Elektra in een eenkamerappartement: aanleg en afmontage

Elektriciens verdelen het werk in twee fasen. Daartussen zijn de andere vakmensen aan de slag.

De aanleg, ook wel het ruwe werk genoemd, gebeurt voordat de stukadoor en de tegelzetter komen. De elektricien zet de routes uit, freest sleuven, plaatst inbouwdozen voor schakelaars en stopcontacten, legt installatiebuizen aan en maakt de plek voor de groepenkast klaar. In Nederland liggen de draden bijna altijd in buizen. Daardoor kun je later een draad vervangen zonder de muur open te hakken. Na deze fase steken alleen nog draadeinden uit de dozen.

De afmontage volgt pas als de schilder klaar is en de wanden af zijn. Dan komen de schakelaars, stopcontacten en afdekramen erin. De groepen in de kast worden aangesloten en de aansluitpunten voor verlichting, kookplaat, oven en eventueel een close-in boiler worden afgemaakt. Daarna wordt de hele installatie doorgemeten.

Een eenkamerappartement bestaat meestal uit een hal, één woonruimte, een keuken of open keuken, een badkamer en een toilet, die vaak gecombineerd zijn. Wat precies in het pakket zit, verschilt per bedrijf. Denk aan materiaal, het dichtzetten van sleuven, het ophangen van lampen en het meetrapport. Loop de offerte daarom regel voor regel door.

Op NUMIQ heeft elke woninggrootte een eigen post. Het verschil zit niet alleen in meters draad. Met het aantal kamers veranderen ook de groepenkast, het aantal groepen, de duur van het werk en de planning.

• Eenkamerappartement (deze post): kleine oppervlakte, korte routes en één woonruimte. Het meeste werk zit in de keuken en de badkamer, niet in de kamer zelf. De groepenkast is compact en het aantal groepen ligt meestal rond de tien. Twee elektriciens hebben het ruwe werk doorgaans in een paar dagen klaar.
• Tweekamerappartement: er komt een slaapkamer bij, en daarmee extra licht- en stopcontactpunten. De groepenkast heeft meer ruimte nodig en de routes vanaf de meterkast worden langer.
• Driekamerappartement: de groepen worden per ruimte of per zone verdeeld. Een grotere kast is eerder regel dan uitzondering en bij een hoger verbruik speelt soms de vraag of de aansluiting zwaar genoeg is.
• Vier- en vijfkamerappartement: veel groepen, vaak twee badkamers, een grotere keuken en data naar meerdere kamers. Het werk duurt langer en zonder gedetailleerde tekening raak je snel het overzicht kwijt.

Een kleine woning heeft één eigenaardigheid: de keuken neemt een groot deel van het verbruik en van de stopcontacten voor zijn rekening. Kookplaat, oven, vaatwasser, koelkast, magnetron, waterkoker en vaak ook de wasmachine staan binnen een paar meter van elkaar. Bezuinig daarom niet op aparte groepen voor de keuken alleen omdat het appartement klein is. In een studio met een open keuken in de woonruimte moet je goed nadenken over waar het keukenblok komt en waar het bed of de bank staat, want dezelfde wand bedient vaak allebei.

Twijfel je tussen deze post en de tweekamervariant? Tel dan het aantal woon- en slaapruimtes. Een studio met een aparte keuken blijft een eenkamerappartement. De keuken telt niet als kamer, ook al krijgt die een paar extra punten.

Een plan voor stopcontacten, schakelaars en lampen

In de praktijk komt de elektricien vaak in een lege woning en wijst de eigenaar ter plekke op de muur aan waar alles moet komen. Dat kan, maar een eenvoudige schets per ruimte scheelt veel:

• waar het keukenblok komt, hoe hoog het werkblad wordt en waar de apparaten staan,
• waar het bed, de bank, de tv en eventueel een werkplek komen,
• of de wasmachine in de badkamer, de keuken of de berging staat,
• waar de plafondlampen komen en of je licht boven het werkblad, bij de spiegel of een wisselschakeling in de hal wilt,
• of je een netwerkkabel naar tv en router wilt, en een bel of intercom.

Laat de keuken liefst al ontwerpen voordat het ruwe werk begint. Een stopcontact achter een kastzijde of een aansluiting voor de oven aan de verkeerde kant is achteraf lastig te verplaatsen, en dan wordt er in vers stucwerk gehakt.

Meterkast, netbeheerder en VvE

De meterkast zit in de meeste Nederlandse appartementen bij de voordeur, binnen de woning. Toch is niet alles daarin van jou. De hoofdaansluiting, de hoofdzekering en de meter zijn van de netbeheerder en zijn verzegeld. Daaraan werkt de elektricien niet zelf. Heb je een zwaardere aansluiting nodig, bijvoorbeeld omdat je overstapt van koken op gas naar inductie en daarnaast een elektrische boiler wilt, dan vraag je die aan bij je netbeheerder. Dat kost tijd, dus regel het ruim op tijd.

In een appartementencomplex stem je het werk af met de Vereniging van Eigenaars. Zo weet je welke werktijden gelden voor lawaaiig werk, waar het puin heen kan en hoe je trappenhuis en lift beschermt. Bij een huurwoning overleg je met de verhuurder voordat je iets aan de installatie laat veranderen.

De woning klaarmaken

De woning moet leeg zijn, goed bereikbaar en voorzien van tijdelijke stroom voor het gereedschap. Die bouwstroom regelt de elektricien meestal zelf met een tijdelijke aansluiting bij de groepenkast. Het helpt als bekend is waar water- en gasleidingen lopen, zodat niemand er tijdens het frezen in boort. Ruik je gas, verlaat dan de woning, gebruik geen schakelaars of apparaten en bel het Nationaal Storingsnummer Gas en Stroom, 0800 9009. Bij direct gevaar bel je 112.

De oude installatie verwijderen

De elektricien schakelt eerst de woning spanningsloos en controleert met een meter dat er echt geen spanning meer op staat. Daarna gaan de oude groepenkast, schakelaars, stopcontacten en lampen eruit. Oude draden worden uit de buizen getrokken als dat lukt. Waar ze vastzitten of direct in het stucwerk liggen, worden ze losgekoppeld en blijven ze spanningsloos in de muur achter. Belangrijk is dat geen enkele oude draad nog aangesloten is, zodat niemand hem later per ongeluk gebruikt.

Routes, sleuven en dozen

Leidingen lopen recht omhoog of horizontaal, nooit schuin. Dat is een veiligheidskwestie. Wie later een plank ophangt, kan zo inschatten waar een leiding kan zitten. Horizontale routes liggen meestal net onder het plafond of net boven de vloer, verticale routes boven en onder de dozen. Sleuven worden gefreesd met een muurfrees met afzuiging, dozen worden met een boorkroon geboord en vastgezet in gips of snelcement. Spreek de hoogte van stopcontacten en schakelaars vooraf af en houd die in de hele woning gelijk.

Buizen, draad en groepenkast

In de buizen gaat installatiedraad. Voor lichtgroepen is dat gebruikelijk koperdraad van 1,5 mm², voor stopcontactgroepen 2,5 mm². Een inductiekookplaat krijgt meestal een eigen aansluiting op twee groepen, vaak met een perilex-contactdoos. Wasmachine, vaatwasser, oven en een eventuele elektrische boiler krijgen elk een eigen groep. In de badkamer houdt de elektricien rekening met de zones rond bad en douche, waar geen stopcontacten of schakelaars mogen komen, en met de aanvullende vereffening. De regels daarvoor staan in NEN 1010, de norm waar elektriciens in Nederland mee werken.

De groepenkast komt meestal weer in de meterkast, omdat daar de aansluiting binnenkomt. Er komt een nieuwe kast met voldoende ruimte en wat reserve. Daarin zitten aardlekschakelaars van 30 mA met installatieautomaten, of aardlekautomaten per groep. Afhankelijk van de situatie komt er overspanningsbeveiliging bij. Een rookmelder op netspanning in de hal is een kleine moeite tijdens het ruwe werk. Maak voordat de sleuven dichtgaan foto's van alle wanden, zodat je later weet waar de leidingen lopen.

Afmontage

Als stucwerk, tegels en verf klaar zijn, komt de elektricien terug. Hij monteert schakelaars, stopcontacten en afdekramen, sluit de lichtpunten, kookplaat en boiler aan en zet de groepenkast in elkaar met een duidelijke groepenverklaring. Lampen ophangen hoort er soms bij. Soms wordt alleen een kroonsteen of lasklem klaargezet en hang je de lampen later zelf op.

Doormeten en opleveren

Tot slot meet de elektricien de installatie door: isolatieweerstand, de werking van de aardlekschakelaars, de doorgaande aarding en de juiste aansluiting van fase, nul en aarde. Vraag om een meetrapport of opleverrapport. Veel installateurs leggen dit vast volgens NEN 1010. Dat rapport is ook handig als je het appartement later verkoopt of als je verzekeraar na schade vraagt hoe de installatie in elkaar zit.

In een oud bakstenen pand freest de elektricien vrij gemakkelijk, al let hij op dragende muren en lateien boven deuren en ramen. In betonnen flats ligt het anders. In dragende betonwanden diep frezen, zeker horizontaal, is geen goed idee: de constructie wordt zwakker en je stuit op wapening. Daarom kiest de elektricien andere wegen:

• bestaande buizen: in veel gietbouwflats zijn de buizen in het beton meegestort. Dan trekt de elektricien er nieuwe draad doorheen, als de buizen niet verstopt of te krap zijn,
• vloer: komt er een nieuwe dekvloer, dan gaan de buizen daaronder en hoeven ze maar kort de wand in,
• scheidingswanden: niet-dragende wanden van gasbeton, gipsblokken of gipsplaat zijn veel makkelijker te bewerken,
• voorzetwanden en verlaagde plafonds: in de badkamer en boven het keukenblok verdwijnen leidingen achter gipsplaat,
• opbouwgoten: waar het niet anders kan, is een opbouwgoot een oplossing, al is die minder mooi.

Wordt de badkamer helemaal vernieuwd, dan wordt de elektra samen met de nieuwe wanden en waterleidingen gepland. Dan liggen de punten bij spiegel, ventilator en wasmachine meteen goed.

Ook bij dezelfde woninggrootte kan het werk heel verschillend uitpakken. Het gaat sneller als:

• de woning leeg is en klaar voor ruw werk,
• er een keukenontwerp en een meubelindeling liggen,
• tegelijk een nieuwe vloer en nieuw stucwerk komen, zodat sleuven niemand hinderen,
• de wanden goed te frezen zijn of er bruikbare buizen in het beton liggen,
• de aansluiting in de meterkast in orde is en niet verzwaard hoeft te worden.

Het werk duurt langer en wordt ingewikkelder bij:

• een woning waarin nog gewoond wordt of waar spullen staan,
• dragende betonwanden waar omwegen nodig zijn,
• bestaand tegelwerk of stucwerk dat heel moet blijven,
• wijzigingen op het laatste moment, als dozen na het frezen nog verplaatst moeten worden,
• een te lichte aansluiting die via de netbeheerder verzwaard moet worden,
• veel extra wensen: meerdere lichtcircuits, ledstrips, dimmers of data naar elke wand.

De elektricien hoort aan het begin van de renovatie. Een gebruikelijke volgorde in een eenkamerappartement is: sloopwerk, ruwe elektra, water en afvoer door de loodgieter, nieuwe wanden en plafonds, stucwerk, dekvloer en tegels, schilderwerk, afmontage elektra, plaatsing van de keuken en het doormeten.

Let bij de afstemming vooral op:

• loodgieter: de dozen bij wasmachine en boiler moeten passen bij de wateraansluitingen,
• tegelzetter: dozen in tegelwerk liggen bij voorkeur netjes in een voeg of midden in een tegel,
• keukenleverancier: de hoogte van het werkblad en de plek van de apparaten bepalen de stopcontacten,
• wanden- en plafondmonteur: leidingen naar verlaagde plafonds en voorzetwanden moeten erin zitten voordat de gipsplaat wordt dichtgeschroefd.

Het ruwe werk in een eenkamerappartement duurt voor twee elektriciens meestal twee tot vier werkdagen, afhankelijk van de wanden en de omvang. Tussen aanleg en afmontage zit de tijd voor stucwerk, tegels en schilderwerk, vaak een aantal weken. De afmontage met meten kost doorgaans een dag. Sleuven worden pas dichtgezet als de routes gecontroleerd zijn. Gips heeft volgens de fabrikant een paar uur tot een dag nodig voordat er verder gewerkt kan worden.

• Te weinig stopcontacten bij het aanrecht: na een jaar ligt er een verlengsnoer over het werkblad. Zorg in een kleine keuken voor stopcontacten op meerdere plekken boven het blad.
• Alles op één groep: als oven, waterkoker en wasmachine tegelijk aanstaan, slaat de groep eruit. Aparte groepen voor grote apparaten voorkomen dat.
• Oude en nieuwe draad aan elkaar: een nieuwe leiding die op een oude draad zonder aarding of met een vergane isolatie wordt doorgelust, maakt de hele groep onveilig. Bij volledige vervanging gaat de oude installatie er helemaal af.
• Geen aardlekbeveiliging op alle groepen: alles werkt, maar de bescherming tegen een elektrische schok ontbreekt. Bij het doormeten komt dat aan het licht.
• Stopcontacten achter kasten: een doos die achter een kastzijde of de koelkast uitkomt, is onbruikbaar. Zonder keukenontwerp gebeurt dat snel.
• Schakelaar achter de deur: draait de deur naar de kant van de schakelaar, dan zoek je die achter het deurblad. Controleer de draairichting van de deuren vooraf.
• Geen groepenverklaring: na een jaar weet niemand meer welke groep bij de badkamer hoort. Een duidelijke omschrijving hoort bij de oplevering.
• Geen foto's: bij het ophangen van een plank boor je door een leiding. Foto's van de routes voordat de stukadoor komt, kosten nauwelijks moeite.

Waarom komen sommige fouten pas later naar boven? Een nieuwe installatie doet het op het eerste gezicht gewoon. De zwakke plekken laten zich pas zien bij normaal gebruik, bijvoorbeeld in de winter, als een elektrische kachel, de oven en de wasmachine tegelijk draaien.

Aan de installatie zelf werk je niet: aansluiten, groepenkast en alles wat onder spanning kan staan, is voor de erkend elektricien. Wat je wel zelf kunt doen, is de voorbereiding. Daarmee voorkom je wachttijd en verkeerd geplaatste punten.

1. Per ruimte een plattegrond op schaal tekenen met deuren, ramen en de draairichting van de deuren.
2. Keuken, bed, bank, tv, werkplek en wasmachine op de tekening zetten.
3. Gewenste stopcontacten, schakelaars, lichtpunten en datapunten met een eigen symbool aangeven.
4. Het keukenontwerp met maten van werkblad en apparaten opvragen bij de keukenleverancier.
5. De woning helemaal leeghalen, inclusief losse lampen en gordijnrails.
6. Vloeren in hal en trappenhuis beschermen in overleg met de VvE.
7. Bekende routes van water- en gasleidingen op de wanden markeren.
8. De plannen samen met de elektricien ter plekke doorlopen en de punten op de muur laten aftekenen.
9. Voordat de stukadoor komt, alle wanden met open sleuven fotograferen en de foto's per ruimte bewaren.

Laat je bij de oplevering de groepenkast uitleggen en loop de woning ruimte voor ruimte door. Druk op de testknop van elke aardlekschakelaar: die hoort direct uit te schakelen. Doe alle lampen aan en probeer alle schakelaars. In de stopcontacten kun je een gewoon apparaat of een eenvoudige stopcontacttester steken. Aan de binnenkant van de installatie kom je niet, dat is werk voor de elektricien.

• het meet- of opleverrapport is overhandigd en ondertekend,
• de groepenverklaring in de kast is compleet en klopt met de werkelijkheid,
• elke aardlekschakelaar reageert op de testknop,
• alle stopcontacten en schakelaars zitten vast, recht en op de afgesproken hoogte,
• elke lamp is te schakelen vanaf alle afgesproken plekken,
• kookplaat, oven, vaatwasser, wasmachine en boiler hebben een eigen aansluiting,
• in de badkamer zitten geen stopcontacten of schakelaars in de verboden zones,
• oude, ongebruikte draden zijn losgekoppeld en geïsoleerd,
• je hebt foto's van alle routes van voor het stucwerk,
• data- en antennekabels zijn afgemonteerd en gelabeld,
• rond dozen en groepenkast is alles netjes afgewerkt en schoon.