Elektrische installatie

In veel Belgische woningen van vóór de jaren tachtig zit nog een groot deel van de oorspronkelijke installatie. Je herkent dat aan een zekeringkast met ouderwetse schroefzekeringen, stopcontacten zonder aarding in de woonkamer en slaapkamers, en soms nog draden met een textiel of rubberen isolatie die bros is geworden. Af en toe kom je ook aluminium draad tegen, herkenbaar aan de zilverachtige kleur. Het probleem is bij al die oude draden hetzelfde: verbindingen in stopcontacten en schakelaars raken in de loop der jaren los of oxideren. Zo'n verbinding geleidt slechter en wordt warm. Zie je een verkleurd of gesmolten stopcontact, knippert de verlichting of ruik je verbrand plastic, dan geeft je installatie een duidelijk signaal.

Oudere installaties hebben vaak nog een tweede zwak punt: er is geen aarddraad naar elk stopcontact en geen verliesstroomschakelaar die alle kringen beschermt. Als de isolatie in een toestel kapotgaat, beschermt zo'n stopcontact je niet goed tegen een elektrische schok. Bovendien is de oude bedrading nooit bedoeld voor de hoeveelheid toestellen van nu. Je kent het wel: waterkoker, microgolfoven en vaatwasser tegelijk aan en de zekering springt.

Vaak wordt dat opgelost door een zwaardere zekering in de zekeringkast te zetten. Dat is een fout. De zekering of automaat beschermt de kabel tegen oververhitting, dus de waarde moet passen bij de dikte van de draad. Met een zwaardere automaat op een oude leiding valt de stroom niet meer uit, maar de draden in de muur worden wel te warm, en dat is veel gevaarlijker. Springt een zekering vaak, dan is de juiste oplossing: toestellen over meer kringen verdelen of nieuwe leidingen laten trekken.

Een goede installatie begint bij de vraag hoe je de ruimte echt gaat gebruiken. Loop daarom, voordat er gefreesd wordt, je woning kamer voor kamer door en teken in waar meubels, toestellen en lampen komen. Zet stopcontacten waar je erbij kunt. Een stopcontact achter een kast of achter het bed heb je niets aan.

• Keuken: meerdere dubbele stopcontacten boven het aanrecht, aparte kringen voor vaatwasser, oven, koelkast en dampkap, en voor een inductiekookplaat meestal een eigen kring met een dikkere kabel of een driefase-aansluiting, afhankelijk van het vermogen van de plaat.
• Woonkamer en werkplek: een cluster stopcontacten bij de tv en bij het bureau, een netwerkaansluiting en waar nodig een voeding voor een beamer of luidsprekers.
• Slaapkamer: stopcontacten en schakelaars aan beide kanten van het bed, zodat je het licht uit kunt doen zonder op te staan.
• Badkamer en wasplaats: eigen kringen voor wasmachine, droogkast, keukenboiler of elektrische boiler en een elektrische handdoekradiator.

Elk zwaar toestel hoort op een eigen kring met een eigen automaat. De overige stopcontacten verdeel je per kamer over meerdere kringen. Gaat er dan iets mis in één kamer, dan zit niet meteen de hele woning zonder stroom. Laat in de zekeringkast ruimte over voor uitbreiding. Het loont ook om extra lege buizen in de muren te laten leggen, met een trekdraad erin. Zo kun je over een paar jaar een nieuwe kabel doortrekken zonder te kappen.

Leidingzones: waar lopen de leidingen

Leidingen in de muur lopen alleen horizontaal en verticaal, in stroken vlak onder het plafond, boven de vloer en langs hoeken, deuren en ramen. Nooit schuin. Waarom is dat zo belangrijk? Als iedereen zich aan die regel houdt, weet je waar geen leiding zit en kun je veilig boren zonder te zoeken. In de praktijk gebeurt het regelmatig dat iemand bij een verbouwing een leiding schuin legt om een stukje af te snijden, en dat een ander jaren later precies daar doorheen boort bij het ophangen van een plank.

De zekeringkast, ook verdeelkast genoemd, is het hart van je installatie. Elke kring heeft een automaat die de leiding beschermt tegen overbelasting en kortsluiting. Een verliesstroomschakelaar let op iets anders: lekt er stroom weg buiten de draden om, bijvoorbeeld via je lichaam? Dan schakelt hij binnen een fractie van een seconde uit. Het AREI legt vast welke kringen achter welke verliesstroomschakelaar horen. Naast de algemene verliesstroomschakelaar voor de hele installatie vallen onder meer de badkamer en kringen voor toestellen zoals wasmachine, droogkast en vaatwasser onder een gevoeligere schakelaar, meestal van 30 mA.

Hangen er te veel kringen achter één verliesstroomschakelaar, dan valt bij één storing een groot deel van je huis uit. Daarom worden de kringen over meerdere verliesstroomschakelaars verdeeld, of krijgt een kring een combinatie van verliesstroomschakelaar en automaat in één. Het is ook verstandig om overspanningsbeveiliging in de zekeringkast te laten plaatsen. Die beschermt je elektronica bij onweer en bij pieken in het net.

In België gaan de draden bijna altijd door buizen in de muur. Voor nieuwe leidingen freest de elektricien sleuven met een muurfrees of kapt ze uit. Daarna worden de sleuven dichtgezet en strak gemaakt, waar nodig door de plafonneerder. Bij dit werk komt veel fijn stof vrij. Een frees met afzuiging en plastic folie om de andere ruimtes af te schermen zijn daarom geen luxe, anders ben je nog weken aan het afstoffen.

In een betonnen appartementsgebouw, zoals veel gebouwen uit de jaren zestig en zeventig, is het beton hard en gaat frezen langzaam. In dragende betonwanden mogen geen diepe en lange horizontale sleuven komen, omdat die de wand verzwakken. Twijfel je of een wand dragend is, laat dat dan vooraf beoordelen door een stabiliteitsingenieur. De syndicus van de vereniging van mede-eigenaars (VME) heeft vaak plannen van het gebouw waarop je dat kunt zien. In appartementen worden nieuwe leidingen daarom vaak in de chape, achter een voorzetwand van gipsplaat of in een verlaagd plafond weggewerkt. In gebouwen waar de oorspronkelijke buizen in het beton zijn gestort, kun je die bovendien vaak opnieuw gebruiken.

In een gemetselde woning is het goede nieuws dat de oude draden meestal in buizen liggen. Dan kan de elektricien de oude draad eruit trekken en nieuwe draad doorvoeren, zonder te slopen. Dat lukt niet altijd: oude buizen kunnen verstopt, te krap of beschadigd zijn, en in heel oude woningen liggen draden soms direct in het pleisterwerk. Dan komt er een volledig nieuwe route.

In de badkamer worden elektrische onderdelen geplaatst volgens zones rond het bad en de douche. De regel is eenvoudig: hoe dichter bij het water, hoe strenger de eisen aan bescherming en spanning. Gewone stopcontacten horen buiten die zones. Lampen en ventilatoren bij de douche moeten beschermd zijn tegen spatwater. Die bescherming staat op het product als IP-code met twee cijfers, bijvoorbeeld IP44. Hoe hoger de cijfers, hoe beter de bescherming tegen stof en water.

Buitenstopcontacten, tuinverlichting en een voeding naar de poort of het tuinhuis hebben een uitvoering nodig die geschikt is voor buiten en moeten achter een verliesstroomschakelaar zitten. Een kabel in de grond gaat op voldoende diepte in een zandbed, met een waarschuwingslint erboven. Als iemand later gaat graven, ziet hij eerst het lint en pas daarna de kabel. Bij lange afstanden kiest de elektricien een dikkere kabel, zodat de spanning aan het eind niet te veel zakt.

Eén lamp midden op het plafond is in een woonkamer of slaapkamer tegenwoordig te weinig. Bij het plannen combineer je drie soorten licht: algemeen licht, werklicht boven het aanrecht en de tafel, en sfeerlicht, bijvoorbeeld een ledstrip of staande lampen op een geschakeld stopcontact. Elke groep lampen heeft een eigen aansluiting en schakelaar nodig. Plan de verlichting daarom samen met de stopcontacten, vóór het frezen.

In de gang, op de trap en in een grotere kamer met twee deuren wil je het licht vanaf meerdere plekken bedienen. Daarvoor zijn wisselschakelaars en kruisschakelaars, of drukknoppen met een teleruptor in de zekeringkast. Wil je dimmers, controleer dan of ze geschikt zijn voor je ledlampen. Zo niet, dan gaat het licht knipperen of zoemen.

In woonruimtes voelt warmwit licht prettiger. Bij de spiegel in de badkamer en op een werkplek past neutraalwit beter. Inbouwspots in een plafond of in meubels hebben een driver nodig. Zorg dat daar ruimte voor is en dat je erbij kunt, zodat je een kapotte driver later kunt vervangen zonder het plafond open te breken.

Denk je aan slimme bediening van verlichting of zonwering? Zeg dat tegen de elektricien voordat er gefreesd wordt. Veel slimme schakelaars hebben in de inbouwdoos naast de fase ook een nuldraad nodig, en vaak een diepere doos. In oudere Belgische woningen zit in de schakelaardoos meestal geen nuldraad. Bij een nieuwe installatie is dat een kleinigheid, in een afgewerkte muur is het lastig.

Een laadpaal voor een elektrische auto heeft een eigen kring nodig die langdurig zwaar belast kan worden, een verliesstroombeveiliging van het juiste type en vaak een driefase-aansluiting. Ook een warmtepomp vraagt veel van je installatie; voor een warmtepomp bestaan premies, in Vlaanderen bijvoorbeeld via Mijn VerbouwPremie en in Brussel en Wallonië via de regionale renovatiepremies, kijk vooraf wat er voor jouw situatie geldt. Laat de elektricien beoordelen of je aansluiting en zekeringkast de extra belasting aankunnen. Bij zonnepanelen moet er een plek komen voor de omvormer, met een eigen kring in de zekeringkast. Ben je van plan om een van deze dingen over een paar jaar te nemen, laat dan nu al een lege buis of kabel en ruimte in de zekeringkast reserveren. Dat scheelt later kapwerk in afgewerkte muren.

Werk aan vaste leidingen en aan de zekeringkast laat je over aan een vakkundige elektricien. Een nieuwe of vernieuwde installatie moet voldoen aan het AREI en wordt, voordat ze in gebruik gaat, gekeurd door een erkend keuringsorganisme. Daarbij worden onder meer de isolatieweerstand, de werking van de verliesstroomschakelaars, de aarding en de juiste aansluiting gecontroleerd, en je krijgt een keuringsverslag. Bewaar dat goed. Na een brand of andere schade kan je verzekeraar vragen of de installatie deskundig is aangelegd, en dan helpt het als je dat kunt aantonen.

Bewaar bij het verslag ook het eendraadschema en het situatieschema met een omschrijving van elke kring. Bij elke volgende aanpassing of storing hoeven jij en de elektricien dan niet te zoeken welke automaat bij welke kamer hoort.

Aan leidingen en de zekeringkast zelf kom je als leek niet. Uitzoeken waardoor de stroom uitvalt kun je wel zelf, en daarmee bespaar je de elektricien tijd.

1. In de zekeringkast kijken wat er is uitgeschakeld: de automaat van één kring, of een verliesstroomschakelaar die meerdere kringen tegelijk uitschakelt.
2. Bij een uitgevallen kring nagaan of er meerdere zware toestellen tegelijk op die kring aanstonden. Zo ja, die toestellen verdelen over stopcontacten in andere kamers.
3. Bij een uitgevallen verliesstroomschakelaar alle stekkers uit de stopcontacten halen van de kringen die zijn uitgevallen, en de verliesstroomschakelaar weer inschakelen.
4. De toestellen één voor één weer aansluiten. Valt de verliesstroomschakelaar uit bij een bepaald toestel, dan is de isolatie daarvan waarschijnlijk beschadigd en moet het toestel worden nagekeken.
5. Valt de verliesstroomschakelaar ook uit zonder aangesloten toestellen, vooral na regen, dan zit de fout mogelijk in een buitenstopcontact, een lamp of de leidingen. Een elektricien bellen.
6. Elk half jaar op de testknop van de verliesstroomschakelaar drukken, meestal gemarkeerd met een T. De schakelaar moet direct uitschakelen. Gebeurt dat niet, dan is hij defect en moet hij vervangen worden.
7. Wordt een stopcontact warm, ruikt het of vonkt het, meteen de bijbehorende kring uitschakelen en het stopcontact niet meer gebruiken tot een elektricien het heeft gecontroleerd.

• Je hebt het keuringsverslag, het eendraadschema en het situatieschema met een omschrijving van elke kring ontvangen
• Automaten en verliesstroomschakelaars in de zekeringkast zijn gelabeld per kamer en per toestel
• Alle stopcontacten, schakelaars en lampen werken, en stopcontacten zitten stevig en recht
• De verliesstroomschakelaar schakelt uit als je op de testknop drukt
• Je hebt foto's van de leidingen in de muren van vóór het dichtmaken, met gemeten afstanden tot hoeken en vloer
• Er is vrije ruimte in de zekeringkast voor uitbreiding en de lege buizen voor later staan op plan