Plafond plamuren

Een plafond lijkt gewoon een muur die horizontaal ligt. In de praktijk is het een van de lastigste vlakken in huis. Dat komt door twee dingen: de zwaartekracht en het licht.

Plamuur op een plafond moet tegen zijn eigen gewicht in blijven hangen. Op een muur kun je een wat dikkere laag nog wegtrekken en bijwerken. Op een plafond gaat een dikke laag uitzakken, laat hij langzaam los of scheurt hij tijdens het drogen. Daarom werk je op een plafond in dunnere lagen, en de hechting op de ondergrond telt hier nog zwaarder.

Dan het licht. Daglicht uit het raam valt onder een heel scherpe hoek op het plafond, bijna evenwijdig aan het vlak. Elke golf, elke streep van het mes en elk onvoldoende geschuurd randje valt dan op. Waarom ziet het plafond er overdag strak uit en 's avonds onder de staande lamp ineens bobbelig? Omdat de lamp uit een andere hoek schijnt. Die laat oneffenheden zien die het daglicht verborg, of andersom. Een goede schilder controleert een plafond daarom altijd vanuit meerdere richtingen.

Plafond plamuren is een van de laatste natte klussen voor het sauzen. Klopt de volgorde niet, dan raakt het plamuurwerk beschadigd of moet het opnieuw.

• De elektra in het plafond is klaar, sleuven en dozen zijn dichtgezet en bijgewerkt met gips of reparatiemortel
• Kozijnen zitten erin en de dagkanten zijn afgewerkt, zodat je kunt ventileren en stoken
• Natte vloerlagen zoals een zandcement- of anhydriet dekvloer zijn al grotendeels droog, anders blijft de lucht vochtig en droogt de plamuur traag
• Het is in de ruimte meestal minimaal rond de 10 °C, liefst gewone kamertemperatuur, en er staat geen tocht
• Meubels zijn de kamer uit of staan in het midden en zijn goed afgedekt
• Lampen zijn verwijderd en de draden zijn veilig afgemonteerd

Lampen weghalen en draden afmonteren lijkt een kleinigheid. Laat het toch doen door een erkend elektricien, en niet door de schilder, zeker als er iets aan de bekabeling moet gebeuren. De elektricien kan meteen beoordelen of er nog iets bij moet, bijvoorbeeld een extra lichtpunt of een doos voor inbouwspots. Wie dat pas na het plamuren bedenkt, moet in een afgewerkt plafond gaan hakken.

Woon je in een appartement, dan helpt het om met de VvE of de buren af te stemmen wanneer het lawaaiige werk gebeurt, vooral het schuren. Dan weet iedereen waar hij aan toe is.

De ondergrond voorbereiden

Het belangrijkste deel van het werk zie je later niet meer. Een oud plafond wordt eerst afgeklopt en afgekrabd. Alles wat slecht hecht moet eraf: bladderende saus, losse stukjes pleister, oude geplakte polystyreen plafondplaten en lijmresten.

In oudere woningen zit op het plafond vaak een krijtende witkalk of een oude lijmgebonden saus. Daarop hecht plamuur niet, want die laag lost op zodra hij nat wordt. Je herkent hem eenvoudig: veeg met een natte spons over het plafond. Geeft de verf af of smeert hij uit, dan moet hij tot op de ondergrond worden afgewassen. Eroverheen plamuren heeft geen zin.

Bij een betonplafond, zoals de breedplaat- of kanaalplaatvloeren in veel rijtjeshuizen en flats, kijk je naar de naden tussen de platen. Losse vulling wordt eruit gekrabd, de naad wordt gevuld en afgeplakt met wapeningsband of glasvezelgaas. Scheuren in bestaand stucwerk krijgen dezelfde behandeling.

Een spuitwerkplafond eerst laten onderzoeken

Heel veel Nederlandse woningen hebben een spuitwerkplafond. Spuitwerk dat vóór de jaren negentig is aangebracht, kan asbest bevatten. Schuur of schraap zo'n plafond nooit voordat een gecertificeerd bedrijf het heeft onderzocht. Blijkt er asbest in te zitten, dan moet een gecertificeerd saneringsbedrijf het verwijderen. Is het spuitwerk asbestvrij, dan worden de scherpe toppen eraf geschuurd of gestoken. Daarna gaat er een hechtprimer op, voordat de plamuur wordt aangebracht.

Voorstrijken

Na het schoonmaken krijgt de ondergrond een voorstrijkmiddel. Dat maakt de zuiging overal gelijk, zodat de plamuur niet op de ene plek snel en op de andere traag droogt. Het voorstrijkmiddel versterkt ook het oppervlak. Op heel glad beton gebruik je in plaats van een gewone primer een hechtprimer met fijn kwartszand, die een ruw oppervlak geeft. Die laag moet drogen volgens de aanwijzingen van de fabrikant voordat de volgende laag erop kan.

Uitvlakken en de eerste laag

Grotere oneffenheden, kuilen en sleuven worden eerst gevuld met een vulmiddel of gips. Daarna volgt de eerste laag plamuur over het hele vlak. Op een plafond werk je in banen, meestal vanaf het raam de kamer in. Zo lopen de halen van het mes mee met de lichtval en vallen ze zo min mogelijk op.

Zitten er op meerdere plekken scheuren in het plafond, dan wordt in de eerste laag over het hele vlak glasvezelgaas ingebed. Het gaas verdeelt de spanning en verkleint de kans dat de scheuren terugkomen.

Tweede laag en schuren

Als de eerste laag droog is, wordt hij licht opgeschuurd en komt er een tweede, dunnere afwerklaag op. Stel je hoge eisen aan het resultaat, dan volgt nog een derde. Er wordt geschuurd met fijn schuurgaas of schuurpapier, met de hand of met een giraffeschuurmachine met afzuiging. Die afzuiging maakt veel uit, want gipsstof komt overal.

Tot slot wordt het oppervlak stofvrij gemaakt en nogmaals voorgestreken, zodat de latex later gelijkmatig intrekt.

De hoek tussen plafond en wand

Plafond en wanden bewegen net iets anders. Daarom ontstaan in de hoek vaak haarscheurtjes. Die hoek wordt behandeld met wapeningsband in de plamuur, of na het sauzen afgekit met een overschilderbare acrylaatkit. Bij betonplafonds werkt kit in de hoek vaak beter, omdat die kleine bewegingen opvangt die harde plamuur niet aankan.

Welke plamuur de schilder kiest, hangt af van de ondergrond, de ruimte en de vraag of er met de hand of machinaal wordt gewerkt.

• Gipsgebonden plamuur in poedervorm: de gangbare keuze voor woonruimtes, goed te schuren, hardt snel uit, geschikt voor beton en stucwerk
• Kant-en-klare pasta uit de emmer: hoeft niet aangemaakt te worden, laat zich makkelijk dun aanbrengen, ideaal als afwerklaag en op gipsplaat, droogt langzamer en is minder geschikt om grote oneffenheden uit te vlakken
• Kalkgebonden plamuur: dampopen, past bij oude panden met kalkpleister en bij gewelven, werkt trager
• Cementgebonden of vochtbestendige plamuur: voor badkamers en ruimtes waar het vaak vochtig is en gips het zwaar krijgt
• Airless spuitplamuur: voor grote oppervlakken, wordt met een spuitmachine aangebracht en daarna glad gestreken, maakt het werk in nieuwbouw sneller

Per type plafond

Betonplafond (breedplaat of kanaalplaat) is meestal vlak, maar heeft naden en soms een spiegelglad oppervlak waarop plamuur slecht hecht. De hechtprimer en een goede behandeling van de naden zijn hier de sleutel.

Gestuct plafond in een ouder huis is vaak minder vlak, met golven en plaatselijke scheuren. Vóór de afwerklagen is er meer uitvlakwerk nodig. Zijn de oneffenheden groter dan een paar millimeter, dan is opnieuw stucen door een stukadoor vaak de betere keuze dan plamuren.

Gipsplaatplafond plamuur je niet zoals stucwerk. Eerst worden de naden met band gevuld en de schroefkoppen weggewerkt. Volledig overplamuren doe je als je een heel strak oppervlak wilt. Daarvoor bestaan de afwerkniveaus Q1 tot Q4. Q4 staat voor een volledig overgeplamuurd vlak dat ook onder scherp strijklicht strak blijft.

Houten balkenplafond met stucwerk op riet of latten, zoals in oude stads- en dorpswoningen, is een verhaal apart. Zo'n plafond buigt en beweegt, en plamuur scheurt daarop snel. Controleer eerst door te kloppen en zacht te drukken of het stucwerk nog vastzit. Klinkt een groot stuk hol, dan helpt plamuren niet meer. Dan moet het stucwerk worden hersteld of komt er een verlaagd gipsplaatplafond onder.

Op NUMIQ staan plafond plamuren en muren plamuren als aparte posten. Het materiaal is vaak hetzelfde, maar het werk verschilt duidelijk.

• Werken boven je hoofd: een plafond plamuur je met je armen omhoog vanaf een steiger, dat is zwaarder en kost meer tijd per vierkante meter
• Steiger: voor muren volstaan vaak een trap en de vloer, voor een plafond is een rolsteiger of een stevig platform nodig dat tijdens het werk steeds verplaatst moet worden
• Laagdikte: op een plafond werk je met dunnere lagen en meer gangen, dik uitvlakken is daar riskanter
• Licht: een plafond krijgt scherp strijklicht van de ramen, dus de eisen aan gladheid liggen meestal hoger dan bij een muur waar later kasten tegenaan staan
• Obstakels: op een muur werk je om stopcontacten, schakelaars en dagkanten heen, op een plafond om lichtpunten, haken en de hoek langs de hele omtrek
• Belasting: muren krijgen stoten en schade van meubels, een plafond niet, daar draait het vooral om uiterlijk en hechting
• Schoonmaak: bij een plafond valt plamuur en stof over de hele vloer, het afdekken moet grondiger

Wanneer vraag je alleen het plafond aan? Bijvoorbeeld als de wanden na nieuw stucwerk in orde zijn en alleen de naden van de betonplaten zichtbaar zijn. Of als je van een spuitwerkplafond af wilt. Wanneer alleen de muren? Als het plafond vlak is en een nieuwe sauslaag volstaat, maar de wanden beschadigd zijn na het verwijderen van tegels of oud behang. Doe je de hele kamer, dan is de volgorde meestal duidelijk: eerst het plafond, dan de muren. Bij het plafond wordt alles eronder vuil.

Het plafond wordt gemeten in vierkante meters. In een rechthoekige kamer komt dat ongeveer overeen met de vloeroppervlakte. Bij muren worden ramen en deuren juist afgetrokken.

Hoeveel werk een plafond is, hangt sterk af van de staat van de ondergrond. Het makkelijkst is een vlak betonplafond of een nieuw gestuct plafond zonder oude verflagen, in een droge kamer met een vrije vloer.

Het werk wordt vooral zwaarder door:

• Krijtende witkalk of lijmverf die eerst afgewassen moet worden
• Meerdere oude verflagen die loslaten
• Spuitwerk dat eerst geschuurd en voorgestreken moet worden
• Grote oneffenheden, doorbuiging en sleuven van de elektra
• Een gescheurd plafond waar over het hele vlak gaas in moet
• Een hoog plafond, zoals in oude herenhuizen, waarvoor een hogere steiger nodig is
• Een bewoond huis met meubels die afgedekt en verschoven moeten worden
• Een koude of vochtige ruimte waarin de lagen lang drogen
• De wens om een plafond dat ook onder scherp strijklicht volkomen strak is

Het helpt als de kamer leeg is, de lampen eraf zijn en duidelijk is welk resultaat je verwacht. Tussen "glad genoeg om te sauzen" en "geen enkele golf onder strijklicht" zit een flink verschil in het aantal lagen en schuurrondes.

Werktijd en droogtijd

Een gemiddelde kamer is voor een ervaren schilder meestal in een dag van één laag te voorzien. Het hele traject duurt langer, omdat elke laag moet drogen. Bij een dunne laag gipsplamuur is dat meestal ongeveer 12 tot 24 uur. Bij dikkere lagen, kou of vocht duurt het langer. Pasta's uit de emmer drogen doorgaans trager dan gipsplamuur uit poeder.

Reken voor één kamer op een aantal dagen, van voorbereiden tot een sausklaar plafond. Voor het sauzen moet de plamuur helemaal droog zijn. Je ziet dat aan een egale lichte kleur zonder donkerdere vlekken. Licht ventileren en stoken helpt bij het drogen. Tocht, felle zon door het raam en een bouwkachel die op het plafond blaast werken juist tegen. Te snel drogen geeft scheuren en een slechtere hechting.

Plamuur op een losse ondergrond. Wie over bladderende saus of krijtende witkalk plamuurt, heeft alleen hechting zolang de onderlaag het houdt. Na een tijd komt het plafond in grote schilfers los, vaak pas na het sauzen. De enige oplossing is alles verwijderen tot op een vaste ondergrond.

Voorstrijken of hechtprimer overgeslagen. Op glad beton laat de plamuur na het drogen los en klinkt hij hol als je erop klopt. Op een sterk zuigende ondergrond verbrandt de plamuur juist: hij droogt te snel en wordt bros.

Te dikke laag in één keer. Wie een grote oneffenheid in één laag wil wegwerken, krijgt krimpscheuren. Er is ook kans dat een stuk onder zijn eigen gewicht loskomt.

Naden van betonplaten niet behandeld. Na een jaar verschijnt de scheur precies op dezelfde plek, kaarsrecht. Betonplaten bewegen een beetje bij temperatuurwisselingen en gewone plamuur houdt dat niet. Wapeningsband of gaas helpt, net als kit in de hoek.

Alleen bij één lichtbron gecontroleerd. Onder de plafondlamp ziet alles er goed uit. Na het sauzen verschijnen bij daglicht uit het raam de golven. Controleer dus ook met strijklicht.

Sauzen op natte plamuur. De latex trekt ongelijk in, je krijgt vlekken en kleurverschillen, en soms laat de verf los.

Heb je een kamer met een normale plafondhoogte en gaat het om een klein oppervlak, zoals een gang of een kleine slaapkamer? Dan kun je het plamuren zelf doen. Werk vanaf een stevige rolsteiger of een stabiel platform, niet vanaf een trap: daarop kun je de plamuur niet in één doorlopende haal trekken. Trappenhuizen, hoge plafonds, oude balkenplafonds en spuitwerk dat mogelijk asbest bevat, laat je aan een vakman over. Laat de lampen vooraf door een erkend elektricien verwijderen.

1. De kamer leegmaken, de vloer afdekken met folie en de randen afplakken met tape.
2. Met een natte spons testen of er krijtende witkalk of lijmverf op het plafond zit, en die zo nodig tot op de ondergrond afwassen.
3. Losse verf en los stucwerk afkrabben en het stof verwijderen.
4. Scheuren en losse naden uitkrabben, vullen en afplakken met wapeningsband.
5. Het hele plafond voorstrijken en laten drogen volgens de aanwijzingen van de fabrikant.
6. Diepere plekken vullen en laten drogen.
7. Alleen zoveel plamuur aanmaken als je binnen de verwerkingstijd op de verpakking kunt gebruiken.
8. De eerste dunne laag in banen aanbrengen, vanaf het raam de kamer in.
9. Na het drogen licht opschuren, stofvrij maken en een tweede dunne laag aanbrengen.
10. De afwerklaag schuren, het plafond controleren met een lamp vlak langs het oppervlak en oneffenheden bijwerken.
11. Stofvrij maken, voorstrijken voor de latex en pas sauzen als alles volledig droog is.

Draag bij het schuren een stofmasker en een veiligheidsbril. Plamuurstof prikkelt ogen en luchtwegen, en als je boven je hoofd werkt, valt het recht in je gezicht.

Controleer het plafond vóór het sauzen, want dan zijn fouten nog eenvoudig te herstellen. Het handigste hulpmiddel is een gewone lamp of een sterke zaklamp die je vlak tegen het plafond houdt, zodat het licht bijna evenwijdig over het vlak valt. Zo zie je golven, messtrepen en randjes die niet zijn weggeschuurd. De vlakheid kun je globaal controleren met een lange rechte rei.

• De plamuur is helemaal droog en egaal van kleur, zonder donkere vlekken
• Bij kloppen klinkt het plafond nergens hol
• Het oppervlak is onder strijklicht glad, zonder duidelijke golven, groeven of sporen van gereedschap
• Naden tussen de betonplaten en oude scheuren zijn niet meer te zien
• De hoek tussen plafond en wand is recht en strak, met band behandeld of klaar om te kitten
• Rond de lichtpunten is netjes bijgewerkt en de draden zijn veilig afgemonteerd
• Het oppervlak is stofvrij en voorgestreken, als dat zo was afgesproken
• Vloer, kozijnen en andere vlakken zijn schoon en niet beschadigd door plamuur
• Je weet welk materiaal is gebruikt en vanaf wanneer je kunt sauzen