Açık hücreli püskürtme köpük yalıtım, 30 ila 35 cm kalınlık

Üreticilerin verilerine göre açık hücreli köpüğün ısı iletkenliği genellikle 0,036 ile 0,040 W/m·K arasındadır. Yani kabaca kaliteli bir taş yünü kadar yalıtır. 30 ila 35 cm'lik bir katman yaklaşık 8 ila 9 m²·K/W ısıl direnç verir. Bu değer, projecilerin düşük enerjili ve neredeyse sıfır enerjili evlerin çatıları için genellikle öngördüğü seviyedir.

Bu kalınlık en çok şu durumlarda kullanılır:

• Çatı arasını yaşam alanına çeviriyorsanız ve çatının yeni bir bina kadar iyi yalıtılmasını istiyorsanız
• Projesi çatı için düşük bir ısı geçirgenlik değeri öngören yeni bir müstakil ev ya da villa yapıyorsanız
• Soğuk çatı arasının altındaki tavan üstten püskürtülecekse ve yukarıda yer sıkıntısı yoksa
• İki katlı taş yünü sistemini (mertek arası ve mertek altı) tek, ek yersiz bir katmanla değiştirmek istiyorsanız

Peki alışılmış 20 cm neden yetmesin? Duvarları mantolamayla iyi yalıtılmış bir evde çatı, ısının en çok kaçtığı yer hâline gelir, çünkü sıcak hava yukarı çıkar. Eklenen her on santimetre çatı katı odasında yazın da hissedilir: Kalın katman, güneşte ısınan kiremitten gelen sıcağı daha uzun süre geciktirir. Ama kalın katmanın yapıya, nem dengesine ve püskürtme yöntemine dair talepleri de daha yüksektir. Yazının geri kalanı bunlarla ilgili.

Fiyat listesinde bu kalemin yanında iki ayrı kalem daha bulunur. Her birinin kendi sayfası var. Hangisini seçeceğinize karar verebilmeniz için kısa bir karşılaştırma:

• Açık hücreli köpük, 20 ila 25 cm: Genellikle standart mertek derinliğine yükseltme yapmadan sığar. Çoğunlukla bir ya da iki geçişte püskürtülür, daha az kesim yapılır. Standart bir yalıtım seviyesinin yeterli olduğu ya da çatı kalınlığını artırmaya yer olmayan durumlar için uygundur.
• Açık hücreli köpük, 30 ila 35 cm (bu sayfa): Neredeyse her zaman mertek derinliğini aşar. Bu yüzden mertekler yükseltilir ya da ayrı bir karkas kurulur. Ara verilerek birkaç geçişte püskürtülür ve daha fazla artık çıkar. İş daha uzun sürer ve yapıdaki nemin doğru değerlendirilmesi daha kritik hâle gelir.
• Kapalı hücreli köpük: Yoğunluğu daha yüksek, ısı iletkenliği daha düşüktür. Buhara ve suya karşı neredeyse geçirimsizdir ve yapıyı bir miktar rijitleştirir. İnce katmanlar hâlinde püskürtülür. Bu yüzden daha çok temellerde, çelik yapılarda, sac çatılarda, bodrumlarda ya da dar alanlarda tercih edilir. Ahşap bir çatıda 30 ila 35 cm kalınlıkta kapalı hücreli köpük genelde kullanılmaz. Ahşabı iki taraftan kapatır ve gereksiz yere pahalıya gelir.

Pratikte sık görülen bir durum şudur: Müşteri kalın katman ister, oysa mertek derinliği ve hedeflenen yalıtım değeri için 25 cm yeterli olurdu. Tersi de olur: Ana yatak odası olarak kullanılacak çatı katına ince bir katman püskürtülür ve oda yazın sıcaktan kullanılamaz. Kararınızı bir ısı yalıtım hesabına ya da en azından projeciyle yapacağınız bir görüşmeye dayandırın.

Kalın bir köpük katmanı mertekleri, kabloları ve çatı geçişlerini tamamen örter. Unutulan her şey sonradan köpük kesilerek çözülür. Bu yüzden hazırlığı titizlikle yapmak her zaman karşılığını verir.

Çatı örtüsü ve su yalıtım membranı

Çatının su sızdırmaması gerekir. Akıtan noktalar, kırık kiremitler ya da eksik dere ve baca etekleri püskürtmeden önce onarılır. Köpük suyu uzun süre içinde tutar ve sızıntıyı ancak yıllar sonra fark edersiniz. Kiremidin altında buhar geçiren, yani nefes alan bir su yalıtım membranı ya da köpük üreticisinin onayladığı başka bir katman düzeni olmalıdır. Türkiye'de eski çatılarda ahşap kaplamanın üstünde sık görülen bitümlü örtülerin altına açık hücreli köpük, değerlendirme yapılmadan püskürtülmemelidir. Buhar bu örtünün altında yoğuşur ve ahşap nemlenir.

Mertekler ve yükseltme

Müstakil evlerde kullanılan mertekler genellikle 14 ile 20 cm derinliğindedir. 30 ila 35 cm'lik katmanın düzgün püskürtülebilmesi ve sonradan alçıpan karkasının sabitlenebilmesi için mertekler yükseltilir. Alt kenara dikine kadron ya da kalas eklenir, ya da mesafe askılarıyla çıta sistemi kurulur. Bunu ahşap çatı ustasının ya da ev sahibinin püskürtmeden önce bitirmesi gerekir. Ahşap kuru olmalıdır. Köpük üreticileri ahşap nemi için çoğunlukla yaklaşık yüzde 18 ile 20'yi üst sınır olarak verir.

Elektrik, baca ve çatı geçişleri

Çatı düzlemindeki tüm elektrik hatları önceden spiral boruya alınmalı, buatlar da püskürtmeden sonra erişilebilir kalacak şekilde yerleştirilmelidir. Bu işi köpük ekibi değil, yetkili bir elektrikçi yapar. Bacanın çevresinde köpük doğrudan baca gövdesine püskürtülmez. Baca üreticisinin ve yetkili tesisatçının belirttiği güvenlik mesafesi boş bırakılır, bu boşluk yanmaz taş yünüyle doldurulur. Doğalgaz bacasının yakınında çalışırken gaz kokusu alırsanız işi hemen durdurun, ortamı terk edin ve 187'yi arayın. Pis su havalandırma boruları, ısı geri kazanım kanalları ve çatı pencereleri önceden yerine takılmış ve etekleri yapılmış olmalıdır.

Ekip genellikle iki bileşenli püskürtme makinesi, ısıtmalı hortumlar ve köpük bileşenlerinin bulunduğu varillerle donatılmış bir kamyonetle gelir. Şantiyede çoğunlukla iki ya da üç kişi çalışır: püskürtmeyi yapan usta, hortumu taşıyan yardımcı ve kesim ile temizliği yapan biri.

1. Pencereleri, zemini, merdivenleri ve kirlenmemesi gereken her şeyi örtün. Köpük püskürtülürken ince bir sis oluşur ve bu sis birkaç metre uzağa kadar ulaşır.
2. Yüzeyin ve havanın sıcaklığını ve nemini ölçün. Bileşenlerin de yüzeyin de üreticinin verdiği sıcaklık aralığında olması gerekir. Kışın çatı katı genellikle önceden ısıtılır.
3. İlk geçişi membrana ya da ahşap kaplamaya yakın yapın. Bu geçişte köpük ekleri, kenarları ve duvar tabanlığının yanındaki köşeleri kapatır.
4. Soğuması için ara verin. Köpük sertleşirken ısı üretir. Tek seferde çok kalın püskürtülürse içi aşırı ısınabilir, çatlayabilir ya da kahverengileşebilir. Bu yüzden üreticiler tek geçişin kalınlığını sınırlar. Açık hücreli köpükte bu sınır genellikle yaklaşık 15 ile 20 cm'dir.
5. İstenen kalınlığa ulaşana kadar bir ya da birkaç geçiş daha yapın. Yükseltilmiş merteklerin alt kenarının biraz üstünde küçük bir pay bırakın.
6. Fazlalığı kesin. Bu iş uzun bir testereyle ya da özel bir köpük kesiciyle, mertek hizasına göre yapılır. Böylece karkas merteklere düzgün oturur.
7. Kalınlığı batırma probuyla ölçün, eksik yerleri tamamlayın ve artıkları toplayın.

30 ila 35 cm'de, ince seçeneğe göre belirgin şekilde daha fazla kesim artığı çıkar. Ustanın, yükseltilmiş mertekleri net bir referans düzlemi olarak kullanabilmesi de çok önemlidir. Bu düzlem olmadan kalınlığı eşit tutmak zordur.

Ne kadar sürer

Standart bir müstakil ev çatı katı, ince katmanda çoğu zaman bir iş gününe sığar. Kalın katmanda daha uzun bir süre, hatta iki gün hesaplamak daha doğrudur, çünkü geçiş sayısı artar ve aralarda bekleme gerekir. Köpük genellikle birkaç dakika içinde elle dokunulacak kadar sertleşir, çoğunlukla bir saat içinde kesilebilir. Tamamen kürlenmesi yaklaşık 24 saat sürer. Püskürtme sırasında ve üreticiye göre sonrasında birkaç saatten yaklaşık bir güne kadar evde koruyucu donanım olmadan kimsenin bulunmaması, ortamın da havalandırılması gerekir.

Kalın katmanda basit bir çatı ile karmaşık bir çatı arasındaki fark çok daha belirgin hissedilir. Bu fark işin zorluğuna, dolayısıyla maliyetine de yansır.

İşi kolaylaştıranlar:

• Düz mertekli ve aralıkları düzenli, basit beşik çatı
• Tam istenen kalınlığa göre yükseltilmiş, ustaya ölçü veren mertekler
• Eşyadan, malzemeden ve eski yalıtımdan arındırılmış boş çatı katı
• Kamyonetten çatıya kadar hortumlar için rahat bir güzergâh
• Kuru ahşap ve ısıtma gerektirmeyen uygun hava sıcaklığı

İşi zorlaştıranlar:

• Çatı fenerleri, dereleri, kırma köşeleri ve çok sayıda çatı penceresi olan girintili çıkıntılı kırma çatı
• Etrafından dolaşılması ve korunması gereken çok sayıda geçiş ve buat
• Önce sökülüp dışarı taşınması gereken eski yalıtım malzemeleri
• Daha fazla kesim gerektiren eğri ya da çarpık mertekler
• İskeleden ya da seyyar platformdan çalışılması gereken yüksek ve dik çatı katı
• Hem ortamın hem bileşenlerin uzun süre ısıtılması gereken kış ayları

Açık hücreli köpük su buharını geçirir, bu yüzden buhar geçirgen bir malzeme olarak bilinir. Bu bir avantajdır: Ahşapta kalan nem yavaş yavaş kuruyabilir. Ancak 30 ila 35 cm'de buharın katman düzeninin neresinde yoğuştuğu önem kazanır. Kışın içerideki sıcak ve nemli hava dışarı doğru ilerler ve soğuk membranın yakınında yoğuşabilir. Bu risk özellikle İç Anadolu ve Doğu Anadolu gibi kışları sert geçen bölgelerde ciddiye alınmalıdır.

Üreticilerin görüşleri farklıdır. Bazıları uygun bir katman düzeninde buhar freni istemez. Bazıları ise özellikle kalın katmanlarda ve banyo gibi nemli odalarda önerir. Güvenilir çözüm, çatı katmanlarının ilgili standartlara göre (Türkiye'de TS 825 ve ilgili TS EN standartları) ısı ve nem açısından değerlendirilmesidir. Projeci ya da enerji uzmanı bu hesapla buhar frenine gerek olup olmadığını ve hangi türün uygun olduğunu belirler. Buhar freni kullanılacaksa kesilmiş köpüğün üstüne, alçıpan karkasının altına serilir. Ekleri ve duvarlarla birleşimleri bantlanır.

Kiremit altındaki havalandırmayı unutmayın. Köpük saçaktaki ve mahyadaki havalandırma boşluğunu tıkamamalıdır. Aksi hâlde kiremit altındaki nemin dışarı çıkacak yolu kalmaz. Ahşap kaplamalı ve membranlı çatıda havalandırma katmanı üst tarafta çözülür. Membranın doğrudan merteklere serildiği çatıda ise köpüğün membranı kontra çıtaların arasına doğru itip bükmemesine dikkat edilir.

Alçıpancı genellikle ertesi gün, köpük kürlenip kontrol edildikten sonra işe başlayabilir. Karkas köpüğe değil, yükseltilmiş merteklere sabitlenir. Kablolar spiral boruların içinde kalır. Buatlar işaretlenmelidir ki kaplama sırasında kimse üstünü kapatmasın.

• Tek geçişte çok kalın püskürtme: Köpüğün içi aşırı ısınır ve çatlar. Bu durum kokuyla ya da kesim sırasında görünmeyen iç boşluklarla kendini gösterir.
• Nemli ahşaba püskürtme: Köpük iyi tutunmaz ve mertek kenarlarında aralıklar oluşur. Köpüğün altındaki ahşap çok yavaş kurur ve küflenebilir.
• Eşit olmayan kalınlık: Duvar tabanlığının yanındaki köşelerde ve çatı pencerelerinin çevresinde genellikle daha az köpük kalır. Kışın buralarda soğuk noktalar, alçıpanda koyu lekeler belirir.
• Merteklerden ayrılma: Köpük kürlenirken hafifçe çeker. Yüzey uygun değilse mertek boyunca ince bir yarık oluşur. Termal kamerada bu yarık soğuk bir şerit olarak görünür.
• Uygun olmayan membran ya da bitümlü örtü üzerine köpük: Nem yoğuşur ve ahşap kaplama ıslanır. Bu çoğu zaman ancak çatı onarımı sırasında fark edilir.
• Köpükle kapanmış buatlar ve armatürler: Elektrikçi sonradan köpüğü kesmek zorunda kalır ve yalıtımın bütünlüğü bozulur.
• Bacaya bitişik köpük: Bu bir yangın riskidir ve baca kontrolünde ciddi bir kusur sayılır.
• Saçaktaki havalandırma boşluğunun kapanması: Kiremit altında nem birikir, kırağı oluşur, kötü durumda çıtalar zarar görür.
• Fazla derin kesim: Bazı mertek aralarında 30 cm yerine birkaç santimetre eksik kalır. Bu ancak ölçümle anlaşılır.

Köpüğü püskürtmek sıradan birinin yapacağı bir iş değildir. Özel bir makine, solunum koruması ve kimyasal tepkimeyle çalışma deneyimi gerektirir. Ama hazırlığı kendiniz yapabilir ve ekibe zaman kazandırabilirsiniz. Elektrik tesisatını elektrikçiye bırakın. Dik çatı altında çalışırken sağlam bir basma yeri bulun, yüksek noktalarda tek başınıza çalışmayın.

1. Çatı katını, depolanan eşyalar ve malzeme artıkları dahil tamamen boşaltmak.
2. Eski yalıtımı söküp kapalı torbalarla dışarı çıkarmak. Bu sırada maske, gözlük ve eldiven kullanmak. Asbest şüphesi varsa malzemeye dokunmadan bir uzmana değerlendirtmek.
3. Merteklerin, duvar tabanlıklarının ve ahşap kaplamanın tozunu süpürmek ve süpürgeyle çekmek.
4. Yağmur sırasında ya da hemen sonrasında çatıyı içeriden incelemek ve su sızan her noktayı işaretlemek.
5. Ahşap nemini nem ölçerle birkaç mertekte ölçmek ve sonuçları not almak.
6. Yükseltilmiş merteklerin sağlam bağlandığını ve hepsinin aynı düzlemde olduğunu kontrol etmek.
7. Köpükle kapanmadan önce tüm elektrik hatlarının, buatların ve geçişlerin fotoğrafını çekmek.
8. Kamyonet ve hortumlar için yol açmak, ekibin istediği elektrik bağlantısını önceden ayarlamak.
9. Püskürtme sırasında ve yaklaşık bir gün sonrasında ev halkının, çocukların ve evcil hayvanların nerede kalacağını planlamak. Apartmanın çatı katındaysanız komşuları ve apartman yönetimini koku ve havalandırma konusunda önceden bilgilendirmek.

Köpüğü buhar freni ve alçıpan takılmadan önce, her şey hâlâ görünürken teslim alın. Ustadan kalınlığı birkaç noktada, özellikle köşelerde, duvar tabanlığının yanında ve çatı pencerelerinin çevresinde, sizin önünüzde probla ölçmesini isteyin. Teslim kışa denk geliyorsa termal kamerayla bir kontrol yaptırmak da faydalıdır, soğuk şeritleri hemen gösterir. Hava sızdırmazlık hedefi olan yeni binalarda hava sızdırmazlık testi bunun ardından, buhar freni takıldıktan sonra yapılır.

• Köpük kalınlığı köşelerde ve geçişlerin çevresinde de kararlaştırılan 30 ila 35 cm
• Köpük kesintisiz, çatlak, boşluk ve kahverengi yanık izi yok
• Mertekler boyunca ve duvar birleşimlerinde yarık yok
• Yüzey yükseltilmiş mertek hizasında düzgün kesilmiş
• Saçaktaki ve mahyadaki havalandırma boşlukları açık
• Bacanın çevresinde güvenlik mesafesi bırakılmış ve yanmaz malzemeyle doldurulmuş
• Elektrik buatları ve geçişler erişilebilir ve işaretli
• Pencereler, zemin ve merdivenler köpük serpintisinden temizlenmiş
• Kesim artıkları götürülmüş ya da kimin bertaraf edeceği kararlaştırılmış
• Köpüğün teknik föyü elinizde, kalınlık ve alan bilgisi teslim tutanağına yazılmış