Nieuwe elektra in een 4-kamerappartement: aanleg en afmontage

Elektriciens verdelen het werk in twee fasen. De eerste is het ruwe werk, de aanleg. Daarbij worden de leidingroutes uitgezet, sleuven gefreesd en inbouwdozen geplaatst. Daarna komen de installatiebuizen erin, wordt de draad getrokken en krijgt de groepenkast een plek in de meterkast. Vervolgens zijn de stukadoor, de tegelzetter en de schilder aan de beurt. De tweede fase is de afmontage. Dan worden schakelaars en wandcontactdozen in de dozen gemonteerd, wordt de groepenkast aangesloten en krijgen vaste apparaten hun aansluiting. Alle groepen worden getest en tot slot doorgemeten. Dat levert een meet- en opleverrapport op.

Een 4-kamerappartement heeft in Nederland meestal een woonkamer met drie slaapkamers, waarvan er vaak één als werkkamer of logeerkamer dient. Daarbij komen een keuken, een hal, een gang, een badkamer en meestal een apart toilet. Soms is er een tweede badkamer of een berging met een eigen aansluiting. Elke ruimte stelt andere eisen. Spreek daarom aan het begin precies af wat de offerte omvat. Normaal valt eronder:

• leidingen voor wandcontactdozen en verlichting in alle ruimtes,
• aparte groepen voor kookplaat, oven, vaatwasser, wasmachine, droger en eventueel een close-in boiler,
• een nieuwe groepenkast met installatieautomaten, aardlekschakelaars en meestal overspanningsbeveiliging,
• aanvullende potentiaalvereffening in de badkamer, waar dat nodig is,
• montage van schakelaars en wandcontactdozen en het aansluiten van armaturen op de lichtpunten,
• testen van de installatie en een meet- en opleverrapport.

Over een paar punten ontstaan vaak misverstanden: de levering van de lampen zelf, zwakstroom (UTP-data, coax, deurbel of videofoon), het vervangen van de hoofdkabel naar de meter en het dichtzetten van de sleuven. Vraag hier expliciet naar. Juist op deze punten verschillen de verwachtingen van klant en bedrijf het vaakst.

In de prijslijst staan aparte posten voor appartementen met 1, 2, 3, 4 en 5 kamers. Het verschil zit niet alleen in de meters draad. Met elke kamer erbij groeit het aantal groepen en de omvang van de groepenkast. Het ontwerp vraagt meer denkwerk en elke fase duurt langer. In het kort:

• 1-kamerappartement (studio): een kleine groepenkast en een handvol groepen, vaak een eenfase-aansluiting. Keuken en woonruimte liggen in één ruimte. Het werk duurt enkele dagen.
• 2-kamerappartement: er komt een slaapkamer bij. De groepen voor wandcontactdozen worden al per ruimte verdeeld en de keuken is vaak apart.
• 3-kamerappartement: het meest voorkomende type in naoorlogse flats. Hier loont het al om na te denken over een driefase-aansluiting en meerdere aardlekschakelaars.
• 4-kamerappartement: drie slaapkamers plus woonkamer, vaak twee natte ruimtes, een grotere keuken en een langere gang. De groepenkast is meestal een flink stuk groter, er zijn duidelijk meer groepen en een driefase-aansluiting is met een inductiekookplaat en meerdere grote apparaten bijna altijd verstandig.
• 5-kamerappartement: vaak een maisonnette of een groot appartement in een oudere stadswoning. Daar spelen ook leidingen tussen verdiepingen, trapverlichting en soms een tweede groepenkast mee.

Wat specifiek is voor een appartement met vier kamers

Het eerste punt is de verdeling van de belasting. In een gezin van vier of vijf personen draaien wasmachine, droger, vaatwasser, kookplaat, oven, een paar computers en in de zomer een airco vaak tegelijk. In een kleiner appartement is een eenvoudige groepenverdeling meestal genoeg. Hier moeten de apparaten zo over de fasen verdeeld worden dat de hoofdzekering niet steeds afslaat. De elektricien moet in het ontwerp kunnen laten zien welk apparaat op welke fase komt.

Het tweede punt is de verdeling over aardlekschakelaars. Zit het hele appartement achter één aardlekschakelaar, dan legt één vochtig stopcontact op het balkon de stroom in de hele woning plat, inclusief koelkast en vriezer. In een appartement met vier kamers worden de groepen daarom over meerdere aardlekschakelaars verdeeld. Voor belangrijke groepen kiezen elektriciens vaak aardlekautomaten, die elke groep afzonderlijk beveiligen.

Het derde punt is de lengte van de leidingen. De slaapkamer aan het eind van de gang ligt soms behoorlijk ver van de meterkast in de hal. Bij lange routes en een hogere belasting controleert de elektricien het spanningsverlies en kiest daarop de draaddoorsnede. In een studio speelt dat zelden, hier hoort het gewoon bij het ontwerp.

Wijzigingen tijdens het werk kosten de meeste tijd en ergernis. Is de sleuf gefreesd en de buis gelegd, dan betekent een stopcontact een meter verderop opnieuw frezen en opnieuw dichtzetten. Zorg dat deze punten vooraf duidelijk zijn.

Indeling van meubels en apparaten

Teken elke ruimte uit, met bedden, tafel, tv, kasten en keukenblok. Voor de keuken is een installatietekening van de keukenleverancier ideaal. Daarop staan de precieze posities van de apparaten, de afzuigkap en de verlichting onder de bovenkasten. Denk in de slaapkamers aan stopcontacten aan beide kanten van het bed. Zorg ook voor aansluitingen bij het bureau, achter de tv en op de plek van de router. Hoeveel stopcontacten zijn genoeg? In de praktijk heeft men vaker spijt van te weinig dan van te veel, vooral in de kinderkamer en de werkkamer.

VvE en netbeheerder

In een appartementencomplex is het verstandig de VvE vooraf te informeren. Het huishoudelijk reglement bevat vaak afspraken over tijden voor lawaaiig werk, zoals sleuven frezen en breken. Het regelt meestal ook het werk aan gemeenschappelijke delen, zoals de hoofdkabel en dragende wanden. Licht ook je buren in, want freeswerk in beton is door het hele gebouw te horen.

Wil je overstappen van een eenfase- naar een driefase-aansluiting, bijvoorbeeld van 1x35A naar 3x25A? Dat regel je bij je netbeheerder. Dit kan enkele weken duren, dus vraag het aan voordat de verbouwing begint.

Bouwkundig klaar

• oud stucwerk, tegels en verlaagde plafonds verwijderd waar ze vervangen worden,
• duidelijk waar gipsplaat komt, als voorzetwand of verlaagd plafond, omdat leidingen daarin anders lopen dan in steen of beton,
• de hoogte van de afgewerkte vloer of dekvloer gemarkeerd, omdat de doshoogtes daarvan worden gemeten,
• een tijdelijke bouwstroomvoorziening voor gereedschap als de oude installatie in één keer wordt afgekoppeld.

Opname, ontwerp en uitzetten

De elektricien bekijkt het appartement en controleert de aansluiting en de staat van de meterkast. Ook kijkt hij waar de wanden van gemaakt zijn: beton, kalkzandsteen of gipsblokken. Daarna loopt hij samen met jou ruimte voor ruimte door en tekent de dozen en leidingroutes direct op de muur. Dit is het belangrijkste uur van de hele klus. Ben er als het kan zelf bij en neem de maten van je meubels mee.

Oude installatie verwijderen

In oudere flats zie je vaak stoffen of verouderde bedrading, groepen zonder aardlek en slaapkamers zonder geaarde wandcontactdozen. Bij een complete vervanging wordt die oude bedrading uit de buizen getrokken of buiten gebruik gesteld. Waar de bestaande buizen goed liggen en ruim genoeg zijn, kunnen ze soms opnieuw worden gebruikt voor nieuwe draad. Dat scheelt freeswerk. De elektricien beoordeelt dit per route.

Sleuven frezen en dozen plaatsen

Sleuven worden met een muurfrees met afzuiging gemaakt. Die maakt twee zaagsneden, waarna het materiaal ertussen wordt weggebikt. Het blijft een stoffige klus, dus dek ramen, kozijnen en radiatoren vooraf af. Leidingen lopen horizontaal en verticaal, nooit schuin. Zo kun je later bij het boren voorspellen waar ze zitten.

Bij betonnen wanden in gietbouwflats geldt: geen diepe horizontale sleuven in dragende wanden. Hoeveel er gefreesd mag worden, bespreek je bij twijfel met een constructeur. Daarom lopen leidingen vaak door de vloer onder de nieuwe dekvloer, door een verlaagd plafond of door niet-dragende scheidingswanden.

Inbouwdozen worden in gips of snelhardende mortel gezet. Gangbare hoogtes zijn ongeveer 30 cm voor wandcontactdozen in kamers, ongeveer 105 cm voor schakelaars en boven het aanrecht meestal 115 tot 120 cm, steeds gemeten vanaf de afgewerkte vloer. In de badkamer bepalen de afstanden tot bad en douche de zones. Die zones bepalen waar een wandcontactdoos of schakelaar mag komen.

Buizen, draad en groepenkast

In Nederland wordt de bedrading meestal in installatiebuis gelegd, waarna de draad erdoor wordt getrokken. Elke groep loopt vanaf de groepenkast naar de bijbehorende dozen. Aan de uiteinden blijft voldoende draad over en elke leiding krijgt een markering, zodat er bij de afmontage niets te raden valt. De nieuwe groepenkast komt in de meterkast, met vrije ruimte voor later. Denk aan een airco, een warmtepomp of een extra groep voor het laden van een e-bike.

Pauze voor stucwerk, tegels en schilderwerk

Na het ruwe werk zijn de stukadoor, de gipsplaatmonteur en de tegelzetter aan de beurt. Vraag de elektricien om je alles te laten fotograferen voordat de sleuven dichtgaan. Foto's met een duimstok tegen de muur komen bij elk gat dat je later boort van pas.

Afmontage en doormeten

Na schilder- en tegelwerk worden wandcontactdozen en schakelaars gemonteerd en de groepenkast aangesloten. Kookplaat, oven en boiler krijgen hun aansluiting en de armaturen komen op de lichtpunten. Voor een inductiekookplaat is in Nederland een perilex-wandcontactdoos gebruikelijk, aangesloten op twee fasen of een eigen groep volgens de opgave van de fabrikant. Daarna volgt het doormeten. Gemeten worden de isolatieweerstand, de impedantie van de foutlus, de werking van de aardlekschakelaars en de continuïteit van de beschermingsleiding. Het installatiebedrijf legt de resultaten vast in een meet- en opleverrapport, met de installatienorm NEN 1010 als uitgangspunt. Zo'n rapport kan van pas komen als je verzekeraar na schade vragen stelt, en bij verkoop van de woning.

Hoe lang het duurt

Een ploeg van twee man heeft voor het ruwe werk in een 4-kamerappartement meestal ongeveer een tot twee weken nodig. Dat hangt af van het wandmateriaal en het aantal groepen. De afmontage duurt meestal twee tot vier dagen, het doormeten doorgaans een dag. Tussen beide fasen zit de tijd voor stucwerk, gipsplaat, tegels en schilderwerk. De elektra loopt daardoor in totaal over meerdere weken van de verbouwing.

Voor vaste leidingen wordt in Nederland meestal VD-draad in installatiebuis gebruikt. Voor groepen met wandcontactdozen is 2,5 mm² gangbaar. Voor verlichting kom je ook 1,5 mm² tegen, al leggen veel elektriciens alles in 2,5 mm² om verwisseling te voorkomen. Kookgroepen krijgen de doorsnede die de fabrikant van de kookplaat voorschrijft. In gipsplaatwanden worden flexibele buizen en hollewanddozen met klemmen gebruikt. Voor data trek je bij voorkeur UTP-kabel naar elke kamer waar je een vaste computer of tv verwacht. Wifi in een lang appartement met betonnen wanden valt vaak tegen.

Bij het schakelmateriaal kies je tussen schroefloze klemmen en klassieke schroefklemmen. Schroefloze klemmen zijn snel en betrouwbaar, zolang de draden goed gestript zijn. Kies voor het hele appartement één serie schakelaars en wandcontactdozen. Dan passen de afdekramen bij elkaar en kun je later onderdelen bijkopen.

In de groepenkast zijn aardlekbeveiliging van 30 mA en overspanningsbeveiliging tegenwoordig standaard. Denk je aan domotica, zoals zonwering, verlichting of thermostaat via een app? Beslis dan vooraf. Sommige systemen hebben een nuldraad in de schakeldoos nodig of een aparte leiding naar de groepenkast. Achteraf is dat lastig. Ook als je nu geen slimme bediening plant, houden een nuldraad in de schakeldozen en iets diepere dozen die mogelijkheid open. Overweeg je een warmtepomp of hybride warmtepomp, waarvoor de ISDE-subsidie in het algemeen interessant kan zijn? Reserveer daar dan nu al een groep voor.

Sneller en eenvoudiger gaat het als:

• het appartement leeg is, zonder meubels en zonder bewoners tijdens het werk,
• de binnenwanden van gipsblokken of kalkzandsteen zijn en de plafonds van gipsplaat, zodat leidingen makkelijk te leggen zijn,
• er een exacte keukentekening en meubelindeling ligt,
• de hele renovatie in één keer gebeurt en de elektricien niet op beslissingen hoeft te wachten,
• bestaande buizen bruikbaar zijn en er minder gefreesd hoeft te worden.

Lastiger wordt het als:

• er in hard beton gefreesd moet worden, waar het werk trager gaat en de constructie grenzen stelt,
• de indeling verandert en daarmee de plek van keuken of meterkast,
• ook de aansluiting verzwaard moet worden, wat afstemming met de netbeheerder vraagt,
• je tijdens de verbouwing in het appartement blijft wonen en de installatie in delen vervangen moet worden,
• je veel lichtscènes, ledstrips, wandlampen en slimme bediening wilt.

De elektricien komt twee keer langs. Tussendoor raakt zijn werk dat van bijna iedereen. Voor het ruwe werk moeten de sloopwerkzaamheden klaar zijn en de nieuwe wanden vastliggen. De loodgieter en de elektricien stemmen samen de routes af, zodat leidingen niet ongelukkig kruisen. Ook moet duidelijk zijn waar de boiler, de wasmachine en eventuele elektrische vloerverwarming in de badkamer komen. Check bij de installateur of de cv-ketel of een warmtepomp een eigen wandcontactdoos of groep nodig heeft.

De gipsplaatmonteur moet weten waar de inbouwspots komen, zodat er geen profiel precies op die plek komt. De tegelzetter wil de dozen al geplaatst hebben, zodat hij de tegels er strak omheen kan zagen. De keukenleverancier moet zijn installatietekening leveren voordat er gefreesd wordt. En de schilder: schakelmateriaal gaat er pas na het schilderwerk op, anders zit er verf op.

De meeste fouten ontstaan niet bij het aansluiten, maar bij het plannen. Situaties die je in de praktijk vaak ziet:

• te weinig stopcontacten bij het bed en het bureau, waardoor er steeds meer verlengsnoeren komen,
• stopcontacten achter het keukenblok op onbereikbare plekken, of juist geen aansluiting voor afzuigkap of onderbouwverlichting,
• alle groepen achter één aardlekschakelaar, zodat een kleine storing het hele appartement platlegt,
• grote apparaten op één fase, waardoor de hoofdzekering afslaat als er tegelijk gekookt en gewassen wordt,
• schuine of ongedocumenteerde routes, met een doorgeboorde leiding bij het ophangen van een plank als gevolg,
• een groepenkast zonder duidelijke groepenverklaring, waardoor na jaren niemand meer weet welke groep bij welke kamer hoort,
• niet goed vastgezette aansluitingen in de groepenkast, die later warm worden of een brandlucht geven,
• ontbrekende potentiaalvereffening in de badkamer, die bij het doormeten naar boven komt.

Laat elektra altijd aanleggen door een erkend elektricien of erkend installatiebedrijf. Daarom bevat dit artikel geen stappenplan om het zelf te doen. Je kunt wel helpen met de voorbereiding: het appartement leegruimen, ramen en kozijnen afdekken en een nauwkeurige meubeltekening maken. Het aansluiten en doormeten laat je aan de vakman over.

Loop bij de oplevering samen met de elektricien door het appartement en probeer alles wat te proberen valt. Neem er de tijd voor, want in een 4-kamerappartement zitten tientallen schakelaars en wandcontactdozen. Trek minstens een uur uit en controleer:

• het meet- en opleverrapport, met datum, naam van het bedrijf en zonder openstaande gebreken,
• het installatieschema en de groepenverklaring, met alle automaten en aardlekschakelaars per ruimte benoemd,
• de werking van elke aardlekschakelaar met de testknop,
• elke wandcontactdoos met een tester of een telefoonlader,
• elke schakelaar en de hotelschakelingen in gang en woonkamer,
• de aansluiting van kookplaat, oven, boiler en vaatwasser in echt gebruik,
• recht gemonteerde afdekramen zonder kieren tussen schakelmateriaal en tegels,
• de foto's van de leidingroutes van voor het dichtzetten van de sleuven,
• vrije ruimte in de groepenkast voor latere uitbreiding,
• de garantievoorwaarden en het contact voor eventuele klachten.