Elektrische installatie in een appartement met drie slaapkamers: ruwbouw en afwerking

Elektriciens verdelen het werk in twee fasen. De eerste is de ruwbouw: trajecten aftekenen, sleuven frezen of kappen, inbouwdozen plaatsen, buizen en draden of kabels trekken en de verdeelkast inbouwen. Daarna komen de plafonneerder, de gyproniseur, de tegelzetter en de schilder. De tweede fase is de afwerking: toestellen in de dozen monteren, de verdeelkast bedraden, vaste toestellen aansluiten, alle kringen testen en de installatie laten keuren door een erkend keuringsorganisme.

In een appartement met drie slaapkamers heeft elke ruimte andere noden. Spreek daarom vooraf goed af wat in de offerte zit. Meestal hoort erbij:

• Kringen voor stopcontacten en verlichting in alle ruimtes
• Aparte kringen voor kookplaat, oven, vaatwasser, wasmachine, droogkast en boiler
• Een nieuwe verdeelkast met automaten, verliesstroomschakelaars en vaak ook overspanningsbeveiliging
• De equipotentiale verbindingen in de badkamer (metalen leidingen, metalen bad of douchebak)
• Schakelaars en stopcontacten plaatsen en armaturen aansluiten op de lichtpunten
• Het eendraadschema en het situatieschema, die de keurder nodig heeft
• Testen van de installatie en begeleiding bij de keuring

Wat vaak onduidelijk blijft: het leveren van de lampen zelf, de laagspanning (netwerkkabels, tv, parlofoon of videofoon), de voedingskabel van de meter in de kelder naar je verdeelkast en het dichtmaken van de sleuven. Vraag daar uitdrukkelijk naar, want hier ontstaan de meeste misverstanden tussen klant en aannemer.

In de prijslijst staan aparte posten voor appartementen van één tot vijf kamers. Het verschil zit niet alleen in meters kabel. Met elke kamer erbij stijgen het aantal kringen, de grootte van de verdeelkast, het planningswerk en de tijd per fase. Kort samengevat:

• Studio (1 kamer): kleine verdeelkast, een handvol kringen, vaak een monofasige aansluiting, keuken en leefruimte in één. Een paar dagen werk.
• Appartement met één slaapkamer (2 kamers): de stopcontacten worden al per ruimte over kringen verdeeld, de keuken staat vaak apart.
• Appartement met twee slaapkamers (3 kamers): het meest voorkomende type, waar je al beter nadenkt over het aansluitvermogen en meerdere verliesstroomschakelaars.
• Appartement met drie slaapkamers (4 kamers, deze pagina): leefruimte plus drie slaapkamers, vaak twee natte ruimtes, een grotere keuken en een lange gang. De verdeelkast heeft doorgaans drie tot vier rijen, er zijn duidelijk meer kringen en bij een inductiekookplaat met meerdere grote toestellen is een driefasige aansluiting bijna altijd zinvol.
• Appartement met vier slaapkamers (5 kamers): vaak een duplex of een ruim appartement in een ouder gebouw, met een trap, wisselschakelingen tussen verdiepingen en soms een tweede, onderverdeelkast.

Wat typisch is voor drie slaapkamers

Ten eerste de verdeling van de belasting. In zo'n appartement woont vaak een gezin van vier of vijf. Wasmachine, droogkast, vaatwasser, kookplaat, oven, een paar computers en in de zomer misschien een airco draaien tegelijk. In een kleiner appartement los je dat met een paar goed verdeelde kringen op. Hier moet de elektricien de toestellen zo over de fasen spreiden dat de hoofdschakelaar niet uitvalt. Hij moet je bij het ontwerp kunnen zeggen welk toestel op welke fase komt.

Belangrijk in België: er bestaan twee soorten driefasige netten. Het oudere 3x230 V net (zonder nulgeleider) en het 3N400 V net (met nulgeleider). Niet elke inductiekookplaat of laadpaal kan op elk net aangesloten worden. Controleer daarom vooraf welk net je hebt en kijk bij de keuze van de kookplaat naar de aansluitmogelijkheden volgens de fabrikant.

Ten tweede de verliesstroomschakelaars. Het AREI vraagt doorgaans een algemene verliesstroomschakelaar en een extra, gevoeliger exemplaar van 30 mA voor de badkamer en kringen met wasmachine, droogkast en vaatwasser. In een groot appartement is het verstandig de kringen in meerdere groepen te verdelen. Anders legt één vochtig stopcontact op het terras het hele appartement plat, inclusief koelkast en diepvries.

Ten derde de lengte van de trajecten. Een slaapkamer achteraan de gang ligt al gauw ver van een verdeelkast in de inkomhal. Bij lange kringen met veel belasting controleert de elektricien de spanningsval en kiest hij de doorsnede daarop af. In een studio speelt dat zelden, hier hoort het bij het ontwerp.

Wijzigingen tijdens het werk kosten het meeste tijd en zenuwen. Is de sleuf eenmaal gekapt en de buis geplaatst, dan betekent een stopcontact een meter verderop opnieuw kappen en opnieuw dichtmaken.

Meubels en toestellen op plan

Teken elke ruimte met bed, tafel, tv, kasten en keuken. Voor de keuken heb je het liefst het plan van de keukenbouwer met de exacte posities van toestellen, dampkap en onderbouwverlichting. In de slaapkamers denk je aan stopcontacten aan beide kanten van het bed, bij het bureau en bij de plek voor de router. Hoeveel stopcontacten zijn genoeg? In de praktijk heeft men vaker spijt van te weinig dan van te veel, zeker in een kinderkamer en een bureau. Weet wel dat het AREI het aantal stopcontacten per kring beperkt, in de regel tot acht, dus meer stopcontacten betekent ook meer kringen.

Afspraken in het gebouw en met de netbeheerder

In een appartementsgebouw is het handig de syndicus tijdig in te lichten. Je hebt toegang nodig tot het meterlokaal, de voedingskabel loopt vaak door gemeenschappelijke delen en het reglement van inwendige orde bepaalt meestal wanneer luidruchtig werk mag.

Wil je een hoger aansluitvermogen of van een monofasige naar een driefasige aansluiting, dan vraag je dat aan bij je netbeheerder (Fluvius, Sibelga, ORES of RESA). Dat kan enkele weken duren, dus begin daar ruim voor de renovatie mee.

Bouwkundig klaar

• Oude bepleistering, tegels en plafonds verwijderd waar ze vernieuwd worden
• Duidelijk waar gyprocplafonds of voorzetwanden komen, want daarin wordt anders bekabeld dan in metselwerk
• Het peil van de afgewerkte vloer of chape aangeduid, want daarvan meet men de hoogte van de dozen
• Een werfvoeding voor het gereedschap, als de oude installatie in één keer wordt afgekoppeld

Plaatsbezoek, ontwerp en aftekenen

De elektricien bekijkt de aansluiting, de meteropstelling, de aarding van het gebouw en het materiaal van de muren. Dan loopt hij met jou ruimte per ruimte door en tekent dozen en trajecten rechtstreeks op de muren af. Dat is het belangrijkste uur van de hele opdracht. Wees er zelf bij, met de afmetingen van je meubels.

Oude installatie verwijderen

Bij een volledige vernieuwing worden oude draden, porseleinen zekeringen en lasdozen verwijderd of definitief afgekoppeld. Oude bedrading zonder aardgeleider of met verharde isolatie aan een nieuwe verdeelkast hangen heeft geen zin en zorgt bij de keuring voor problemen.

Sleuven en inbouwdozen

Sleuven worden met een muurfrees met stofzuiger gemaakt: twee zaagsneden, daartussen wordt het materiaal weggekapt. Er komt toch veel stof vrij, dus dek ramen, raamkaders, deurkaders en radiatoren vooraf af. Leid trajecten horizontaal en verticaal, nooit schuin, zodat je later kunt inschatten waar ze lopen. Diepe horizontale sleuven in dragende betonwanden zijn uit den boze. Daarom gaan leidingen vaak via de vloer onder de chape, door het verlaagde plafond of door niet-dragende scheidingswanden. Bij twijfel over een dragende wand vraag je raad aan een stabiliteitsingenieur.

De dozen worden ingezet met gips of snelmortel. De hoogtes stem je af op je meubels en gewoonten. In de badkamer bepalen de afstanden tot bad en douche, de zones (volumes), waar een stopcontact of schakelaar mag komen.

Bekabeling en verdeelkast

In België legt men in muren meestal enkelvoudige draden in geribde buizen in, of kabels waar dat toegelaten is. Elke kring vertrekt apart vanuit de verdeelkast. Aan de uiteinden blijft voldoende reserve en elke leiding krijgt een label, zodat niemand bij de afwerking moet gissen. De kast komt in de inkomhal of gang, met vrije modules voor later, bijvoorbeeld voor een airco of een laadpunt voor een elektrische fiets.

Pauze voor pleisterwerk en schilderwerk

Na de ruwbouw komen plafonneerder en gyproniseur. Neem voor de sleuven dicht gaan foto's van alle muren met een meetlint ernaast. Die foto's zijn goud waard bij elk gat dat je later boort.

Afwerking en keuring

Na schilderwerk en tegels worden stopcontacten en schakelaars gemonteerd, de verdeelkast bedraad en kookplaat, oven en boiler aangesloten. Daarna meet de elektricien de isolatieweerstand, controleert hij de aarding en de werking van de verliesstroomschakelaars en kijkt hij de schema's na. Dan volgt de keuring door een erkend keuringsorganisme, dat een proces-verbaal opmaakt. Bij een nieuwe installatie is die keuring verplicht voor je ze in gebruik neemt. Zonder positief verslag kun je bij een schadegeval of bij de verkoop van je appartement in de problemen komen.

Hoe lang het duurt

Voor een ploeg van twee duurt de ruwbouw in dit appartement doorgaans ongeveer één tot twee weken, afhankelijk van het muurmateriaal en het aantal kringen. De afwerking neemt meestal twee tot vier dagen, de keuring zelf ongeveer een halve dag. Tussen beide fasen komen pleisterwerk, gyproc, tegels en schilderwerk, zodat de elektriciteit zich over meerdere weken van de renovatie spreidt.

Voor verlichting gebruikt men gewoonlijk een doorsnede van 1,5 mm², voor stopcontactkringen 2,5 mm². Voor de kookplaat en een eventuele laadpaal hangt de doorsnede af van het net en het vermogen volgens de fabrikant. In gyproc gaan de leidingen in flexibele buizen en gebruikt men speciale hollewanddozen met klemmen.

Bij de toestellen kies je tussen schroefloze en klassieke schroefklemmen. Schroefloze klemmen zijn snel en betrouwbaar, op voorwaarde dat de draden correct gestript zijn. Kies één reeks schakelaars en stopcontacten voor het hele appartement, zodat de afdekplaten bij elkaar passen en je later nog kunt bijkopen.

Denk ook vooraf aan domotica: rolluiken, verlichting of verwarming via een app. Sommige systemen vragen een nulgeleider in de schakelaardoos of een aparte leiding naar de verdeelkast. Achteraf is dat moeilijk. Ook als je nu geen slimme bediening plant, houden een nulgeleider in de schakelaardozen en iets diepere dozen de deur open. In een appartement met drie slaapkamers loont het ook om netwerkkabels naar elke slaapkamer en de leefruimte te trekken, nu de muren toch open liggen.

Het gaat vlotter wanneer:

• Het appartement leeg is, zonder meubels en zonder bewoners tijdens de werken
• De binnenmuren uit cellenbeton, snelbouwsteen of gyproc bestaan
• Er een definitief keukenplan en meubelplan ligt
• Alle werken in één keer gebeuren en de elektricien niet op beslissingen moet wachten

Het wordt zwaarder wanneer:

• In hard beton gefreesd moet worden, wat trager gaat en beperkt is door de stabiliteit
• De indeling wijzigt en daarmee ook de plek van verdeelkast of keuken
• Ook de voedingskabel van de meter in de kelder vernieuwd moet worden
• Er tijdens de renovatie gewoond wordt en de installatie in delen vervangen moet worden
• Je veel lichtsferen, ledstrips, wandlampen en slimme bediening wilt

De elektricien komt twee keer langs en zijn werk raakt bijna elk ander vak. Voor de ruwbouw moeten afbraak en nieuwe wanden vastliggen. Loodgieter en elektricien spreken trajecten af, zodat leidingen niet ongelukkig kruisen en duidelijk is waar boiler, wasmachine en eventuele elektrische vloerverwarming in de badkamer komen. Vraag ook na of ketel of thermostaat een voeding nodig heeft.

Stap je over van gas naar inductie, laat de gasleiding dan door een vakman afsluiten. Ruik je ooit gas, verlaat dan het appartement en bel 112 of je netbeheerder.

De gyproniseur moet weten waar de inbouwspots komen, zodat hij daar geen profiel zet. De tegelzetter wil de dozen al geplaatst zien om er netjes omheen te zagen. De keukenbouwer bezorgt zijn plan voor er gefreesd wordt. En de schilder: toestellen komen pas na het schilderwerk, anders zitten ze onder de verf.

De meeste fouten ontstaan niet bij het aansluiten maar bij het plannen. Situaties die vaak voorkomen:

• Te weinig stopcontacten bij bed en bureau, waardoor verlengsnoeren zich opstapelen
• Stopcontacten achter de keukenkasten op onbereikbare plaatsen, of net geen voeding voor dampkap of onderbouwverlichting
• Alles achter één verliesstroomschakelaar, zodat een klein defect het hele appartement uitschakelt
• Grote toestellen op dezelfde fase, wat zich toont als een uitvallende hoofdschakelaar bij koken en wassen tegelijk
• Een kookplaat die niet past bij het type driefasig net
• Schuine of niet gedocumenteerde trajecten, die eindigen met een doorboorde leiding bij het ophangen van een plank
• Een verdeelkast zonder duidelijke labels, waar na jaren niemand nog weet welke automaat bij welke kamer hoort
• Slecht aangedraaide verbindingen die later warm worden of een brandgeur geven
• Ontbrekende equipotentiale verbindingen in de badkamer, waarover de keurder struikelt

Een elektrische installatie hoort uitgevoerd te worden door een gekwalificeerde elektricien. Daarom staat hier bewust geen doe-het-zelfgids. Zelf kun je wel helpen met voorbereiden: het appartement leegmaken, ramen en kaders afdekken en een nauwkeurig meubelplan tekenen. Aansluiten en meten laat je aan de vakman.

Loop bij de oplevering samen met de elektricien door het appartement en test alles wat getest kan worden. Een appartement met drie slaapkamers telt tientallen toestellen, trek er dus minstens een uur voor uit. Controleer:

• Het proces-verbaal van de keuring, positief en zonder openstaande inbreuken
• Het eendraadschema en situatieschema, zoals uitgevoerd
• Duidelijke labels op alle automaten en verliesstroomschakelaars, per ruimte
• De testknop van elke verliesstroomschakelaar
• Elk stopcontact met een tester of een gsm-lader
• Elke schakelaar en de wisselschakelingen in gang en leefruimte
• Kookplaat, oven, boiler en vaatwasser in echte werking, ook tegelijk
• Recht geplaatste afdekplaten, zonder kieren tegen tegels
• De foto's van de trajecten voor de sleuven dicht gingen
• Vrije modules in de verdeelkast voor latere uitbreiding
• De garantievoorwaarden en een contact voor eventuele klachten