegel is nooit helemaal vlak. Bij het bakken trekt hij een beetje krom, meestal in het midden van de lange zijde. Leg je zulke tegels in halfsteens verband, dan komt het hoogste punt van de ene tegel naast het laagste punt van de buurtegel en ontstaat er een randje dat je voelt en ziet. Fabrikanten raden bij rechthoekige tegels daarom meestal aan om ze hooguit een derde van de lengte te verspringen. Zolang de lijm nog niet hard is, houdt een levelsysteem met clips en wiggen de randen op gelijke hoogte.

Dunne keramische platen zijn ongeveer 6 mm dik. Je kunt ze ook over bestaande tegels plakken en ze worden ook gebruikt voor meubels en keukenbladen. Zodat ze bij het verplaatsen niet doorbuigen, draag je ze in een frame met zuignappen en snijd je ze met een speciale snijtafel.

Mozaïek is het andere uiterste. De kleine steentjes zitten op een matje en volgen makkelijk ronde vormen, nissen en een vloer die in de douche onder afschot ligt. Houd er wel rekening mee dat zetten en voegen langzaam gaan en dat je veel voegmiddel nodig hebt.

Op de zak tegellijm staat een code volgens de Europese norm, in België bekend als NBN EN 12004. Daar hoef je niet van te schrikken. Met die code kies je makkelijk een lijm die past bij de ondergrond en het tegelformaat:

• C: cementgebonden lijm, de soort die je het vaakst tegenkomt. Pastalijmen (dispersielijmen) hebben de letter D, reactieve lijmen zoals epoxy de letter R.
• 1 en 2: normale en verbeterde lijm. Klasse 2 hecht sterker en hoort bij keramische tegels met weinig wateropname, grote formaten en buitenwerk.
• T: verminderde afglijding. Een tegel die je tegen de wand drukt, zakt niet naar beneden.
• E: verlengde open tijd. De opgebrachte lijm blijft langer kleverig, zodat je minder hoeft te haasten.
• F: snel uithardende lijm. Handig als je snel verder wilt met de volgende stap.
• S1 en S2: flexibele en zeer flexibele lijm. Die soepelheid heb je nodig bij vloerverwarming, op houten ondergronden en gipsplaat, bij grote formaten en buiten.

De lijm gaat erop met een lijmkam waarvan de tandmaat past bij de grootte van de tegel. Op de vloer, en bij grote formaten ook op de wand, smeer je ook de achterkant van de tegel in. Alleen dan ontstaat onder de tegel een gesloten laag zonder holtes. Controleren is eenvoudig: de tegelzetter trekt een vers gezette tegel los en kijkt of de achterkant volledig met lijm bedekt is.

Bij een renovatie loont het niet altijd om de oude tegels eruit te kappen. Zitten de bestaande tegels stevig vast, klinken ze bij het aftikken niet hol en beweegt de ondergrond niet, dan kun je de nieuwe tegels er direct overheen zetten. Dat scheelt afbraakwerk, een hoop stof en tijd. Het oude oppervlak moet je grondig ontvetten, behandelen met een hechtprimer voor gladde, niet-zuigende ondergronden en daarna betegelen met flexibele lijm.

Er zitten wel haken en ogen aan. De vloer komt hoger te liggen, met de dikte van de nieuwe tegel plus de lijm. Dat kan lastig zijn bij dorpels en deuren, en soms moet een deur worden ingekort. Op de wand komt de nieuwe laag voor het raam- of deurkader uit te steken en rond de kranen, die je dan met verlengstukken naar voren moet halen. Tegels die op sommige plekken hol klinken, moeten eruit en die plek moet je eerst weer vlak maken.

Wordt in de badkamer ook het leidingwerk vernieuwd, dan gaan de oude tegels meestal toch volledig van de wand. Laat elektriciteitswerk in de badkamer altijd over aan een erkend elektricien, want in een natte ruimte gelden strengere regels voor veilige aansluitingen. De installatie moet voldoen aan het AREI en wordt gekeurd door een erkend keuringsorganisme. Woon je in een appartement, overleg dan met de syndicus van de vereniging van mede-eigenaars (VME) voordat je aan kolomleidingen of gezamenlijke leidingen komt. Die horen meestal bij de gemeenschappelijke delen van het gebouw.

Een ervaren tegelzetter begint niet meteen met lijmen. Eerst deelt hij het vlak in en bekijkt waar de snijtegels uitkomen. Hij probeert die aan beide kanten van de wand even breed te houden en voorkomt smalle reepjes bij de deur, het raam of het bad, die eruitzien als een noodoplossing. Als het kan, laat hij de voegen op de wand aansluiten op die van de vloer, zodat ze in de hoek op elkaar doorlopen. Aansluitingen voor kranen en afvoeren komen midden in een tegel of precies in een voeg.

Hoe breed moet een voeg zijn? Dat hangt af van de tegels. Gerectificeerde tegels zijn na het bakken op exacte maat geslepen en kun je met een smalle voeg van ongeveer 2 mm zetten. Niet-gerectificeerde tegels hebben kleine maatverschillen en hebben een bredere voeg nodig die die verschillen opvangt. Helemaal zonder voeg leg je tegels nooit, want elke tegel heeft wat ruimte nodig voor kleine bewegingen.

De kleur van het voegmiddel verandert het beeld meer dan je zou verwachten. Een voeg in de kleur van de tegel maakt het vlak rustig, een contrasterende voeg laat het formaat en het patroon juist meer zien. Lichte voegen op de vloer worden snel vuil, daarom kiezen veel mensen voor de vloer een grijze tint.

Tegels passen heel goed bij vloerverwarming, omdat ze warmte goed doorgeven. In België zie je dat steeds vaker, ook omdat een warmtepomp met lage temperaturen het prettigst werkt via de vloer. Voor zulke installaties bestaan soms premies, in Vlaanderen bijvoorbeeld via Mijn VerbouwPremie, en ook in de andere gewesten zijn er renovatiepremies. Kijk voor de actuele voorwaarden op de website van je gewest. Belangrijk is wel dat je pas tegelt nadat de vloerverwarming volgens het opstookprotocol is opgestookt en de chape is gedroogd tot het vochtgehalte dat de fabrikant voorschrijft. Bij een anhydrietchape luistert dat extra nauw: die moet meestal eerst geschuurd en geprimerd worden. Je gebruikt flexibele lijm die de bewegingen van de vloer bij opwarmen en afkoelen kan volgen.

Dilatatievoegen in de tegelvloer moeten precies boven de dilatatievoegen in de chape liggen, niet ergens ernaast. Daarnaast laat je rondom langs de wanden en bij dorpels ruimte vrij. Een groot vloeroppervlak verdeel je in kleinere velden. Dilatatievoegen vul je niet met voegmiddel, maar met elastische kit of een dilatatieprofiel. Ontbreken ze, dan scheuren de tegels bij temperatuurwisselingen of komen ze los.

De tegels tussen de onderkasten en de bovenkasten zet je pas als de onderkasten en het werkblad geplaatst zijn, of anders volgens een exacte keukentekening. Het tegelwerk begint dan direct boven het blad en de naad sluit je af met siliconenkit. Tegel je toch voordat de keuken erin staat, laat de tegels dan een paar centimeter onder de geplande hoogte van het werkblad doorlopen. Anders kan er na het plaatsen een lelijke kier overblijven.

Achter het fornuis en de kookplaat trekken voegen snel vet in. Een groter formaat met minder voegen helpt, net als een epoxyvoeg of een waterafstotend voegmiddel. Plan de stopcontacten al voordat je gaat tegelen, zodat ze netjes in het midden van een tegel of op een voeg uitkomen en niet toevallig over een tegelrand vallen.

Buitenhoeken werk je af met een hoekprofiel of met een verstek. Bij een verstek wordt de rand van de tegel onder 45° geslepen en komen twee tegels in de hoek precies tegen elkaar. Dat ziet er strakker uit, maar het is meer werk en vergeeft geen enkele fout. Bij geglazuurde tegels waarvan de scherf een andere kleur heeft, kan op de geslepen rand een lichter streepje zichtbaar worden. Bij zulke tegels is een profiel de verstandiger keuze.

Een tegelplint beschermt de onderkant van de wand tegen de dweil en de stofzuiger. Je kunt hem zelf uit dezelfde vloertegels snijden of kant-en-klaar kopen. Gaten voor stopcontacten, kranen en afvoeren boor je met diamantboren. Als je de randen met de hand probeert weg te knippen, beschadig je de tegel makkelijk.

Buiten horen alleen vorstbestendige tegels die heel weinig water opnemen, meestal keramische tegels uit de categorie met lage wateropname. Gewone wandtegels nemen water op. Dat water zet bij vorst uit en drukt de tegel kapot. Ook in het Belgische klimaat, met veel natte winters en regelmatig vorst, gaat dat snel mis. De lijm moet flexibel zijn en geschikt voor buiten.

Op een balkon of terras dat je verlijmt, moet onder de tegels een waterdichte laag liggen. Het oppervlak heeft afschot nodig, weg van de gevel, en een afvoer aan de rand, bijvoorbeeld via een spuwer of goot. Waarom is dat zo belangrijk? Water dat onder de tegels blijft staan, bevriest in de winter en drukt de tegels los. Bij grotere terrassen gebruik je daarom drainagesystemen die het water onder de tegels wegvoeren. In België zie je ook vaak keramische terrastegels van ongeveer 2 cm dik op tegeldragers of in een zandbed, met open voegen waardoor het water gewoon wegzakt. Woon je in een appartement, dan horen het balkon en de waterdichte laag eronder vaak bij de gemeenschappelijke delen. Vraag daarom eerst bij de syndicus na wie verantwoordelijk is voor het onderhoud.

Bij trappen draait alles om veiligheid. Tegels op de treden moeten antislip zijn en de voorkant van de trede werk je af met een trapprofiel of een speciale traptegel die niet afbrokkelt als je erop stapt. Alle treden moeten even hoog zijn, want zelfs een centimeter verschil laat mensen struikelen. Voor een oprit of een plek waar auto's rijden, zijn verlijmde keramische tegels niet geschikt. Daar horen klinkers of natuursteen in een zandbed.

Eén gebarsten tegel op de wand of vloer kun je zelf vervangen zonder de tegels eromheen te beschadigen. Voorwaarde is wel dat je een reservetegel uit de oorspronkelijke partij hebt.

1. De omliggende tegels afplakken met afplakband, zodat ze tijdens het werk niet bekrassen.
2. Het voegmiddel rond de gebarsten tegel uitkrabben met een voegenkrabber of een multitool.
3. Een paar gaten in de tegel boren of hem kruislings inzagen, en hem daarna met een beitel van het midden naar buiten toe wegkappen, niet vanaf de randen.
4. De oude lijmlaag verwijderen, zodat de ondergrond vlak is en de nieuwe tegel niet uitsteekt.
5. Flexibele lijm op de ondergrond en op de achterkant van de nieuwe tegel aanbrengen en de tegel gelijk met de buurtegels aandrukken.
6. Met een waterpas of rei over de buurtegels controleren of de tegel vlak ligt en tegelkruisjes plaatsen, zodat de voegen even breed blijven.
7. Na het uitharden van de lijm, volgens de tijd op de verpakking, voegen en het overtollige voegmiddel met een vochtige spons wegnemen.
8. Als tegels steeds op dezelfde plek barsten, de oorzaak zoeken in een holte onder de tegel of in een bewegende ondergrond, niet in de tegel zelf.

Bewaar bij elke tegelklus een paar tegels uit dezelfde productiepartij. De kleur verschilt per partij en dezelfde tegel is na een paar jaar vaak niet meer te koop.

• Vlakheid gecontroleerd met een rei van 2 m, randjes tussen naast elkaar liggende tegels zijn minimaal
• Door aftikken nagegaan of er tegels hol klinken
• Voegen zijn recht, overal even breed en volledig gevuld
• Snijtegels zijn netjes en symmetrisch, zonder smalle reepjes bij deur en bad
• Hoeken en aansluitingen op het sanitair zijn afgekit met siliconenkit, niet met voegmiddel
• In de douche loopt het water naar het putje en blijft nergens staan
• Dilatatievoegen zijn gevuld met elastische kit of een profiel
• Het oppervlak is schoon, zonder resten lijm of voegmiddel