Montaż łacenia pod dachówkę i inne pokrycia składane

Pokrycie składane nie jest jedną ciągłą powierzchnią. Każda dachówka wisi na łacie na swoim tylnym zaczepie i zachodzi na sąsiednie. Odstęp między łatami nie może więc być przypadkowy. Wyznacza go producent pokrycia dla konkretnego modelu i kąta nachylenia dachu. Gdy łaty leżą za gęsto, dachówki zachodzą na siebie bardziej, niż powinny, i górny rząd nie siada na swoim miejscu. Gdy są za rzadko, zakład jest zbyt mały i przy ukośnym deszczu albo zawiei woda i śnieg wchodzą pod pokrycie.

Łaty przenoszą też obciążenia: ciężar pokrycia, śniegu, ludzi chodzących po dachu przy przeglądach i ssanie wiatru, które próbuje dachówkę unieść. Na współczesnych dachach łaty leżą na kontrłatach, czyli na pionowych listwach przybitych nad membraną dachową. Między membraną a pokryciem powstaje w ten sposób szczelina wentylacyjna. Uchodzi nią wilgoć, a woda, która przedostanie się pod dachówkę, spływa po membranie do rynny.

Dlaczego nie kładzie się łat od razu na membranie? Bo docisnęłyby ją do krokwi i nad każdą łatą zatrzymywałaby się woda. Właśnie dlatego kontrłata jest dziś praktycznie standardem, a łacenie układa się dopiero na niej.

Ta pozycja zakłada, że podkład jest już zrobiony. Dekarz wchodzi na dach, na którym jest:

• więźba sprawdzona przez cieślę, bez spróchniałych i złamanych krokwi,
• ułożona membrana dachowa z zakładami i sklejonymi połączeniami zgodnie z instrukcją producenta,
• przybite kontrłaty, proste i leżące w jednej płaszczyźnie,
• zamontowany pas nadrynnowy albo przynajmniej ustalony sposób wykończenia okapu,
• wybrany konkretny model pokrycia razem z systemem kalenicy i krawędzi szczytowych.

Ostatni punkt lekceważy się najczęściej. Bez karty technicznej pokrycia łacenia nie da się rozmierzyć. Producent podaje zakres, w jakim może się mieścić rozstaw łat, a także odległość pierwszej łaty od okapu i ostatniej od kalenicy. Przy blachodachówce modułowej rozstaw jest stały i nie da się go zmienić ani o centymetr. Jeśli pokrycie wybierasz dopiero po zrobieniu łat, łatwo skończyć na przybijaniu ich od nowa.

Przy remoncie, gdy wymieniasz tylko łaty i pokrycie, stan kontrłat i membrany ocenia się po odkryciu dachu. W wielu domach jednorodzinnych z lat 70. i 80. oraz w starszych kamienicach łaty leżały wprost na krokwiach, bez żadnej folii. Taki dach niemal zawsze wymaga dołożenia membrany i kontrłat, a to już inna, łączona pozycja cennika. Jeśli stare pokrycie to eternit, czyli płyty azbestowo-cementowe, zdejmuje go wyłącznie wyspecjalizowana firma przygotowana do prac z azbestem. Dopiero potem na dach wchodzi dekarz.

Na budowie musi być rozwiązana praca na wysokości: rusztowanie albo zabezpieczenie przy okapie i asekuracja ludzi. Łaty służą w trakcie montażu jako szczeble do wchodzenia, ale nie są zabezpieczeniem przed upadkiem.

Przekrój zależny od rozstawu krokwi

Łata pracuje jak belka przerzucona przez kontrłaty. Im większy odstęp między kontrłatami, czyli między krokwiami, tym grubsza łata. Przy typowym rozstawie krokwi w domu jednorodzinnym stosuje się zwykle łaty około 30 × 50 mm, często też nieco grubsze, rzędu 40 × 50 mm. Przy większym rozstawie krokwi, cięższym pokryciu albo w rejonach z dużym obciążeniem śniegiem sięga się po przekroje około 40 × 60 mm. W górach i na Podhalu to ostatnie rozwiązanie jest raczej normą niż wyjątkiem. Decyduje projekt albo zalecenie producenta pokrycia, a nie przyzwyczajenie ekipy.

Jakość i wilgotność drewna

Na łaty używa się drewna iglastego, w Polsce najczęściej sosny lub świerka, sortowanego wytrzymałościowo. Łata nie powinna mieć dużych sęków przechodzących przez cały przekrój, pęknięć ani wyraźnych wygięć. Drewno musi być odpowiednio suche, orientacyjnie do około 20 % wilgotności. Mokre łaty po przybiciu skręcają się i wysychają, rzędy pokrycia zaczynają falować, a gwoździe się luzują. W praktyce zdarza się, że łaty leżą na placu budowy kilka tygodni pod gołym niebem. Przed montażem trzeba je przebrać i odrzucić sztuki skręcone.

Impregnacja

Łaty powinny być zaimpregnowane przeciw owadom i grzybom, najlepiej fabrycznie, metodą zanurzeniową lub ciśnieniową. Końce przycinane na dachu dodatkowo smaruje się środkiem zalecanym przez producenta impregnatu. Niezabezpieczone miejsca cięcia to punkty, w których zgnilizna pojawia się najwcześniej.

Łączniki

Łaty przybija się gwoździami ocynkowanymi albo inaczej zabezpieczonymi przed korozją, często pierścieniowymi, które lepiej trzymają przy wyrywaniu. Długość gwoździa to zwykle co najmniej dwa i pół raza grubość łaty, tak żeby przeszedł przez łatę i kontrłatę i zakotwił się w krokwi. Część dekarzy używa wkrętów, szczególnie w miejscach mocno wietrznych albo tam, gdzie łatę trzeba precyzyjnie dociągnąć. Zwykłe gwoździe bez powłoki rdzewieją na dachu i skracają trwałość połączenia.

Rozmierzenie rozstawu

Dekarz najpierw mierzy długość połaci przy obu szczytach i pośrodku. Od tej długości odejmuje odcinek przy okapie i przy kalenicy podany przez producenta. Resztę dzieli na równe rozstawy tak, żeby zmieścić się w dopuszczalnym zakresie. Chodzi o to, by wszystkie rzędy miały ten sam zakład i żeby pod kalenicą nie trzeba było przycinać dachówek. Przy blachodachówce modułowej postępuje się odwrotnie: rozstaw jest z góry ustalony, a do niego dopasowuje się położenie ostatniej łaty przy kalenicy.

Łata okapowa i kalenicowa

Pierwsza łata przy okapie jest podniesiona, zwykle o grubość jednej łaty albo zgodnie z systemem pokrycia. Pierwszy rząd dachówek nie ma pod sobą kolejnego rzędu, na którym mógłby się oprzeć, i bez podniesienia leżałby bardziej płasko niż pozostałe. Przy kalenicy montuje się ostatnią łatę oraz łatę kalenicową w uchwytach, która niesie gąsiory. Jej wysokość ustawia się według systemu kalenicy.

Samo przybijanie

1. Wyznaczyć położenie łat na skrajnych kontrłatach i naciągnąć sznur albo użyć lasera.
2. Osadzić i przybić podniesioną łatę okapową.
3. Przesuwać się w stronę kalenicy, przy każdej łacie sprawdzając rozstaw miarką lub szablonem.
4. Przybić łatę na każdym skrzyżowaniu z kontrłatą.
5. Łączyć łaty zawsze na kontrłacie i przesuwać styki tak, żeby nie wypadały wszystkie nad jedną krokwią.
6. Na bieżąco kontrolować sznurem równoległość łat do okapu.
7. Osadzić ostatnią łatę i uchwyty łaty kalenicowej według systemu pokrycia.
8. Dołożyć łaty przy detalach i zabezpieczyć miejsca cięcia.

Każda łata powinna opierać się na co najmniej trzech podporach. Krótkie odcinki, które przechodzą tylko przez jedną lub dwie kontrłaty, są w połaci słabym punktem.

Detale, które należą do łacenia

• łaty dodatkowe wokół komina, okien dachowych i lukarn zgodnie z instrukcją montażu okna lub obróbki blacharskiej,
• łaty albo deski w koszach dachowych, na których leży blacha lub taśma koszowa,
• łaty narożne na dachach kopertowych i czterospadowych,
• łaty krawędziowe przy szczytach pod dachówki szczytowe lub wiatrownice,
• łaty dodatkowe pod płotki przeciwśniegowe, ławy kominiarskie i haki fotowoltaiki, jeśli wymaga tego ich producent,
• kratka wentylacyjna albo grzebień okapowy chroniący przed ptakami, jeśli tak ustalono.

Te detale bywają w kosztorysach liczone osobno, a czasem mieszczą się w stawce za m². Przed rozpoczęciem warto ustalić, co dokładnie obejmuje ta pozycja.

W cenniku znajdziesz trzy pokrewne pozycje. Różnią się zakresem i stanem dachu przed rozpoczęciem prac.

• montaż łacenia pod pokrycie składane: tylko poziome łaty na gotowych kontrłatach. Pasuje, gdy kontrłaty przybił cieśla razem z więźbą i membraną albo gdy przy wymianie pokrycia zostają stare kontrłaty i membrana w dobrym stanie. Cała praca opiera się na dokładnym rozmierzeniu i równym rozstawie,
• montaż kontrłatowania: tylko pionowe listwy nad krokwiami, przybijane przez membranę. Tworzą szczelinę wentylacyjną, dociskają membranę i wyrównują płaszczyznę dachu. Tu najwięcej uwagi wymaga podkładanie, wyrównanie i uszczelnienie przebić gwoździ przez membranę,
• łacenie i kontrłatowanie dachu razem: jedna ekipa robi obie warstwy jedna po drugiej. To typowe na nowych domach i przy remontach, w których dokłada się membranę. Zaletą jest to, że za płaszczyznę i rozstaw odpowiada jeden wykonawca.

Samo łacenie zamawiasz wtedy, gdy za kontrłaty odpowiada ktoś inny. Licz się z tym, że dekarz odpowiada tylko za swoją warstwę. Jeśli kontrłaty są krzywe, łaty ich nie wyprostują. Łata dopasuje się do podkładu, a fala przejdzie na pokrycie. Dobry dekarz ogląda więc kontrłaty przed startem i zgłasza usterki, zanim wbije pierwszy gwóźdź. Jeśli widzisz, że połać faluje już na etapie kontrłat, rozsądniej jest od razu zlecić pozycję łączoną albo poprawki u cieśli.

Najprostszy jest dach dwuspadowy z dwiema równymi połaciami, bez przejść przez dach, z wygodnym dostępem z rusztowania. Łaty idą od szczytu do szczytu, jedno rozmierzenie wystarcza na całą połać i robota idzie szybko.

Pracę wydłużają i komplikują przede wszystkim:

• dachy kopertowe i namiotowe, gdzie każdą łatę przy narożu trzeba przyciąć pod kątem,
• kosze, lukarny, kilka okien dachowych i kominów,
• różne długości krokwi w jednej połaci, na przykład w dachach mansardowych, gdzie potrzeba kilku rozmierzeń,
• pokrycia o małym rozstawie, na przykład karpiówka w koronkę lub w podwójnym kryciu, gdzie łat na m² jest znacznie więcej,
• większy rozstaw krokwi, który wymaga grubszych i cięższych łat,
• strome połacie, wysoki budynek i utrudniony dostęp dla podnośnika materiału,
• remonty, przy których trzeba zdjąć stare łaty i wyciągnąć resztki gwoździ,
• wiatr, deszcz albo szron, przy których na dachu nie da się bezpiecznie pracować.

Na prostym dachu domu jednorodzinnego doświadczona ekipa dwu- lub trzyosobowa kładzie łaty zwykle w jeden do dwóch dni. Rozczłonkowany dach z wieloma detalami może zająć kilka razy więcej. Łacenie nie wymaga żadnych przerw technologicznych, schnięcia ani wiązania. Nie warto jednak zostawiać membrany pod łatami na długo bez pokrycia. Większość membran znosi słońce tylko przez ograniczony czas podany przez producenta, a same łaty nie chronią dachu przed deszczem.

Łacenie to krótki etap pośredni, ale wiąże się z nim wiele branż. Większość problemów bierze się stąd, że coś, co powinno być zrobione pod łatami, robi się dopiero później.

• cieśla: przekazuje więźbę, membranę i kontrłaty, a dekarz sprawdza płaszczyznę i odstępy,
• blacharz: pas nadrynnowy, haki rynnowe i część obróbek montuje się przed łatami albo razem z nimi, kolejność trzeba ustalić,
• montaż okien dachowych: okno osadza się w łaceniu z łatami dodatkowymi według instrukcji producenta okna,
• fotowoltaika: haki montażowe kotwi się w krokwiach, więc ich położenie ustala się przy łaceniu, a nie na gotowym pokryciu,
• instalacja odgromowa: wsporniki i przewody montuje elektryk z uprawnieniami SEP, a dekarz zostawia dla nich przygotowane miejsca,
• docieplenie poddasza: robi się je od środka po zakryciu dachu, a gwoździe z łacenia nie mogą uszkodzić folii paroizolacyjnej, jeśli jest już zamontowana.

Jeśli planujesz kominek wentylacyjny, antenę albo wyłaz dachowy, zaznacz ich położenie jeszcze przed łaceniem. Dekarz od razu dołoży wtedy łaty przy przejściu. Jeżeli przy okazji wymiany pokrycia ocieplasz poddasze, sprawdź też, czy możesz skorzystać z programów dopłat do termomodernizacji, takich jak Czyste Powietrze. Warunki zmieniają się co jakiś czas, więc najlepiej sprawdzić je u operatora programu przed podpisaniem umowy z wykonawcą.

Błędy w łaceniu często wychodzą dopiero przy układaniu pokrycia, a niektóre nawet po latach.

• nierówny rozstaw: rzędów dachówek nie da się poprawnie zawiesić, powstają szczeliny albo dachówki na siebie napierają, a pod kalenicą trzeba je ciąć,
• niepodniesiona łata okapowa: pierwszy rząd leży bardziej płasko, woda może cofać się pod pokrycie, a rząd wygląda na zapadnięty,
• łaty nierównoległe do okapu: rzędy pokrycia idą ukośnie albo falują, co widać z ziemi,
• styki łat nad jedną krokwią: powstaje osłabione miejsce, które pod śniegiem może się ugiąć,
• brak gwoździ na części skrzyżowań: łata sprężynuje przy wietrze lub chodzeniu i z czasem się luzuje,
• drewno nieimpregnowane albo mokre: łaty się skręcają, a później gniją przy okapie i kominie,
• łaty przybite wprost na membranę bez kontrłat: woda stoi nad łatami, membrana jest dociśnięta, a na poddaszu pojawiają się mokre plamy,
• brak łat dodatkowych przy kominie i oknach: obróbka nie ma oparcia, a pokrycie przy detalu nie leży stabilnie,
• zablokowana szczelina wentylacyjna przy kalenicy lub okapie: wilgoć zostaje pod pokryciem, a zimą na membranie tworzy się szron.

Większość z nich wykrywa prosta czynność: próbne zawieszenie dwóch lub trzech rzędów pokrycia na jednej połaci, zanim cała dostawa trafi na dach.

Gotowe łacenie sprawdź przed ułożeniem pokrycia, póki wszystko da się łatwo poprawić. Rozstaw zmierz w kilku miejscach, przy obu szczytach i pośrodku. Równoległość sprawdzisz sznurem naciągniętym wzdłuż łaty. Obejrzyj też detale, których po zakryciu nie da się już ocenić.

• rozstaw łat odpowiada karcie technicznej wybranego pokrycia i jest równy na całej połaci,
• łata okapowa jest podniesiona zgodnie z systemem pokrycia,
• łata kalenicowa i jej uchwyty są osadzone na właściwej wysokości,
• łaty są równoległe do okapu i leżą w jednej płaszczyźnie bez widocznych fal,
• łata jest przybita na każdym skrzyżowaniu z kontrłatą,
• styki łat leżą na kontrłatach i są przesunięte względem siebie,
• każda łata opiera się na co najmniej trzech podporach,
• drewno jest zaimpregnowane, a miejsca cięcia zabezpieczone,
• łaty dodatkowe przy kominie, oknach, koszach, narożach i szczytach są zamontowane,
• miejsca pod płotki przeciwśniegowe, fotowoltaikę i instalację odgromową są przygotowane,
• membrana nie jest uszkodzona, a szczelina wentylacyjna przy okapie i kalenicy jest drożna,
• próbnie zawieszone rzędy pokrycia leżą bez szczelin i bez napierania.