Waterleiding en afvoer

Woon je in een oudere woning, dan is de kans groot dat er koperen leidingen liggen. In huizen van vóór ongeveer 1960 kom je soms nog loden leidingen tegen, meestal grijs, zacht en met dikke bolle verbindingen. Lood kan in het drinkwater terechtkomen. Zie je zulke leidingen, laat ze dan vervangen, ook als ze niet lekken. Hier en daar liggen ook nog verzinkt stalen leidingen. Die roesten na tientallen jaren van binnen en slibben dicht met kalk. Van buiten zie je niets, maar de doorgang wordt steeds kleiner. Je merkt het als de straal in de keuken flink zwakker wordt zodra iemand het bad laat vollopen. Na de vakantie komt er even bruinig water uit de kraan en bij de schroefverbindingen verschijnen druppels. Bij een nieuwe badkamer of keuken worden zulke oude leidingen daarom meestal niet stukje voor stukje vervangen, maar in één keer.

Bij nieuwe leidingen kom je vooral drie materialen tegen:

• Koper: in België nog altijd veel gebruikt. Sterk en gaat heel lang mee, maar het materiaal is duurder en het verbinden vraagt vakmanschap. Mooi waar leidingen in het zicht blijven.
• Meerlagenbuis: een kunststof buis met een laagje aluminium in het midden. Je kunt hem buigen, hij zet minder uit bij warmte en de verbindingen worden geperst. Geschikt voor vloer en muur.
• Polypropyleen (PPR): buizen en hulpstukken worden aan elkaar gelast. De verbinding is stevig en het materiaal is niet duur. Bij warm water wordt de buis wel merkbaar langer. Daarom moet er ruimte zijn om uit te zetten en moet de buis goed bevestigd worden.

Voor de afvoer binnenshuis zie je in België vaak grijze PVC-buis. Waar heet water doorheen loopt, bijvoorbeeld bij vaatwasser of wasmachine, is polypropyleen een goede keuze, omdat warm water die buis niet aantast. In de grond en buiten horen dikwandige rioolbuizen die daar echt voor bedoeld zijn.

Direct na de watermeter of de hoofdkraan is een filter verstandig. Het vangt zand en vuil uit het waterleidingnet op voordat het in je kranen en toestellen komt. Is de druk in je straat hoog, dan hoort hier ook een drukverminderaar. Waarom is dat belangrijk? Te hoge druk belast kranen, toiletspoelingen, boiler en wasmachine voortdurend, en die gaan dan eerder kapot. Te lage druk merk je onder de douche, vooral op de bovenverdieping van een eengezinswoning.

Hoe hard het water is, verschilt in België sterk per regio. In sommige delen is het water zacht, in andere vrij hard. Kalk zet zich af in de boiler, de kranen, de straalbrekers (perlators) en de douchekop, en een boiler met kalk verwarmt minder goed. Je kunt een waterontharder plaatsen of een doseertoestel met polyfosfaat achter het filter. Welke oplossing past, hangt af van de hardheid. Die vind je op de website van je drinkwatermaatschappij, bijvoorbeeld De Watergroep, Farys, Water-link of in Brussel Vivaqua, of je meet hem met een eenvoudige test uit de doe-het-zelfzaak.

In nieuwere installaties zie je vaak geen hoofdleiding met aftakkingen meer, maar een collector. Daarvandaan loopt naar elke wastafel, douche of toilet een eigen leiding. Als er op meerdere plekken tegelijk water loopt, schommelt de druk minder. En je kunt elke kring apart dichtdraaien, bijvoorbeeld als je een kraan vervangt.

Waar de wateraansluitingen precies uit de muur komen, hangt af van het sanitair dat je kiest. Kies wastafel, kranen en toilet dus voordat de loodgieter sleuven gaat frezen. Als richtlijn zitten de aansluitingen voor wastafel en keukenspoelbak ongeveer een halve meter boven de vloer, voor de badkraan enkele tientallen centimeters boven de badrand en voor de douchekraan ongeveer op een meter hoogte. Wat de fabrikant in de montagehandleiding aangeeft, gaat altijd voor. Bij inbouwkranen en inbouwreservoirs voor het toilet is dat extra belangrijk, want die vragen een exacte diepte en hoogte.

Warm zit meestal links en koud rechts, als je van voren naar de muur kijkt. Voor een opbouwkraan moeten de twee aansluitingen de hartafstand hebben waarop kranen gemaakt worden, en ze moeten precies waterpas naast elkaar zitten. In de praktijk gebeurt het vaak dat de aansluitingen te ver uit de tegels steken of juist te diep liggen. De kraan sluit dan niet mooi aan tegen de muur, en verlengstukken zien er niet fraai uit. Stem dit dus goed af met de loodgieter en de tegelzetter.

In de keuken komen de aansluitingen zo dat je er onder de spoelbak goed bij kunt en dat ze de schuiven in het kastje niet in de weg zitten. Voor wasmachine en vaatwasser hoort een tapkraan met keerklep en beluchter, plus een afvoer met sifon die de rioollucht tegenhoudt.

De afvoerleiding moet gelijkmatig aflopen naar de standleiding. Er mogen geen stukken in zitten die weer omhooggaan en geen doorhangende delen waar water blijft staan en vuil bezinkt. De toiletafvoer is dikker en wordt als eerste ingetekend, omdat die het moeilijkst te verleggen is. De andere afvoeren sluiten daarop of direct op de standleiding aan, met schuine aftakkingen in de richting waarin het water stroomt.

Een afvoersysteem heeft ontluchting nodig. Als er veel water tegelijk door de standleiding stroomt, ontstaat onderdruk en die kan het water uit de sifons zuigen. Een lege sifon laat de weg van het riool naar je woning open, en dan gaat het in de badkamer stinken. Daarom loopt de standleiding door tot boven het dak, en bij lange afvoertakken komt er een beluchter op.

In appartementen speelt ook geluid mee. Een kunststof standleiding kan het geruis van stromend water door het hele gebouw verspreiden. Geluidsarme afvoerbuis helpt, net als isolatie om de buizen en rubberen beugels die de leiding niet star aan de muur vastzetten.

Standleidingen voor water en afvoer horen in een appartementsgebouw bij de gemeenschappelijke delen. Die vervang je dus niet zelf. Dat regelt de vereniging van mede-eigenaars (VME) via de syndicus, meestal voor een hele trappenhal tegelijk. Huur je, dan doet de verhuurder dat. Vraag voordat je je badkamer of keuken aanpakt of er plannen zijn om de standleidingen te vervangen. Zo ja, dan is het slim je eigen verbouwing daarop af te stemmen.

In sommige appartementsgebouwen uit de jaren vijftig tot tachtig zijn de afvoerstandleidingen van asbestcement. Zo'n buis mag een gewone loodgieter niet doorzagen of verwijderen tijdens je verbouwing. Dat werk is alleen voor een erkende asbestverwijderaar.

De watermeter is van de drinkwatermaatschappij en is verzegeld. Wil je hem verplaatsen, neem dan eerst contact op met je drinkwatermaatschappij. De hoofdkraan hoort zo te zitten dat je er makkelijk bij kunt, bijvoorbeeld in de kelder, de berging of achter een inspectieluik. Controleer vóór elke klus aan de leidingen of hij echt goed afsluit.

In veel Belgische woningen komt het warme water uit de verwarmingsketel, op gas of in oudere huizen soms op stookolie (mazout). Een combiketel verwarmt het water op het moment dat je de kraan opendraait. Daarnaast zie je elektrische boilers, bijvoorbeeld in appartementen zonder gas, en steeds vaker een warmtepomp met een boilervat. De grootte van een boiler kies je op basis van het aantal mensen in huis en of je vaak in bad gaat of alleen doucht. Op de koudwatertoevoer van een boiler hoort een veiligheidsgroep met overdrukventiel. Druppelt die tijdens het opwarmen, dan is dat normaal: water zet uit als het warm wordt en het overschot moet ergens heen. Het ventiel wordt daarom op de afvoer aangesloten en nooit dichtgezet.

In een elektrische boiler zit vaak een magnesium anode die het vat tegen roest beschermt. Die raakt langzaam op en wordt na een aantal jaren vervangen. Bij hard water haal je dan meteen de kalk van de bodem van het vat weg. Als je de anode op tijd vervangt, gaat de boiler jaren langer mee.

Werk aan de verwarmingsketel en de gasleidingen laat je altijd over aan een erkend installateur. Ruik je gas, gebruik dan geen schakelaars en geen open vuur, zet ramen en deuren open, ga naar buiten en bel 112 of je netbeheerder: Fluvius in Vlaanderen, Sibelga in Brussel, ORES of RESA in Wallonië. Stap je over op een warmtepomp of zonneboiler, kijk dan of er een premie mogelijk is, bijvoorbeeld via Mijn VerbouwPremie in Vlaanderen of de renovatiepremies in Brussel en Wallonië. De voorwaarden veranderen regelmatig, dus controleer die vooraf bij de officiële instantie.

Is de leiding naar de verste kraan lang, dan kan een circulatieleiding helpen. Dan komt er meteen warm water uit de kraan en hoef je niet lang te laten lopen. Warm water in een voorraadvat moet regelmatig flink worden opgewarmd, meestal tot ongeveer 60 °C, want in lauw water dat lang stilstaat kunnen bacteriën zoals legionella groeien.

Een buitenkraan en leidingen naar de tuin moeten zo aangelegd zijn dat je ze in de winter kunt aftappen. Daarvoor heb je een aparte afsluiter binnen nodig en een aftapkraantje op het laagste punt van de leiding. Er bestaan ook vorstvrije buitenkranen. Die sluiten het water diep in de muur af, in het warme deel, zodat er in het stuk buiten geen water blijft staan.

Leidingen die door onverwarmde ruimtes lopen, zoals de kruipruimte, de garage of een tuinhuis, moeten geïsoleerd worden. In de kruipruimte wordt dat vaak vergeten, terwijl het daar bij strenge vorst flink kan afkoelen, zeker als er verluchtingsroosters open staan. Ligt je watermeter in een meterput in de tuin, dan moet die put diep genoeg en goed afgedekt zijn, zodat de meter in de winter niet bevriest.

Een waterlek is een van de vervelendste en duurste soorten schade. Water verpest de vloer, de muren en vaak ook het plafond van de buren onder je. Waar komt het meestal vandaan? Van de flexibele slangetjes naar de kranen, van de aansluitingen bij wasmachine en vaatwasser en van leidingen die door vorst zijn gesprongen. Flexibele slangen vervang je daarom na een aantal jaren uit voorzorg, nog voordat ze lekken. Voor wasmachine en vaatwasser zijn er slangen met een waterstopbeveiliging.

Je kunt ook een lekbeveiliging laten plaatsen. Sensoren op de vloer bij de wasmachine, onder de spoelbak en in de badkamer merken water op en sluiten zelf de hoofdkraan af. En ga je langer weg, draai dan de hoofdkraan dicht. Dat kost een paar seconden en scheelt een hoop ellende.

Loopt je lavabo langzaam leeg of komt er nog maar een dun straaltje uit de kraan, dan kun je het vaak zelf oplossen. Je hebt alleen een emmer, een doek en wat geduld nodig.

1. Een emmer en een doek onder de sifon van de wastafel zetten.
2. Het onderste deel van de sifon of de moeren van de bocht met de hand losdraaien en de sifon voorzichtig afhalen.
3. Vuil, haren en aanslag eruit halen, de sifon met warm water doorspoelen en de rubbers controleren.
4. Als het lukt, een ontstoppingsveer in de afvoer in de muur schuiven en een verstopping verderop in de leiding losmaken.
5. De sifon weer in elkaar zetten, de moeren handvast aandraaien en de kraan openzetten. Controleren of de verbindingen niet druppelen.
6. De straalbreker aan het eind van de kraan losdraaien, zo nodig met een tang en een doek ertussen om krassen te voorkomen.
7. De straalbreker een paar uur in azijn of ontkalker leggen, de zeefjes uitspoelen en de straalbreker terugdraaien.
8. Agressieve chemische ontstoppers alleen bij uitzondering gebruiken. Ze tasten de rubbers aan en blijven in de leiding staan als de afvoer helemaal verstopt zit.

• Je hebt een verslag van de druktest die vóór het dichtmaken van muren en vloer is gedaan
• Je hebt foto's van de leidingen in muren en vloer, met de afstanden tot hoeken en vloer
• De hoofdkraan en de afsluiters van de afzonderlijke kringen zijn bereikbaar en gemarkeerd
• Alle kranen geven een goede straal, ook als er op meerdere plekken tegelijk water loopt
• De afvoeren lopen snel leeg zonder te borrelen en uit de sifons komt geen rioollucht
• Onder de wastafel, de spoelbak en bij de wasmachine is het droog, ook na een paar minuten water laten lopen
• Het overdrukventiel van de veiligheidsgroep van de boiler is aangesloten op de afvoer