Elektrische installatie in een 2-kamerappartement: aanleg en afmontage

Het werk bestaat uit twee fases met daartussen een paar weken waarin andere vakmensen aan de slag gaan. De eerste fase is de aanleg, ook wel de ruwe installatie genoemd. Daarbij worden sleuven gefreesd, gaten voor inbouwdozen geboord, installatiebuizen gelegd, draden getrokken en wordt de nieuwe groepenkast geplaatst. Daarna komen de stukadoor, de tegelzetter en de schilder. De tweede fase is de afmontage: schakelaars, wandcontactdozen en lichtpunten afmonteren, de groepenkast volledig bedraden, groepen beschrijven, alles onder spanning zetten en doormeten.

Een gemiddeld 2-kamerappartement bestaat uit een woonkamer, vaak met open keuken, een slaapkamer, een badkamer, een apart toilet of een toilet in de badkamer, een hal en meestal een balkon. Er zijn al snel enkele tientallen punten: wandcontactdozen, schakelaars, lichtpunten en aparte aansluitingen voor apparaten. In de groepenkast komen gewoonlijk ongeveer tien tot veertien groepen, vooral afhankelijk van de keukenapparatuur en van de vraag of er een elektrische boiler of een elektrische kookplaat komt.

Vraag vooraf precies na wat het pakket omvat. De meeste misverstanden ontstaan op drie punten. Hoort het doormeten met een schriftelijk meetrapport erbij? Wie levert het schakelmateriaal? Een eenvoudige serie of een designserie maakt flink verschil. En valt het verwijderen van de oude installatie en het dichtzetten van de sleuven binnen de opdracht? Sommige elektriciens zetten de sleuven zelf dicht met gips, anderen laten dat aan de stukadoor over.

Opname en indeling

Een goede elektricien loopt eerst samen met je door het appartement en tekent met krijt of stift direct op de muren. Waar komt het bed, de bank, de televisie, het bureau, het aanrecht? Hij bekijkt ook de meterkast: hoe zwaar is de aansluiting, is die eenfase of driefase, en hoe oud is de bestaande bedrading? Daaruit volgt een eenvoudige groepenverdeling en een schema van de groepenkast. Voor een 2-kamerappartement is een uitgebreid ontwerp meestal niet nodig, maar een overzichtelijke plattegrond met alle punten voorkomt veel discussie achteraf.

Oude installatie uitschakelen en verwijderen

In oudere flats zitten de draden vaak in stalen of kunststof buizen die in het beton zijn meegestort. Dat is in Nederland een voordeel: zijn de buizen nog bruikbaar, dan trekt de elektricien de oude draden eruit en nieuwe erin, zonder dat elke muur open hoeft. Zijn de buizen verstopt, gebroken of te dun, dan komt er een nieuw tracé. Oude draden met stoffen of verbrokkelde isolatie gaan er altijd uit. Belangrijk is dat er na de sloop geen vergeten draad onder spanning achterblijft. Daarom wordt alles eerst in de groepenkast losgekoppeld en gemarkeerd.

Sleuven frezen en dozen plaatsen

Sleuven worden gemaakt met een muurfrees met stofafzuiging, inbouwdozen met een dozenboor. In het harde beton van een flat gaat dat langzaam en het maakt veel lawaai, in baksteen of kalkzandsteen gaat het sneller. Leg leidingen bij voorkeur in vaste zones: horizontaal meestal op ongeveer 30 cm onder het plafond of boven de vloer, verticaal op ongeveer 10 tot 20 cm van hoeken, deuren en kozijnen. Zo weet ook over tien jaar iedereen ongeveer waar je niet moet boren. Lange horizontale of diepe sleuven in dragende betonwanden horen er niet bij. Twijfelt de elektricien, dan kiest hij een ander tracé, bijvoorbeeld via een voorzetwand of een verlaagd plafond.

Buizen, draad en groepenkast

Nederlandse installaties werken traditioneel met installatiebuis waar losse draden doorheen worden getrokken. De buizen worden in de sleuven vastgezet met gips of beugels, en bij elke doos blijft genoeg draad over om netjes aan te sluiten. De nieuwe groepenkast komt in de meterkast. Het deel tot en met de hoofdschakelaar, dus de aansluiting en de meter, is van de netbeheerder. Daar blijft de installateur af. Wil je een zwaardere aansluiting of driefase, dan regel je dat met de netbeheerder in jouw regio.

Afmontage en doormeten

Na het stucen, tegelen en schilderen komt de elektricien terug. Hij monteert het schakelmateriaal, bedraadt de groepenkast volledig, beschrijft de groepen en zet ze een voor een onder spanning. Daarna volgt het doormeten volgens NEN 1010: isolatieweerstand, de doorgaande verbinding van de aardleidingen, de werking van de aardlekschakelaars en de lusimpedantie. Het resultaat leg je vast in een meetrapport. Bewaar dat goed. Het wordt soms opgevraagd door een verzekeraar, bij verkoop van het appartement of door de volgende elektricien.

Hoe lang het duurt

De aanleg in een 2-kamerappartement kost een ploeg van twee man gewoonlijk vier tot zeven werkdagen, in betonnen flats eerder langer. Kunnen bestaande buizen hergebruikt worden, dan gaat het sneller. Afmontage en doormeten duren meestal een tot twee dagen. Daartussen wacht je op het dichtzetten van de sleuven, het stucwerk, de tegels en het schilderwerk. Gips in sleuven droogt afhankelijk van de dikte in ongeveer een tot enkele dagen, stucwerk duidelijk langer.

Keuzes die je later moeilijk terugdraait

• Keukentekening. Zonder tekening van de keuken weet de elektricien niet waar oven, kookplaat, vaatwasser, koelkast en afzuigkap komen. Een inductiekookplaat vraagt vrijwel altijd een eigen kookgroep, vaak met twee fases. Wandcontactdozen boven het werkblad moeten tussen de kastjes uitkomen, niet erachter.
• Meubels in de kamers. Wordt de woonkamer ook werkplek of de slaapkamer later kinderkamer, dan heb je meer wandcontactdozen en andere schakelaarposities nodig.
• Badkamer. De plek van wasmachine, droger, eventuele boiler, spiegelverlichting en elektrische vloerverwarming of handdoekradiator.
• Data en televisie. Wil je een bekabelde internetaansluiting bij de televisie of het bureau, dan komt er een aparte lege buis voor data, tegelijk met de elektra.
• Verlichting. Inbouwspots in een verlaagd plafond van gipsplaat, ledstrips en een wisselschakeling in de hal. Dat moet allemaal vastliggen voordat er een buis in de muur gaat.

Gas in het appartement

Veel appartementen hebben nog een gasfornuis of een cv-ketel in de keuken of op zolder. De elektricien moet weten waar de gasleiding loopt, zodat hij er niet in freest of boort. Ruik je tijdens het werk gas, gebruik dan geen schakelaars en laat geen stekker los of in, zet ramen en deuren open, verlaat het appartement en bel het Nationaal Storingsnummer Gas en Stroom: 0800 9009. Bij direct gevaar bel je 112.

Buren en bereikbaarheid

Freeswerk in beton is in het hele portiek te horen. Laat de buren weten op welke dagen er geslepen wordt. Zorg dat de meterkast vrij toegankelijk is en dat de ploeg weet waar ze materiaal kwijt kan, zeker als de lift klein is of er geen lift is.

Draad en buis

Voor nieuwe installaties gebruik je uitsluitend koperdraad. Voor lichtgroepen wordt vaak 1,5 mm² gebruikt, voor groepen met wandcontactdozen 2,5 mm², en voor de kookgroep een doorsnede volgens het vermogen en de opgave van de fabrikant. Oude draad zonder aarde of met brosse isolatie verbind je niet zomaar met nieuw draad in dezelfde doos. Waar een deel van de oude installatie blijft, beoordeelt de elektricien eerst of die veilig is. Een oude buis is bovendien soms te vol voor extra draden: dan komt er een nieuwe buis bij.

Beveiliging in de groepenkast

• Aardlekschakelaar van 30 mA beschermt mensen tegen een schok. Volgens NEN 1010 horen in elk geval de groepen met wandcontactdozen en de badkamer erachter.
• Aardlekautomaten combineren een installatieautomaat en een aardlekschakelaar per groep. Lekt de wasmachine, dan valt alleen die groep uit en niet het halve appartement. In een 2-kamerappartement zijn ze in elk geval zinvol voor keuken en badkamer.
• Overspanningsbeveiliging beschermt apparatuur tegen pieken uit het net. Of die nodig of verplicht is, hangt af van de situatie in het gebouw. Bespreek dit met je installateur.

Dozen en schakelmateriaal

In beton en baksteen komen gewone inbouwdozen, in gipsplaat speciale hollewanddozen met klemmen. Wil je meervoudige wandcontactdozen onder of naast elkaar, dan worden de dozen op exact de juiste afstand geboord, anders past het afdekraam niet. Schakelmateriaal verschilt vooral in uitstraling en levensduur van de mechaniek. Een goedkope schakelaar gaat na een paar jaar haperen, een degelijke gaat tientallen jaren mee.

Slim huis

Denk je aan slimme bediening van verlichting of zonwering, beslis dan vóór de aanleg. Veel slimme schakelaars hebben een nulleider in de schakelaardoos nodig, en die ontbreekt in de Nederlandse praktijk vaak. Ook zijn soms diepere dozen nodig. Een nul achteraf toevoegen betekent opnieuw frezen of opnieuw draad trekken.

De prijslijst van NUMIQ heeft aparte pakketten per aantal kamers. Het verschil zit niet alleen in de vierkante meters. Ook het aantal groepen, de grootte van de groepenkast en de tijd op de bouwplaats veranderen.

• 1-kamerappartement heeft één woonruimte, vaak met keuken erin, en minder groepen. De groepenkast is kleiner en het werk gaat sneller. Ook geschikt voor een studio.
• 2-kamerappartement, deze pagina, voegt een aparte slaapkamer toe en bijna altijd een volwaardige keuken. Er komt meer bij kijken: de groepen goed verdelen over woonkamer met keuken en slaapkamer, een wisselschakeling in de hal en genoeg aansluitingen voor een thuiswerkplek.
• 3-kamerappartement heeft een extra kamer, een langere gang en vaak een apart toilet naast de badkamer. Er zijn merkbaar meer groepen, de kast heeft meer ruimte nodig en het werk duurt langer.
• 4- en 5-kamerappartementen zie je vaker in nieuwbouw of grote stadswoningen. Daar komen vaker twee badkamers, driefase, vloerverwarming en een uitgebreider ontwerp voor.

Het bijzondere aan een 2-kamerappartement is dat op een kleine oppervlakte bijna alles samenkomt wat een groot huis ook heeft: een complete keuken, een badkamer met wasmachine, een werkplek en een slaapkamer. De groepenkast moet bovendien passen in een krappe meterkast, die in flats vaak al vol zit met de meter, de ketelleidingen en de glasvezelaansluiting. Heb je een grote woonkamer die je in twee zones gebruikt, of wil je met een wand van gipsplaat een extra kamer afscheiden, overleg dan met de elektricien. Qua omvang zit je dan al dicht bij het pakket voor een 3-kamerappartement.

Makkelijker

• Een leeg appartement zonder meubels, met tegels en vloeren al verwijderd
• Wanden van baksteen, kalkzandsteen of gipsplaat, waarin snel gefreesd wordt
• Bestaande buizen in het beton die nog bruikbaar zijn
• Een complete keukentekening en een duidelijke meubelindeling
• Een opgeruimde, goed bereikbare meterkast

Lastiger

• Harde betonwanden waarin de muurfrees langzaam gaat en schijven snel slijten
• Werken in een bewoond appartement waar meubels heen en weer moeten en alles afgeschermd moet worden tegen stof
• Wijzigingen tijdens het werk, met nieuwe sleuven op plekken die al dichtgezet zijn
• Een te lichte aansluiting die eerst door de netbeheerder verzwaard moet worden
• Verlaagde plafonds, inbouwspots en ledstrips, die punten en tijd toevoegen

Afstemming met andere vakmensen

De elektricien komt na de sloop en werkt meestal gelijktijdig met de loodgieter, die water en afvoer aanlegt. Ze moeten van elkaar weten waar de tracés lopen, zodat een buis niet over een afvoer kruist en de wandcontactdoos voor de wasmachine niet pal naast de sifon zit. Daarna volgen dichtzetten van de sleuven, stucwerk, gipsplaatwanden, tegelwerk en schilderwerk. Afmonteren gebeurt pas na het schilderen, anders zit er verf op het schakelmateriaal. Vraag de tegelzetter de gaten strak rond de dozen te zagen en let erop dat de dozen niet te diep achter de tegel komen te liggen, anders zit de wandcontactdoos los.

• Te weinig wandcontactdozen. In de praktijk liggen er een jaar later overal verlengsnoeren. Reken bij de televisie en het bureau op meer aansluitingen dan je nu denkt nodig te hebben.
• Alles op één groep. Waterkoker, magnetron en oven op dezelfde groep betekent dat de stroom uitvalt tijdens het koken.
• Sleuven buiten de zones. Schuine en willekeurige leidingen merk je pas als je bij het ophangen van een plank een draad raakt.
• Ontbrekende vereffening in de badkamer. Je ziet er niets van, maar bij een defect apparaat kan het gevaarlijk worden. De elektricien moet bij het doormeten beoordelen of aanvullende vereffening nodig is.
• Onbeschreven groepenkast. Bij een storing weet niemand welke automaat wat uitschakelt. Elke groep hoort een leesbare omschrijving te hebben.
• Slechte verbindingen in dozen. Losse klemmen worden warm. Dat merk je aan knipperend licht, een brandlucht of een verkleurde wandcontactdoos.
• Afmonteren voor het schilderen. Schakelaars en afdekramen met verfspatten krijg je niet meer schoon. Die moeten vervangen worden.

Werk aan de vaste elektrische installatie laat je over aan een erkend elektricien, en het doormeten aan iemand die daarvoor is opgeleid en de juiste meetapparatuur heeft. Daarom staat in dit artikel geen doe-het-zelfgids. Je kunt zelf wel helpen met het afvoeren van puin, het afdekken van vloeren en het opruimen, maar laat alles wat met draden en de groepenkast te maken heeft aan de vakman.

Neem bij de oplevering de tijd en loop samen met de elektricien kamer voor kamer door het appartement. Zet elk licht aan, steek in elke wandcontactdoos een eenvoudig apparaat of een tester en druk op de testknop van elke aardlekschakelaar.

• Het meetrapport is overhandigd en vermeldt geen openstaande gebreken
• Elke groep en elke aardlekschakelaar in de groepenkast is leesbaar beschreven
• Er ligt een groepenschema in de meterkast en liefst ook een plattegrond met de tracés
• Alle wandcontactdozen staan onder spanning, hebben randaarde en zitten recht en strak tegen de muur
• Schakelaars bedienen de juiste lampen en de wisselschakeling in de hal werkt van beide kanten
• Aardlekschakelaars schakelen uit bij het indrukken van de testknop
• Aansluitingen voor oven, kookplaat, vaatwasser en wasmachine zitten op de plekken volgens de keukentekening
• In de badkamer is beoordeeld of vereffening nodig is en zitten de wandcontactdozen buiten de zones rond bad en douche
• Er steekt nergens een losse draad zonder afdekking of klem uit de muur of het plafond
• Het appartement is opgeruimd en het puin is afgevoerd zoals afgesproken