Verdeelkast plaatsen en aansluiten in een appartement

In een appartementsgebouw staat de elektriciteitsmeter meestal in een gemeenschappelijke ruimte, vaak een meterlokaal in de kelder of een technische ruimte op de verdieping. Het deel vóór en rond de meter behoort tot de aansluiting van de netbeheerder en is verzegeld. Vanaf de meter loopt een voedingskabel naar je appartement, die eindigt in je eigen verdeelkast. Alles daarna is jouw installatie.

Wat een moderne verdeelkast doorgaans bevat

• Een hoofdschakelaar, waarmee je het hele appartement in één keer uitschakelt, bijvoorbeeld bij herstellingen of een lange afwezigheid.
• Verliesstroomschakelaars, ook wel differentieelschakelaars genoemd. Ze controleren of er stroom "weglekt" buiten de geleiders, bijvoorbeeld via een persoon of een beschadigde isolatie. In Belgische installaties zie je volgens het AREI doorgaans een algemene verliesstroomschakelaar van 300 mA en een extra gevoelige van 30 mA voor kringen in vochtige ruimtes, zoals de badkamer, de wasmachine en de vaatwasser.
• Automatische zekeringen per kring. Ze beschermen de kabels tegen overbelasting en kortsluiting. De waarde moet passen bij de doorsnede van de kabel: in de praktijk doorgaans 16 A op 1,5 mm² voor verlichting en 20 A op 2,5 mm² voor stopcontacten.
• Gecombineerde verliesstroomautomaten, die beide functies in één toestel voor één kring bundelen. Bij een fout valt dan alleen die ene kring uit, niet de helft van je appartement.
• Overspanningsbeveiliging, die spanningspieken uit het net of na een blikseminslag in de buurt opvangt. In een appartement wordt meestal een beveiliging van type 2 gebruikt.
• Klemmenstroken voor de aardgeleider (geel-groen) en de neutrale geleiders (blauw), overzichtelijk ingedeeld per verliesstroomschakelaar.
• Waar nodig een contactor voor een boiler op exclusief nachttarief, een beltransformator, een tijdrelais of plaats voor domotica.

Waarom niet gewoon één verliesstroomschakelaar voor alles? Omdat je bij een fout dan in het donker zit en ook je koelkast stilvalt. Door de kringen over meerdere schakelaars te verdelen of belangrijke kringen een eigen verliesstroomautomaat te geven, legt een defecte wasmachine niet meteen je verlichting en diepvriezer plat.

Inbouw of opbouw

Een inbouwkast wordt in de muur ingewerkt, zodat alleen het kader met deurtje zichtbaar blijft. Dat oogt strak en past bij een volledige renovatie, wanneer er toch al gekapt en gepleisterd wordt. Je hebt wel een muur nodig die dik genoeg is. In veel appartementsgebouwen zijn heel wat muren dragend en uit hard beton, en daar diep in kappen is technisch geen goed idee. In zo'n geval kiest de elektricien beter een andere plaats of een opbouwkast.

Een opbouwkast wordt op de muur bevestigd. De plaatsing gaat sneller en je raakt niet aan de constructie. Ze is handig bij vervanging in een bewoond appartement, in een kelderberging, een garage of waar inbouw niet kan. Nadeel: ze steekt uit de muur en valt meer op.

Er bestaan ook kasten speciaal voor gipskartonwanden. Ze worden anders verankerd en zijn lichter, dus moet je ze voorzien op het moment dat de wand wordt opgebouwd.

Kunststof of metaal

In appartementen kiest men meestal kunststof kasten. Ze zijn licht, roesten niet en de behuizing geleidt niet. Metalen kasten zie je eerder in werkplaatsen, garages of plaatsen waar de kast kan worden geraakt. Een metalen kast moet altijd correct op de aarding worden aangesloten.

Grootte en reserve

De grootte wordt uitgedrukt in rijen en modules. Eén module is de breedte van een gewone automatische zekering. De kast wordt ontworpen op basis van het aantal kringen, altijd met reserve. In de praktijk laat men best ongeveer een vijfde tot een kwart van de plaatsen vrij. Binnen enkele jaren komt er misschien een airco, een droogkast, een inductiekookplaat of een stopcontact op het terras bij, en met een volle kast blijft alleen vervanging over.

Eenfasig of driefasig

Oudere appartementen hebben vaak een eenfasige aansluiting. Wil je een krachtige inductiekookplaat of meerdere zware toestellen tegelijk gebruiken, dan kan een zwaardere of driefasige aansluiting aan de orde zijn. Dat regel je met de netbeheerder (Fluvius, Sibelga of ORES/RESA) en, voor de werken in de gemeenschappelijke delen, met de syndicus. Een nieuwe verdeelkast alleen volstaat daarvoor niet. De elektricien kan inschatten wat de bestaande voeding in het gebouw toelaat.

De werkwijze hangt ervan af of het om een nieuwe installatie gaat of om de vervanging van een oude kast in een bewoond appartement. De basisstappen zijn wel gelijkaardig.

1. Plaatsbezoek en ontwerp. De elektricien bekijkt de aansluiting, de staat van de bedrading, het aantal nodige kringen en de beste plaats voor de kast. Hij maakt een indeling: welke kring komt op welke zekering en welke verliesstroomschakelaar.
2. Afspraak over de onderbreking. De stroom naar het appartement wordt aan de meter uitgeschakeld. Aan het verzegelde gedeelte van de netbeheerder mag alleen de netbeheerder komen. Regel vooraf de toegang tot het meterlokaal via de syndicus.
3. Demontage van de oude kast, als die vervangen wordt. Elke draad wordt vóór het losmaken gemarkeerd, zodat duidelijk is waar hij thuishoort.
4. Plaatsen van de kast. Bij een inbouwkast wordt een opening gekapt, de kast waterpas gezet en vastgezet met gips of mortel. Een opbouwkast wordt met pluggen vastgeschroefd. De hoogte wordt zo gekozen dat je de toestellen makkelijk bedient en afleest.
5. Kabels invoeren. De kabels komen via wartels of invoeropeningen binnen, met voldoende lengte maar zonder overbodige lussen die de kast vullen.
6. Toestellen op de DIN-rail monteren volgens de indeling: hoofdschakelaar, overspanningsbeveiliging, verliesstroomschakelaars, automatische zekeringen en eventuele extra's.
7. Aansluiten. De draden worden op de juiste lengte gestript, soepele draden krijgen adereindhulzen. De fasen gaan naar de zekeringen, de neutrale geleiders naar de klemmenstrook van de bijbehorende verliesstroomschakelaar, de aardgeleiders naar de gemeenschappelijke aardklem. Toestellen onderling worden verbonden met kamrails of draad met een geschikte doorsnede.
8. Klemmen aanspannen met het aanhaalmoment dat de fabrikant voorschrijft. Een losse klem warmt na verloop van tijd op en is een veelvoorkomende oorzaak van storingen.
9. Kringen benoemen. Elke zekering krijgt een duidelijk label, zodat je over een jaar nog weet wat je uitschakelt.
10. Inschakelen en testen. Na het inschakelen worden de kringen, de verliesstroomschakelaars en de aansluitingen gecontroleerd. Daarna volgen de metingen en de keuring, waarover verderop meer.

Een goede voorbereiding spaart tijd en voorkomt dat het werk halverwege de dag stilvalt.

• Een lijst van toestellen en hun plaats. Inductie, oven, vaatwasser, wasmachine, droogkast, boiler, airco, elektrische vloerverwarming. Veel daarvan vragen een eigen kring.
• Een geschikte plaats voor de kast. Makkelijk bereikbaar, bijvoorbeeld in de inkomhal. Vermijd een plek achter een deur die ertegen opendraait, in een ingemaakte kast zonder vrije toegang, in de badkamer of vlak boven een water- of warmtebron.
• Afspraken met de syndicus over waar het meterlokaal is, wie de sleutel heeft en wanneer de stroom kan worden onderbroken.
• Bestaande documenten, als die er zijn: eendraadschema, situatieschema, het vorige keuringsverslag, informatie over eerdere aanpassingen.
• Vrije ruimte rond de werkplek en bescherming van vloeren en meubels tegen stof bij het kappen.
• Een plan voor de dag zonder stroom. Koelkast en diepvriezer leeg of tijdelijk anders gevoed, telefoons en laptops opgeladen.

De omvang van het werk verschilt sterk van appartement tot appartement. Zo begrijp je waarom twee plaatsingen die op elkaar lijken toch veel tijd kunnen schelen.

Wat het werk vlotter maakt

• Nieuwe bedrading met aardgeleider, bij de renovatie al klaargelegd en gemarkeerd
• Een opbouwkast of een vooraf voorziene opening in de muur
• Een duidelijke kringindeling en een beslissing over de toestellen vóór de start
• Een leeg appartement waar niets in werking moet blijven
• Vlotte toegang tot het meterlokaal en de mogelijkheid om de stroom te onderbreken

Wat het werk moeilijker maakt

• Oude bedrading met verouderde isolatie die broos is en bij aanraking kan scheuren
• Kringen zonder aparte aardgeleider, waarbij de bescherming niet volledig werkt en er een oplossing nodig is
• Ongemarkeerde kabels, waarbij elke kring via metingen moet worden opgespoord
• Inbouw in hard beton of in een muur waar al andere leidingen lopen
• Veel kringen en extra's, zoals een contactor voor de boiler, domotica of een driefasige voeding
• Vervanging in een bewoond appartement, waar een deel van de kringen snel weer moet werken

Een vaak gestelde vraag is of je alleen de kast kunt vervangen en de oude bedrading laten zitten. Technisch kan dat, maar een nieuwe kast met gevoelige verliesstroomschakelaars brengt soms verborgen gebreken in oude kabels aan het licht en begint dan te springen. Een goede elektricien vertelt je vooraf in welke staat de bedrading is en welk risico je loopt als je die behoudt. Bij een grondigere renovatie kan het de moeite zijn om na te gaan of een premie zoals Mijn VerbouwPremie voor jouw situatie in aanmerking komt.

Alle kabels komen samen in de verdeelkast, dus de timing van de plaatsing is belangrijk.

• Het ruwbouwwerk van de elektriciteit moet klaar zijn, zodat alle kabels tot aan de plaats van de kast lopen.
• De plafonneerder werkt de omgeving van een inbouwkast af. Houd bij het plaatsen rekening met de dikte van het toekomstige pleisterwerk of de tegels, zodat het kader niet te diep zit en ook niet uitsteekt.
• Wie gipskarton plaatst, moet vooraf weten dat er een kast in de wand of voorzetwand komt.
• De keukenleverancier bezorgt het vermogen van de toestellen en de plaats van de aansluitpunten voordat de kast definitief wordt aangesloten.
• De sanitair- en verwarmingsinstallateur zorgt voor de boiler, elektrische ketel of warmtepomp. Die hebben een eigen kring nodig en soms een sturing via het nachttarief.
• De schilder komt pas na het plaatsen van het kader. Zitten de toestellen er al in, dan moeten ze worden afgedekt.

Bij een renovatie is de gebruikelijke volgorde: de kast wordt geplaatst tijdens het ruwbouwwerk, daarna volgen pleisterwerk en schilderwerk, en de toestellen worden pas bij de afwerking aangesloten, als er geen stof en vocht meer is.

• Een te kleine kast zonder reserve. Je merkt het bij het eerste nieuwe toestel, als er geen plaats is voor een extra zekering. Dan blijft alleen een nieuwe kast over.
• Alles achter één verliesstroomschakelaar. Eén fout schakelt alles uit, inclusief koelkast en verlichting.
• Neutrale geleiders door elkaar. De neutrale draad van een kring onder de ene verliesstroomschakelaar is aangesloten onder een andere. De schakelaars springen dan zonder duidelijke reden en het zoeken naar de oorzaak duurt lang.
• Zekering past niet bij de kabel. Een te zware zekering op een dunne kabel betekent dat de kabel kan oververhitten voordat de zekering reageert.
• Losse klemmen. Na verloop van tijd ruik je een brandgeur, verkleurt het kunststof rond de klem of valt een kring af en toe uit.
• Geen labels. Bij een storing of het vervangen van een lamp weet niemand welke zekering uit moet, dus gaat het hele appartement uit.
• Een slechte plaats. Een kast achter meubels of in een volle kast zoek je bij een storing in het donker en is moeilijk bereikbaar.
• Geen keuring. Zonder keuringsverslag heb je geen bewijs dat de installatie veilig is. Dat kan problemen geven bij de verkoop van het appartement of bij een schadegeval met de verzekering.

Het vervangen van een verdeelkast in een gewoon appartement met klaargelegde en gemarkeerde bedrading duurt doorgaans één werkdag. Moet de kast worden ingebouwd, moeten ongemarkeerde kringen worden opgespoord of is de oude bedrading in slechte staat, dan kan het langer duren. Bij een inbouwkast reken je op uithardingstijd voor gips of mortel, afhankelijk van het materiaal enkele uren tot een dag, en daarna nog enkele dagen voor pleisterwerk en schilderwerk.

De keuring van de installatie

Na het werk wordt een nieuwe of gewijzigde installatie volgens het AREI gecontroleerd door een erkend keuringsorganisme. De keurder kijkt na of de installatie overeenkomt met het eendraadschema en het situatieschema, meet onder meer de isolatieweerstand en de aarding en test de werking van de verliesstroomschakelaars. Je krijgt een keuringsverslag. Bewaar dat samen met de schema's bij de documenten van je appartement, ook met het oog op een latere verkoop.

Het plaatsen en aansluiten van een verdeelkast is uitsluitend werk voor een bevoegde elektricien. Ook niet "onder toezicht" is dit iets voor een leek. Een fout in de kast toont zich niet altijd meteen, maar kan bij een defect toestel levensgevaarlijk zijn of brand veroorzaken. Daarom staat hier geen handleiding om het zelf te doen.

Wat je zelf kunt nakijken

Ook zonder vakkennis hoef je de kast niet blindelings te aanvaarden. Een aantal zaken controleer je zelf.

• Uitzicht. De kast hangt recht, het deurtje opent en sluit zonder haperen, vrije plaatsen zijn afgedekt met blindplaatjes en je kunt nergens met je vinger aan spanningvoerende delen.
• Orde binnenin. De draden lopen overzichtelijk, niet in een warrige bundel. Er steken geen gestripte draadeinden uit de klemmen.
• Labels. Elke zekering en verliesstroomschakelaar heeft een duidelijk label, zoals "keuken stopcontacten" of "badkamer verlichting".
• Testknop. Elke verliesstroomschakelaar heeft een testknop. Als je erop drukt, moet hij uitschakelen. Fabrikanten raden aan dit regelmatig te doen, ongeveer om de zes maanden.
• Kringen. Schakel de zekeringen een voor een uit en kijk of de labels kloppen.
• Documenten. Vraag het eendraadschema, het situatieschema en het keuringsverslag.

Checklist bij oplevering

• De verdeelkast hangt op de afgesproken, goed bereikbare plaats
• De kast hangt recht, zit stevig vast en het deurtje sluit zonder problemen
• Het aantal kringen klopt met de afgesproken indeling en er is reserve in de kast
• Badkamer, wasmachine en vaatwasser zitten achter een verliesstroomschakelaar van 30 mA
• Belangrijke kringen zoals koelkast en verlichting zijn zo verdeeld dat één fout niet alles uitschakelt
• Alle toestellen zijn gelabeld en de labels kloppen
• Vrije plaatsen zijn afgedekt en er zijn nergens spanningvoerende delen zichtbaar
• De testknoppen van de verliesstroomschakelaars werken
• Na het inschakelen werken alle lampen en stopcontacten
• De omgeving van een inbouwkast is afgewerkt of er is afgesproken wie dat doet
• Je hebt het eendraadschema en het situatieschema
• Je hebt het keuringsverslag van een erkend keuringsorganisme