Kiremit altı lata montajı

Parçalı örtü tek parça bir yüzey değildir. Her kiremit arkasındaki tırnakla bir lataya asılır ve komşu kiremitlerle bindirme yapar. Bu yüzden latalar arasındaki mesafe keyfi seçilemez. Kiremit üreticisi, ürünün tipine ve çatı eğimine göre bu mesafeyi belirler. Latalar birbirine çok yakınsa kiremitler gereğinden fazla biner ve üst sıra yerine oturmaz. Çok uzaksa bindirme azalır, yan yağmurda ya da tipide su ve kar kiremidin altına girer.

Latalar aynı zamanda yük taşır. Kiremidin ağırlığını, kar yükünü, bakım sırasında çatıya çıkan kişileri ve kiremidi kaldırmaya çalışan rüzgâr emmesini taşırlar. Doğu Anadolu'da kar, kıyı bölgelerinde ise rüzgâr, lata seçiminde ayrıca hesaba katılır. Modern çatılarda latalar karşı latanın üzerine oturur. Karşı lata, su yalıtım membranının üzerinden mertek yönünde çakılan dikey çıtadır. Böylece membran ile kiremit arasında havalanan bir boşluk oluşur. Nem bu boşluktan dışarı çıkar, kiremidin altına kaçan su ise membranın üzerinden saçağa akar.

Peki latalar neden doğrudan membranın üzerine çakılmıyor? Çünkü lata membranı merteğe ya da alttaki OSB levhaya bastırır ve her latanın üst tarafında su birikir. Türkiye'de OSB üzerine membran serilip latanın doğrudan üstüne çakıldığı çatılar sık görülür. Bu uygulamada su latanın arkasında bekler, çivi delikleri zamanla sızdırır ve OSB yer yer çürür. Bu yüzden bugün karşı lata pratikte standart sayılır ve lata onun üzerine çakılır.

Bu kalem, alt katmanların bitmiş olduğunu varsayar. Çatı ustası çatıya çıktığında şunlar hazır olmalıdır:

• Çatı marangozu tarafından kontrol edilmiş, çürük ya da kırık mertek bulunmayan ahşap çatı
• Bindirmeleri ve ek yerleri üreticiye göre yapılmış, gerekiyorsa bantlanmış su yalıtım membranı
• Düz ve aynı düzlemde çakılmış karşı latalar
• Saçak sacı takılmış ya da en azından saçak detayının nasıl çözüleceği netleşmiş olmalı
• Mahya ve rüzgârlık sistemiyle birlikte kesin olarak seçilmiş kiremit tipi

En çok hafife alınan son maddedir. Kiremidin teknik föyü olmadan lata aralığı hesaplanamaz. Üretici, lata aralığının hangi sınırlar içinde olabileceğini, ilk latanın saçaktan ve son latanın mahyadan ne kadar uzakta duracağını belirtir. Sabit modüllü metal kiremitlerde aralık kesin olarak verilmiştir ve hiç değiştirilemez. Kiremit lata çakıldıktan sonra seçilirse latanın sökülüp yeniden çakılması gerekebilir. Marsilya kiremidi ile Roma tipi kiremit arasında bile aralık farkı çıkabilir. Bu yüzden siparişi önce netleştirip föyü çatı ustasına vermek işi kolaylaştırır.

Tadilatta yalnızca lata ve kiremit değişecekse, karşı lata ve membranın durumu eski örtü söküldükten sonra değerlendirilir. Eski çatılarda latanın doğrudan merteğe ya da betonarme döşeme üzerindeki ahşaba çakıldığı, altında membran bulunmadığı sıkça görülür. Bu durumda membran ve karşı lata da eklenir. Bu artık başka bir kalemdir, birleşik işe girer.

Yüksekte çalışma güvenliği de önceden çözülmüş olmalıdır. Saçak hizasında iskele ya da korkuluk, çalışanlar için emniyet kemeri ve bağlantı noktası gerekir. Latalar montaj sırasında basamak gibi kullanılır ama güvenlik ekipmanı değildir.

Destek aralığına göre kesit

Lata, karşı lataların üzerinden geçen küçük bir kiriş gibi çalışır. Karşı latalar, yani altındaki mertekler birbirinden ne kadar uzaksa, lata o kadar kalın olmalıdır. Konutlarda alışılmış mertek aralığında genellikle yaklaşık 30 × 50 mm lata kullanılır. Mertek aralığı daha büyükse, örtü ağırsa ya da bölgede kar yükü yüksekse yaklaşık 40 × 60 mm kesite çıkılır. Karar alışkanlığa göre değil, projeye ya da kiremit üreticisinin önerisine göre verilir.

Ahşabın kalitesi ve nemi

Lata için genellikle çam veya köknar kereste kullanılır. Kesitin tamamını kesen büyük budak, çatlak ya da eğrilik olmamalıdır. Ahşap yeterince kuru olmalıdır, kabaca yüzde 20 civarı nemin altında. Islak lata çakıldıktan sonra kurudukça burulur, kiremit sıraları dalgalanır ve çiviler gevşer. Sahada lataların haftalarca açıkta, yağmur altında beklediği çok görülür. Montajdan önce bunlar ayıklanır, eğrilmiş parçalar kullanılmaz.

Emprenye

Lata, ahşap kurtlarına ve mantara karşı emprenyeli olmalıdır. En iyi sonucu fabrikada daldırma ya da basınçlı emprenye verir. Çatıda kesilen uçlar, emprenye üreticisinin önerdiği koruyucuyla ayrıca boyanır. İşlenmemiş kesik yüzeyler, çürümenin ilk başladığı yerlerdir.

Bağlantı elemanları

Latalar galvanizli ya da başka şekilde korozyona karşı korunmuş çivilerle çakılır. Sökülmeye karşı daha iyi tutan halkalı çiviler sık tercih edilir. Çivi uzunluğu genellikle lata kalınlığının en az iki buçuk katı olmalıdır. Böylece çivi latayı ve karşı latayı geçip merteğe tutunur. Bazı ustalar özellikle rüzgârlı bölgelerde ya da daha hassas sıkıştırma gereken yerlerde vida kullanır. Galvanizsiz sıradan çivi çatıda paslanır ve bağlantının ömrünü kısaltır.

Aralığın hesaplanması

Çatı ustası önce çatı yüzeyinin boyunu iki kenarda ve ortada ölçer. Toplam boydan, üreticinin saçak ve mahya için belirttiği mesafeleri çıkarır. Kalan uzunluğu, izin verilen aralık içinde kalacak şekilde eşit parçalara böler. Amaç, bütün kiremit sıralarının aynı bindirmeyle oturması ve mahyanın altında kiremit kesmeye gerek kalmamasıdır. Sabit modüllü metal kiremitlerde tersinden gidilir: aralık bellidir, mahyadaki son latanın yeri buna göre ayarlanır.

Üç noktada yapılan ölçümün nedeni şudur: çatılar nadiren kusursuz dikdörtgendir. Kenarlar arasında birkaç santimlik fark varsa usta bunu fark eder ve farkı saçak ya da mahya bölgesinde, üreticinin izin verdiği sınır içinde eritir.

Saçak latası ve mahya latası

Saçaktaki ilk lata yükseltilir. Genellikle bir lata kalınlığı kadar ya da kiremit sistemine göre. Çünkü ilk sıra kiremidin altında dayanacağı başka bir sıra yoktur. Yükseltme yapılmazsa bu sıra diğerlerinden daha yatık durur. Mahyada son lata ve mahya kiremitlerini taşıyan mahya latası çakılır. Mahya latası genellikle mahya tutucuların içine oturur ve yüksekliği mahya sistemine göre ayarlanır.

Çakma işlemi

1. Usta, lata konumlarını iki uçtaki karşı latanın üzerine işaretler ve ip gerer ya da lazer kullanır.
2. Yükseltilmiş saçak latasını yerine koyup çakar.
3. Mahyaya doğru ilerler, her latada aralığı lata ölçü çıtası ya da şablonla kontrol eder.
4. Latayı karşı latayla kesiştiği her noktada çakar.
5. Lata eklerini her zaman bir karşı latanın üzerinde yapar ve ekleri şaşırtır, hepsi aynı mertek üzerine gelmez.
6. Lataların saçağa paralelliğini ara ara iple kontrol eder.
7. Son latayı ve mahya tutucularını kiremit sistemine göre yerleştirir.
8. Detaylardaki ek lataları tamamlar ve kesik uçları koruyucuyla boyar.

Her lata en az üç desteğe oturmalıdır. Yalnızca bir ya da iki karşı latanın üzerinden geçen kısa lata parçaları çatı yüzeyinde zayıf noktadır.

Lataya ait detaylar

• Baca, çatı penceresi ve çatı kapılarının çevresinde, pencere ya da baca kaplaması montaj talimatına göre ek latalar
• Dere oluğu sacının ya da bandının oturacağı dere lataları veya tahtaları
• Kırma çatılarda köşe mahyaları için kırma latalar
• Beşik çatılarda rüzgârlık kiremidi ya da rüzgârlık sacı için kenar lataları
• Kar tutucular, çatı basamakları ve güneş paneli taşıyıcı kancaları için, üreticisi istiyorsa ek latalar
• Anlaşmaya göre saçakta havalandırma ızgarası ya da kuş önleyici tarak

Bu detaylar tekliflerde bazen ayrı yazılır, bazen metrekare fiyatının içindedir. İşe başlamadan önce kalemin neleri kapsadığını netleştirmek iyi olur.

Fiyat listesinde birbirine yakın üç kalem bulunur. Kapsamları ve işe başlarken çatının hangi durumda olduğu birbirinden farklıdır.

• Kiremit altı lata montajı (bu sayfa): Yalnızca hazır karşı lataların üzerine yatay latalar çakılır. Karşı latayı çatı marangozu çatı iskeleti ve membranla birlikte yaptıysa ya da kiremit değişiminde mevcut karşı lata ve membran sağlamsa uygundur. İşin özü doğru aralık hesabı ve eşit lata aralıklarıdır.
• Karşı lata montajı: Yalnızca membranın üzerinden mertek yönünde dikey çıtalar çakılır. Görevi havalanan boşluğu oluşturmak, membranı sabitlemek ve çatı düzlemini doğrultmaktır. Burada takoz koyma, düzlem alma ve çivilerin membrandan geçtiği yerlerin sızdırmazlığı ön plandadır.
• Çatı latası ve karşı latası (birlikte): Aynı ekip iki katmanı tek seferde yapar. Yeni yapılarda ve membranın yenilendiği tadilatlarda yaygındır. Avantajı, düzlemden de aralıktan da tek bir ekibin sorumlu olmasıdır.

Yalnızca lata kalemini, karşı latanın sorumluluğunu başka biri üstlendiğinde sipariş edersiniz. Bu durumda çatı ustası yalnızca kendi katmanından sorumludur. Karşı latalar eğriyse lata bunu düzeltmez. Lata alttaki yüzeye uyar ve dalga kiremide geçer. Bu yüzden işini bilen bir usta, karşı lataları işe başlamadan inceler ve gördüğü kusuru ilk çividen önce söyler. Siz de bu aşamada karşı latayı yapan ekibin sahada olmasını sağlarsanız, düzeltme dakikalar içinde yapılır.

Hangi kalemin size uyduğunu anlamak için basit bir soru yeterlidir: membran ve karşı lata şu an çatıda var mı, sağlam mı? Varsa bu sayfadaki kalem yeterlidir. Membran var ama karşı lata yoksa birleşik kaleme, karşı latayı başka bir ekip yapacaksa karşı lata kalemine bakmak gerekir.

En kolayı, iki düz yüzeyli, çatı deliği olmayan ve iskeleden rahat ulaşılan beşik çatıdır. Latalar bir kenardan öbür kenara gider, bütün yüzey için tek bir aralık hesabı yapılır ve iş hızla ilerler.

İşi uzatan ve zorlaştıran başlıca etkenler şunlardır:

• Her latanın köşe mahyasında eğik kesilmesi gereken kırma çatılar ve piramit çatılar
• Dere olukları, çatı kapıları, çok sayıda çatı penceresi ve baca
• Aynı yüzeyde farklı mertek boyları, örneğin kırık çatılarda birden fazla aralık hesabı gerekmesi
• Küçük aralıklı örtüler, örneğin çift kat döşenen düz kiremitlerde metrekare başına çok daha fazla lata gitmesi
• Daha kalın ve ağır lata gerektiren geniş mertek aralığı
• Dik eğim, bina yüksekliği ve malzeme vinci için kısıtlı erişim
• Eski lataların sökülüp kalan çivilerin çıkarılması gereken tadilatlar
• Çatıda güvenle çalışmayı engelleyen rüzgâr, yağmur ya da buzlanma

Basit bir müstakil ev çatısında deneyimli iki ya da üç kişilik bir ekip lata işini genellikle bir iki günde bitirir. Detayı bol, girintili çıkıntılı bir çatı bunun birkaç katı sürebilir. Lata işinde kuruma ya da priz alma beklemesi yoktur. Yine de altındaki membranı uzun süre kiremitsiz bırakmamak gerekir. Çoğu membran üreticisine göre güneşe ancak sınırlı bir süre dayanır, kiremitsiz latalar da çatıyı yağmurdan korumaz. Kiremit teslimatını lata bitimine göre planlamak bu riski ortadan kaldırır.

Lata kısa bir ara aşamadır ama birçok iş ona bağlıdır. Sorunların çoğu, latanın altında bitmiş olması gereken bir işin sonradan yapılmaya çalışılmasından çıkar.

• Çatı marangozu: Çatı iskeletini, membranı ve karşı latayı teslim eder, çatı ustası düzlemi ve aralıkları kontrol eder
• Sac ve oluk ustası: Saçak sacı, oluk kancaları ve bazı kaplamalar latadan önce ya da latayla birlikte takılır, sıra önceden konuşulur
• Çatı penceresi montajı: Pencere, üreticinin talimatına göre ek latalarla lataya oturtulur
• Güneş paneli: Taşıyıcı kancalar merteğe sabitlenir, bu yüzden yerleri bitmiş kiremit üzerinde değil, lata aşamasında belirlenir
• Paratoner: İletken tutucularını ve hatları yetkin bir elektrikçi ya da paratoner firması kurar, çatı ustası yerlerini hazır bırakır
• Çatı arası yalıtımı: Çatı kapandıktan sonra içeriden yapılır, buhar kesici önceden takıldıysa lata çivileri ona zarar vermemelidir

Havalandırma bacası, anten ya da çatıya çıkış kapağı planlanıyorsa yerlerini lata öncesinde işaretlemek işe yarar. Usta böylece delik çevresindeki ek lataları hemen yapar. Güneş paneli ve paratonerin elektrik bağlantıları ise her durumda yalnızca elektrikçinin işidir.

Lata hataları çoğu zaman kiremit döşenirken, bazıları ise yıllar sonra kendini gösterir.

• Eşit olmayan aralıklar: Kiremit sıraları doğru asılamaz, boşluk ya da sıkışma oluşur, mahya altında kiremit kesmek gerekir
• Yükseltilmemiş saçak latası: İlk sıra daha yatık durur, su kiremidin altına dönebilir ve sıra aşağıdan çökük görünür
• Saçağa paralel olmayan latalar: Kiremit sıraları eğri ya da dalgalı gider, hata yerden görülür
• Aynı mertek üzerinde toplanan lata ekleri: Kar altında sehim yapabilen zayıf bir bölge oluşur
• Bazı kesişimlerde eksik çivi: Lata rüzgârda ya da üzerine basıldığında esner ve gevşer
• Emprenyesiz ya da ıslak ahşap: Latalar burulur, sonra saçak ve baca çevresinde çürüme başlar
• Karşı lata olmadan doğrudan membrana çakılan lata: Su lataların üstünde birikir, membran ezilir, çatı arasında ıslak lekeler çıkar
• Baca ve pencere çevresinde eksik ek lata: Kaplamanın dayanağı olmaz, kiremit detayda sağlam oturmaz
• Mahyada ya da saçakta tıkanmış havalandırma boşluğu: Nem kiremit altında kalır, kışın membranın üzerinde kırağı oluşur

Bu hataların çoğunu basit bir deneme ortaya çıkarır: bütün kiremit çatıya çıkarılmadan önce bir yüzeyde iki üç sıra kiremit deneme amaçlı asılır. Sıralar boşluksuz ve sıkışmadan oturuyorsa aralık hesabı doğrudur.

Bitmiş latayı kiremit döşenmeden önce, her şey kolayca düzeltilebilirken kontrol edin. Aralığı birkaç noktada, iki kenarda ve ortada ölçün. Paralelliği lata boyunca gerilen bir iple anlarsınız. Kapandıktan sonra görülemeyecek detaylara da mutlaka bakın.

• Lata aralığı seçilen kiremidin teknik föyüne uyuyor ve bütün yüzeyde eşit
• Saçak latası kiremit sistemine göre yükseltilmiş
• Mahya latası ve tutucuları doğru yükseklikte
• Latalar saçağa paralel ve gözle görülür dalga olmadan aynı düzlemde
• Lata, karşı latayla kesiştiği her noktada çakılmış
• Lata ekleri karşı lata üzerinde ve şaşırtılmış
• Her lata en az üç desteğe oturuyor
• Ahşap emprenyeli, kesik uçlar koruyucuyla boyanmış
• Baca, pencere, dere, kırma mahya ve kenarlardaki ek latalar yerinde
• Kar tutucu, güneş paneli ve paratoner için yerler hazır
• Membran hasarsız, saçak ve mahyadaki havalandırma boşluğu açık
• Deneme amaçlı asılan kiremit sıraları boşluksuz ve sıkışmadan oturuyor