4 odalı (3+1) daire elektrik tesisatı: montaj ve son bağlantılar

Elektrikçiler işi iki aşamaya ayırır. Birinci aşama kaba tesisattır, yani montaj. Bu aşamada güzergâhlar işaretlenir, duvarda kanal açılır, buat ve priz kasaları yerleştirilir, kablolar ya da borular çekilir ve sigorta panosunun kutusu duvara oturtulur. Ardından alçı sıva, alçıpan, fayans ve boya işleri gelir. İkinci aşama son bağlantılardır. Priz ve anahtarlar kasalara takılır, pano bağlanır, sabit bağlanan cihazlar devreye alınır, bütün hatlar denenir ve tesisat ölçülerek yazılı bir test raporuyla belgelenir.

3+1 bir dairede genellikle bir salon, üç oda (yatak odası, çocuk odası, çalışma ya da misafir odası), mutfak, antre, koridor, banyo ve çoğu zaman ayrı bir tuvalet ya da ebeveyn banyosu bulunur. Her mekânın ihtiyacı farklıdır. Bu yüzden teklifin neleri içerdiğini en baştan netleştirmek gerekir. Pakette genellikle şunlar yer alır:

• tüm odalarda priz ve aydınlatma hatları,
• ankastre ocak, fırın, bulaşık makinesi, çamaşır makinesi ve varsa elektrikli su ısıtıcısı için ayrı hatlar,
• klima için ayrı hatlar ya da en azından hazır bekleyen kablolar,
• yeni daire panosu: sigortalar, kaçak akım röleleri ve genellikle parafudr (aşırı gerilim koruması),
• banyodaki metal parçaların eş potansiyel bağlantısı (metal su ve gider boruları, metal küvet),
• anahtar ve prizlerin takılması, armatür çıkışlarının bağlanması,
• tesisatın denenmesi, ölçülmesi ve test raporu.

Tartışma çıkaran kalemler genellikle şunlardır: armatürlerin kendisinin teslimi, zayıf akım (data prizleri, TV ve uydu hatları, zil, görüntülü diyafon), sayaçtan daireye gelen besleme hattı ve kanalların sıvayla kapatılması. Bunları tek tek sorun, çünkü müşteriyle firma arasındaki anlaşmazlıkların çoğu tam bu noktalarda çıkar.

Fiyat listesinde 1, 2, 3, 4 ve 5 odalı daireler için ayrı kalemler vardır. Burada oda sayısına salon da dahildir: 4 odalı daire 3+1, 3 odalı daire 2+1 anlamına gelir. Aradaki fark yalnızca kablo metresi değildir. Oda sayısı arttıkça hat sayısı, pano büyüklüğü, planlama yükü ve her aşamanın süresi de artar. Kabaca şöyle düşünebilirsiniz:

• 1 odalı (stüdyo, 1+0): küçük bir pano, birkaç hat, mutfak ve yaşam alanı tek mekânda. İş birkaç günde biter.
• 2 odalı (1+1): yatak odası eklenir, priz hatları odalara göre ayrılmaya başlar, mutfak genellikle ayrıdır.
• 3 odalı (2+1): en yaygın daire tipi. Hat gruplarını ayrı kaçak akım rölelerine bölmek burada mantıklı hâle gelir.
• 4 odalı (3+1): salon artı üç oda, sıklıkla iki ıslak hacim, daha büyük bir mutfak ve uzun bir koridor. Pano genellikle üç ya da dört sıralıdır, hat sayısı belirgin biçimde artar ve yük dağılımı ciddi bir planlama konusu olur.
• 5 odalı (4+1): çoğu zaman dubleks ya da geniş bir daire. Katlar arası geçiş, merdiven aydınlatması ve bazen ikinci bir tali pano gündeme gelir.

3+1 daireye özgü konular

İlk konu yükün dağıtılmasıdır. Dört ya da beş kişilik bir ailede çamaşır makinesi, kurutma makinesi, bulaşık makinesi, ocak, fırın ve birkaç bilgisayar aynı anda çalışabilir. Yazın buna salon ve yatak odalarındaki klimalar da eklenir. Küçük bir dairede makul bir hat bölümüyle sorun çıkmaz. 3+1 dairede ise büyük cihazlar hatlar arasında, trifaze bağlantı varsa fazlar arasında, ana sigorta atmayacak şekilde dağıtılmalıdır. İyi bir elektrikçi tasarım aşamasında hangi cihazın hangi hatta ve hangi fazda olacağını söyleyebilmelidir.

İkinci konu kaçak akım rölelerinin bölünmesidir. Bütün daire tek bir rölenin arkasındaysa balkondaki nemli bir priz bütün evin elektriğini keser, buzdolabı ve derin dondurucu da buna dahildir. Bu yüzden 3+1 dairede hatlar genellikle birkaç gruba ayrılır ve her grubun kendi rölesi olur. Hassas hatlar için sigorta ve kaçak akım korumasını tek gövdede birleştiren kombine cihazlar da kullanılabilir.

Üçüncü konu hat uzunluğudur. Koridorun sonundaki yatak odası, antredeki panoya oldukça uzak kalabilir. Uzun hatlarda ve yüksek yükte elektrikçi gerilim düşümünü hesaplar ve kablo kesitini buna göre seçer. Küçük dairede bu hesap nadiren gerekir, burada ise tasarımın olağan bir parçasıdır.

En çok para ve sinir kaybı iş sırasında yapılan değişikliklerden doğar. Kanal açılıp kablo çekildikten sonra bir prizi bir metre kaydırmak yeniden kırmak ve yeniden sıva yapmak demektir. Bu nedenle ekip gelmeden şu konular netleşmiş olmalıdır.

Mobilya ve cihaz yerleşimi

Her odayı yatağı, masası, televizyonu, dolapları ve mutfak dolaplarıyla birlikte kâğıda çizin. Mutfak için en iyisi, mutfak firmasından cihazların, davlumbazın ve dolap altı aydınlatmanın tam yerlerini gösteren bir çizim almaktır. Odalarda yatağın iki yanı, çalışma masası, televizyonun arkası ve modemin duracağı yer için priz düşünülmelidir. Klimaların iç ünitelerinin nereye geleceğini de şimdi belirleyin. Sık sorulan bir soru var: kaç priz yeterli? Uygulamada az priz yüzünden pişman olanlar, çok priz yüzünden pişman olanlardan çok daha fazladır. Bu özellikle çocuk odası ve çalışma odası için geçerlidir.

Apartman yönetimi ve dağıtım şirketi

Apartmanda çalışmaya başlamadan önce apartman yönetimine haber verin. Kanal açma gürültülü ve tozlu bir iştir. Çalışma saatlerini apartmanın kurallarına ve komşulara göre ayarlamak sürtüşmeyi önler. Sayaç panosu ve kolon hattı ortak alanda bulunur. Bu bölümlere dokunulacaksa yönetimle önceden konuşun ki kat malikleri arasında sorun çıkmasın.

Ana sigorta değerini yükseltmek ya da monofazdan trifaze bağlantıya geçmek istiyorsanız bu, elektrik dağıtım şirketi tarafında yürüyen bir süreçtir ve birkaç hafta sürebilir. Tadilat başlamadan önce bu konuyu konuşmaya başlamak akıllıca olur.

Şantiyenin hazır olması

• değişecek yerlerde eski sıva, fayans ve asma tavanlar sökülmüş olmalı,
• hangi odalarda alçıpan asma tavan ya da alçıpan duvar olacağı belli olmalı, çünkü bunlara kablo tuğla duvardan farklı döşenir,
• bitmiş döşeme kotu işaretlenmiş olmalı, kasa yükseklikleri buna göre ölçülür,
• eski tesisat tamamen kesilecekse aletler için geçici bir elektrik kaynağı ayarlanmış olmalı.

Keşif, tasarım ve işaretleme

Elektrikçi daireyi gezer, besleme hattını, koridordaki sayaç panosunun durumunu ve duvarların malzemesini kontrol eder. Sonra sizinle birlikte odaları tek tek dolaşır ve kasaları, güzergâhları doğrudan duvara işaretler. Bu, işin en önemli bir saatidir. Mümkünse bizzat orada olun ve mobilya ölçülerinizi yanınızda bulundurun.

Eski tesisatın sökülmesi

Tadilat gören dairede eski kablolar genellikle çekilip çıkarılır ya da devre dışı bırakılır. Eski binalarda alüminyum kablolara da rastlanır. Alüminyum zamanla kırılganlaşır, ekler gevşer ve ısınır. Eski hatları yeni bakır tesisata eklemek önerilmez, komple yenilemede bunun zaten bir anlamı yoktur.

Kanal açma ve kasaların yerleştirilmesi

Kanallar toz emicili bir kanal açma makinesiyle açılır. Makine iki paralel kesim yapar, aradaki malzeme kırılarak çıkarılır. Yine de toz fazladır. Pencereleri, kasaları ve petekleri önceden örtmekte fayda vardır. Güzergâhlar yatay ve dikey gider, çapraz gitmez. Böylece ileride matkapla delerken kablonun nerede olduğunu tahmin edebilirsiniz.

Türkiye'de apartmanların çoğu betonarmedir. Kolonlar, kirişler ve perde duvarlar taşıyıcıdır. Tünel kalıp binalarda duvarların büyük kısmı betondur. Taşıyıcı betonda derin ve uzun yatay kanallar açılmaz, şüphe varsa bir inşaat mühendisine danışılmalıdır. Bu yüzden kablolar sıklıkla şapın içinden, asma tavandan ya da tuğla ve bims bölme duvarlardan geçirilir.

Kasalar alçı ya da hızlı priz alan harçla sabitlenir. Yaygın yükseklikler bitmiş döşemeden yaklaşık şöyledir: odalarda prizler 30 cm civarı, anahtarlar 105 ile 120 cm arası, mutfakta tezgâh üstü prizler genellikle 110 cm civarı. Banyoda küvete ve duşa olan mesafeler belirleyicidir. Bu mesafeler, priz ya da anahtarın konabileceği bölgeleri tanımlar.

Hatlar ve pano

Kablolar panodan her kasaya, her hat ayrı olacak şekilde çekilir. Uçlarda yeterli pay bırakılır ve son bağlantıda tahmin yürütmek gerekmesin diye her kablo etiketlenir. Pano kutusu antreye ya da koridora, duvar içine yerleştirilir. İleride eklenecek bir klima, elektrikli bisiklet şarjı ya da yeni bir cihaz için boş modül payı bırakılmalıdır.

Sıva ve boya için ara

Kaba tesisattan sonra alçı sıvacı ve alçıpancı gelir. Elektrikçi kanallar kapanmadan önce size her şeyin fotoğrafını çekme fırsatı vermelidir. Duvarın yanında şerit metreyle çekilmiş fotoğraflar her delik açışınızda işinize yarar.

Son bağlantılar ve ölçüm

Boya ve fayans bittikten sonra priz ve anahtarlar takılır, pano bağlanır, ocak, fırın ve su ısıtıcısı devreye alınır, armatürler çıkışlara bağlanır. Ardından ölçüm yapılır: yalıtım direnci, döngü empedansı, kaçak akım rölelerinin çalışması ve koruma iletkeninin doğru bağlanması. Sonuçlar tarih ve imza taşıyan yazılı bir test raporuna geçirilir. Tesisatı bu ölçüm yapılmadan kullanmaya başlamayın. Bir sigorta hasarında bu raporun olmaması sorun yaratabilir.

Ne kadar sürer

İki kişilik bir ekip için 3+1 dairede kaba tesisat, duvar malzemesine ve hat sayısına göre genellikle bir ile iki hafta sürer. Son bağlantılar çoğunlukla iki ile dört gün, ölçüm genellikle bir gün alır. İki aşama arasında sıva, alçıpan, fayans ve boya için zaman gerekir. Bu yüzden elektrik işi toplamda tadilatın birkaç haftasına yayılır.

Türkiye'de daire tesisatında iki yöntem yaygındır. Birincisi duvar içine gömülen spiral (fleks) boru içinden tek damarlı NYA iletken çekmektir. İkincisi NYM tipi çok damarlı kabloyu doğrudan sıva altına döşemektir. Borulu sistemin avantajı, ileride bir hattın değiştirilmesinin daha kolay olmasıdır. Aydınlatma için genellikle 1,5 mm², priz hatları için 2,5 mm² bakır kesit kullanılır. Ocak için kesit ve damar sayısı, bağlantı tipine ve ocak üreticisinin talimatına göre seçilir. Alçıpan duvarlarda kablolar esnek boru içinden geçirilir ve tırnaklı özel alçıpan kasaları kullanılır.

Anahtar ve prizlerde vidasız klemensler ile klasik vidalı bağlantı arasında seçim yapılabilir. Vidasız klemensler, iletkenin izolasyonu doğru soyulduğunda hızlı ve güvenilirdir. Bütün daire için tek bir seri seçin. Böylece çerçeveler birbirine uyar ve ileride eksik parçayı bulmak kolay olur. TS EN standartlarına uygun, işaretli ürünler tercih edin.

Panoda priz hatları için 30 mA kaçak akım rölesi ve parafudr bugün standart sayılır. Akıllı ev sistemleri düşünüyorsanız (perde, aydınlatma ve ısıtmayı uygulamadan kontrol etmek gibi) kararı önceden verin. Bazı sistemler anahtar kasasında nötr iletkeni ya da panoya ayrı bir hat ister, bunu sonradan çözmek zordur. Şimdilik akıllı kontrol planlamıyor olsanız bile anahtar kasalarına nötr getirmek ve biraz derin kasa kullanmak bu kapıyı açık tutar.

İşi kolaylaştıran durumlar

• daire boştur, mobilya yoktur ve iş sırasında kimse içeride yaşamıyordur,
• bölme duvarlar tuğla, bims ya da gazbeton, asma tavanlar alçıpandır, kablolar kolay geçer,
• mutfak projesi ve mobilya yerleşimi kesindir,
• tadilat tek seferde yapılır ve elektrikçi kararları beklemek zorunda kalmaz.

İşi zorlaştıran durumlar

• sert betona, özellikle tünel kalıp duvarlara kanal açmak gerekir, iş yavaşlar ve taşıyıcı sistem nedeniyle sınırlıdır,
• daire planı değişir, panonun ya da mutfağın yeri de buna bağlı olarak taşınır,
• sayaçtan gelen besleme hattının da yenilenmesi gerekir, bu da yönetimle ve bazen dağıtım şirketiyle koordinasyon ister,
• tadilat sırasında dairede yaşanır ve tesisat parça parça değiştirilir,
• çok sayıda aydınlatma senaryosu, LED şeritler, aplikler ve akıllı kontrol istenir.

Diğer ustalarla koordinasyon

Elektrikçi tadilatta iki kez sahneye çıkar ve arada neredeyse bütün ustalarla işi kesişir. Kaba tesisattan önce yıkımlar bitmiş, yeni bölme duvarlar belli olmalıdır. Tesisatçı ve elektrikçi güzergâhları birlikte belirlemelidir. Böylece kablolar su borularıyla yanlış şekilde kesişmez ve su ısıtıcısının, çamaşır makinesinin, planlanıyorsa banyodaki elektrikli yerden ısıtmanın yeri netleşir. Kombinin topraklı bir prize ya da ayrı bir hatta, oda termostatının da kablo bağlantısına ihtiyacı olup olmadığını kontrol edin. Kombi çevresinde çalışırken gaz kokusu duyarsanız işi durdurun, elektrik anahtarlarına dokunmadan ortamı terk edin ve 187'yi arayın.

Alçıpancı, profili tam spot lambanın yerine koymamak için armatürlerin yerini bilmelidir. Fayansçının önünde kasalar takılı olmalı ki fayansı kasanın etrafında düzgün kesebilsin. Mutfak firması kanal açılmadan önce priz çizimini teslim etmelidir. Son olarak boyacı: priz ve anahtarlar boyadan sonra takılır, aksi hâlde boyalı kalırlar.

Hataların çoğu bağlantı sırasında değil, planlama sırasında doğar. Uygulamada sık görülen durumlar şunlardır:

• yatak yanında ve çalışma masasında az priz olması, evde uzatma kablolarının çoğalması,
• mutfak dolaplarının arkasında ulaşılamayan prizler ya da tersine davlumbaz ve dolap altı aydınlatma için eksik priz,
• bütün hatların tek bir kaçak akım rölesine bağlı olması, küçük bir arızanın bütün daireyi karartması,
• büyük cihazların aynı hatta ya da aynı fazda toplanması, yemek pişerken ve çamaşır yıkanırken ana sigortanın atması,
• her odadaki klimanın ayrı hat yerine ortak priz hattına bağlanması,
• çapraz ya da belgelenmemiş güzergâhlar, raf asarken delinen kablo,
• etiketsiz pano, yıllar sonra hangi sigortanın hangi odaya ait olduğunu kimsenin bilmemesi,
• panoda yeterince sıkılmamış bağlantılar, bunların zamanla ısınma ya da yanık kokusuyla kendini göstermesi,
• banyoda eksik eş potansiyel bağlantı, ölçümde ortaya çıkması.

Elektrik tesisatını yalnızca yetkili bir elektrikçi yapmalıdır. Kablo çekmek, bağlantı yapmak ve ölçmek kesinlikle uzman işidir. Sizin katkınız hazırlıktadır ve bu katkı işin kalitesini doğrudan etkiler. Şu adımları kendiniz yapabilirsiniz:

1. Daireyi mobilya ve eşyadan tamamen boşaltmak.
2. Her odanın ölçülü planını mobilyalarla birlikte çizmek.
3. Mutfak firmasından cihaz ve priz yerlerini gösteren çizimi almak.
4. Kullanılacak bütün büyük cihazların ve klimaların listesini çıkarmak.
5. Akıllı ev, data ve TV hatları konusundaki isteklerinizi yazılı hâle getirmek.
6. Pencereleri, kapı kasalarını ve petekleri naylon ve bantla örtmek.
7. Apartman yönetimine çalışma tarihlerini ve saatlerini bildirmek.
8. Kanallar kapanmadan önce bütün duvarları metreyle birlikte fotoğraflamak.

Teslimde daireyi elektrikçiyle birlikte dolaşın ve denenebilecek her şeyi deneyin. Acele etmeyin, 3+1 bir dairede onlarca priz ve anahtar vardır. Teslim için en az bir saat ayırın ve şunları kontrol edin:

• tarihli, imzalı ve giderilmemiş kusur içermeyen test raporu,
• pano şeması ve bütün sigortaların, rölelerin odalara göre etiketlenmesi,
• her kaçak akım rölesinin test butonuyla çalışması,
• her prizin bir priz test cihazıyla ya da telefon şarj aletiyle denenmesi,
• her anahtar ile koridor ve salondaki vavien bağlantıları,
• ocak, fırın, bulaşık makinesi ve su ısıtıcısının gerçek kullanımda çalışması,
• klima hatlarının ayrı sigortaya bağlı olması,
• çerçevelerin düz takılması, priz ile fayans arasında boşluk kalmaması,
• kanallar kapanmadan önce çekilmiş güzergâh fotoğrafları,
• panoda ileride kullanım için boş modül payı,
• garanti koşulları ve şikâyet durumunda firmanın iletişim bilgileri.