Yol bordürlerinin döşenmesi

Bordür sıradan bir beton parçası gibi görünür. Ama ne kadar dayanacağını asıl görünmeyen kısımlar belirler: alt yapı, beton yatak ve arkasındaki destek. Normal bir uygulamada iş şöyle ilerler:

1. Hattın ve kotun belirlenmesi. Güzergah kazık ve iple işaretlenir. Yükseklik ve eğim, nivo veya lazer nivo ile ileride yapılacak kaplamaya göre ayarlanır.
2. Kanalın kazılması. Kanal, içine mıcır tabakası, beton yatak, bordür ve arkasındaki beton destek sığacak derinlik ve genişlikte açılır.
3. Zeminin sıkıştırılması. Kanal tabanı sıkıştırılır, üzerine mıcır veya stabilize serilir ve bu tabaka da titreşimli plaka kompaktörle iyice sıkıştırılır.
4. Beton yatak. Mıcırın üzerine kuru kıvamlı, toprak nemi kıvamında beton serilir. Bu beton kolay şekil alır ve bordür içine gömülüp kaybolmaz.
5. Bordürlerin yerleştirilmesi. Parçalar taze yatağa konur, kauçuk tokmakla vurularak ipe göre hizalanır. Kot ve eğim sürekli kontrol edilir.
6. Yan destek. Bordürün arkası, araç yollarında çoğu zaman önü de betonla desteklenir. Böylece tekerlek çarptığında bordür yana yatmaz.
7. Derzler ve bitiş. Parçalar arasında dar bir derz bırakılır ve projeye göre harçla doldurulur. Çevresi doldurulup sıkıştırılır, alan asfalt veya kilit taşı için hazır hale gelir.

Bordürler kilit taşı veya asfalt döşenmeden önce yerleştirilir. Kaplama bu sağlam kenara yaslanır, bu yüzden bordürü sonradan eklemenin pek anlamı yoktur.

Yol bordürü denince Türkiye'de genellikle boyu yaklaşık bir metre, yüksekliği aşağı yukarı 25 ile 30 cm, genişliği 15 cm civarında olan beton bir parça anlaşılır. Ağır ve sağlamdır, kamyon geçişine de dayanır. Bunun dışında başka çeşitler de kullanılır:

• rampa bordürleri: eğimli profilleri sayesinde aracın kaldırıma veya girişe yumuşakça çıkmasını sağlar,
• geçiş parçaları: yüksek bordürle alçaltılmış bordürü basamak oluşturmadan birleştirir,
• kavisli bordürler: dönüşlerde ve köşelerde kullanılır, böylece kenar kısa düz parçalardan kırık kırık oluşmaz,
• bahçe ve park bordürleri: daha alçak ve incedir, yalnızca yürüyüş yollarına ve bahçelere uygundur, araç yolu kenarına uygun değildir.

Seçimi görünüş değil, yük belirler. Alana malzeme taşıyan bir kamyonet veya çöp kamyonu giriyorsa, ince bahçe bordürü bu yüke uzun süre dayanmaz. Kaliteli beton bordürler TS EN 1340 standardına göre üretilir. Kış aylarında don olan ve tuzlama yapılan bölgelerde dona ve yol tuzuna dayanıklı olmaları önemlidir.

Başta dümdüz olan bordür neden birkaç kış sonra yana yatar? Sebep neredeyse her zaman beton parçanın kendisi değil, alt yapı ya da sudur.

Mıcır tabakası yeterince kalın ve iyi sıkıştırılmış olmalıdır, yoksa zamanla oturur. Araç yollarında beton yatak genellikle yaklaşık 10 ile 15 cm kalınlıkta yapılır ve bordür kabaca yüksekliğinin üçte biri kadar gömülür. Böylece bitmiş yol yüzeyinin üstünde bir kot farkı kalır. Bu fark normal bir sokakta çoğunlukla 10 ile 15 cm civarındadır, araç girişlerinde ve yaya geçitlerinde ise düşürülür.

Eskiden kuru karışımın serilip bordür yerleştirildikten sonra üzerine sadece su dökülmesi yaygındı. Bu yöntem pek güvenilir değildir, çünkü beton her yerde eşit sertleşmeyebilir. Düzgün karıştırılmış kuru kıvamlı beton kullanmak daha sağlıklıdır.

Suyun gidebileceği bir yer olmalıdır. Yol kenarına ızgaralara ya da yeşil alana doğru eğim verilir. Bordür, arkasında gölet oluşturan bir set gibi davranmamalıdır. Alt yapıya sızan ve kışın donan su, iyi yapılmış bir yataktan bile bordürü yerinden itebilir.

Bordür döşemenin zorluğu, dolayısıyla maliyeti de işten işe epey değişir. İşi kolaylaştıran durumlar:

• kepçenin ve malzeme aracının rahatça girebildiği düz ve ulaşılabilir bir alan,
• kavis ve kot değişimi olmayan uzun düz hatlar,
• taşıma gücü iyi, kumlu veya çakıllı zemin.

İşi zorlaştıran durumlar ise şunlardır:

• eski bordürlerin ve betonun sökülüp uzaklaştırılması,
• daha derin kazı ve daha fazla mıcır gerektiren killi veya ıslak zemin,
• çok sayıda kavis, kesilen parça ve mevcut asfalta bağlantı,
• makinenin giremediği yerlerde ağır parçaların elle taşınması,
• trafiğin yanında çalışmak ve bunun için güvenlik işaretlemesi gerekmesi.

Yol bordürlerini kendi başınıza döşemeniz önerilmez. Tek bir parça genellikle onlarca kilo gelir, parmak sıkıştırabilir veya bel sakatlayabilir. Nivo ve kompaktör olmadan düz ve sağlam bir hat elde etmek de oldukça zordur.

Kazıya başlamadan önce yer altındaki doğalgaz, elektrik, su ve fiber hatlarının nereden geçtiğini öğrenin. Bilgi için ilgili dağıtım şirketlerine, sitede oturuyorsanız apartman veya site yönetimine danışın. Doğalgaz hattına zarar verilirse hemen alandan uzaklaşın, ateş yakmayın, elektrik düğmelerine dokunmayın ve 187 Doğalgaz Acil hattını ya da 112'yi arayın. Kabloların ve gaz bağlantılarının yakınındaki kazıyı deneyimli bir firmaya bırakın.

Beton işleri için ilkbahardan sonbahara kadar olan dönem uygundur. Yaklaşık 5 °C'nin altında beton yavaş prizlenir ve don hasarı riski vardır. Bu, özellikle İç ve Doğu Anadolu'da önemlidir. Yaklaşık 30 °C'nin üzerindeki sıcaklarda ise beton çabuk kurur, bu yüzden sulanması veya örtülmesi gerekir. Donmuş ya da çamurlaşmış zemine bordür döşenmez.

• Yetersiz sıkıştırılmış alt yapı. Bordürler zamanla farklı miktarlarda çöker ve hat dalgalanır.
• Eksik veya ince yan destek. Tekerlek geçtikçe bordür yavaş yavaş yana yatar.
• Yanlış eğim. Su kenarda birikir, kilit taşının altına sızar ve kışın alt yapıyı bozar.
• Fazla sığ gömülmüş bordür. Parça sağlam görünür ama ilk yükte oynar.
• Araç yolu kenarına bahçe bordürü. İnce parça çatlar veya kırılır.
• Taze betona erken yük bindirmek. Beton yeterince sertleşmeden üzerinden araç geçerse yatak bozulur.

Teslim alırken hattın tamamı boyunca yürüyün, hem uzaktan hem yakından bakın ve şu listeyi gözden geçirin:

• hat düz ya da düzgün bir kavisle ilerliyor, girinti ve sapma yok,
• yan yana parçalar arasında kot farkı yok, derzler eşit,
• ayakla kuvvetlice bastırdığınızda hiçbir parça oynamıyor,
• bordürlerin arkasında sadece toprak değil, beton destek görülüyor,
• yüzeyden yükseklik konuşulana uygun, araç girişlerinde bordür alçaltılmış,
• yağmurdan sonra veya hortumla su döktüğünüzde su akıyor, kenarda birikmiyor,
• bordürlerde çatlak, kopma veya beton bulaşığı yok,
• yüklenici, alana ne zamandan itibaren araçla girebileceğinizi size söyledi.