Beschoeiing van een uitgraving tot 2 m

De grond in een sleufwand blijft enkel staan door zijn eigen samenhang en vochtigheid. Als het regent, als de grond uitdroogt, als er een vrachtwagen voorbijrijdt of als er een hoop uitgegraven grond op de rand ligt, raakt dat evenwicht snel verstoord. Een typische instorting ziet er niet spectaculair uit: van de bovenrand breekt een stuk wand af en valt naar binnen. Bij een diepte van ongeveer anderhalve meter is dat ruim genoeg om iemand tegen de bodem te drukken en het ademen onmogelijk te maken.

De gangbare veiligheidsregels voor werken in sleuven vragen doorgaans een beschoeiing van verticale wanden vanaf een diepte van ongeveer 1,3 m. In losse grond, vlak bij een straat of een gebouw of bij trillingen kan dat ook bij minder diepte nodig zijn. Het alternatief is taluderen: de wanden afgraven onder een schuine helling. Dat vraagt wel veel meer ruimte en veel meer uitgegraven grond. Op een smal perceel, langs een afsluiting, naast de woning van de buren of langs een voetpad lukt taluderen meestal niet, en dan is beschoeiing de oplossing.

Beschoeiing beschermt niet alleen de grondwerkers. Ze beschermt ook de funderingen in de buurt, de afsluiting, het voetpad en leidingen die al in de grond liggen. Als een sleufwand loskomt, schuift de omliggende grond ernaartoe en kunnen er onder nabijgelegen constructies holtes ontstaan. Die merk je vaak pas na enkele weken, als verzakte klinkers of een barst in een muur.

In de prijslijst wordt beschoeiing van een uitgraving tot 2 m per vierkante meter aangerekend. Daarbij telt de oppervlakte van de beschoeide wanden, niet de oppervlakte van de bodem en ook niet het volume van de uitgraving. Is een sleuf 10 m lang en 1,8 m diep en worden beide wanden beschoeid, dan kom je op ongeveer 36 m². Bij een bouwput voor een inspectieput tel je alle vier de wanden op.

Kijk bij het vergelijken van offertes goed na wat er precies in de post zit. Gewoonlijk hoort erbij:

• Het aanvoeren en klaarzetten van het beschoeiingsmateriaal of het systeem
• Het plaatsen van planken, staanders en stempels naarmate de uitgraving dieper wordt
• Het doorlopend controleren en bijspannen van de stempels tijdens het werk

Het verwijderen van de beschoeiing staat in een raming vaak als aparte post, omdat dat later gebeurt, samen met het aanvullen. Ook het graven zelf, de afvoer van grond, het wegpompen van water en het aanvullen met verdichten worden meestal apart aangerekend. Zijn die zaken samengevoegd, dan hoort dat duidelijk vermeld te staan. Anders ontstaat er gemakkelijk discussie over wie de beschoeiing op het einde moet weghalen en wanneer.

De grens van 2 m is niet toevallig gekozen. Tot die diepte kan er meestal gewerkt worden met lichtere systemen en hout. Bij diepere uitgravingen is er in de regel een stabiliteitsstudie nodig, met zwaardere sleufkisten of damwanden, en dat is een andere categorie werk.

Bij beperkte diepte worden enkele beproefde oplossingen gebruikt. De keuze hangt af van de grondsoort, de lengte van de sleuf, de ruimte voor de machines en de tijd dat de sleuf open blijft.

Houten beschoeiing met liggende planken

Dit is de klassieke methode die elke grondwerker kent. Tegen de wanden worden horizontaal planken gezet, meestal van ongeveer 5 cm dik. Verticale balken of planken houden ze op hun plaats en tussen de tegenoverliggende wanden komen stempels. De planken worden van boven naar onder bijgezet naarmate de sleuf dieper wordt. Dat werkt goed in samenhangende grond, waar een wand even blijft staan zonder steun, zoals leem of kleiachtige grond. Het voordeel is dat hout zich aanpast: je kunt er rond een leiding, een kabel of een wortel mee werken. Het nadeel is dat de plaatsing trager gaat en meer handwerk vraagt.

Beschoeiing met vooraf ingedreven planken

In losse grond, zoals grind of zand, valt de wand in voordat er een plank tegen kan. De planken worden daarom verticaal geplaatst en in de grond geslagen of gedrukt voordat er verder gegraven wordt. Pas daarna wordt de grond erachter weggenomen. Dat is meer werk, maar in slechte grond vaak de enige veilige manier.

Stalen sleufkisten

Een sleufkist bestaat uit twee stalen platen die verbonden zijn met verstelbare stempels. De graafmachine laat de kist in één stuk in de sleuf zakken of drukt ze geleidelijk mee naar beneden tijdens het graven. Bij langere sleuven voor aansluitingen en riolering is dat een snelle en erg veilige oplossing, omdat het meeste montagewerk boven de grond gebeurt. Daarna wordt de kist verder langs de sleuf geschoven. Je hebt er wel een kraan met voldoende hefvermogen en manoeuvreerruimte voor nodig. Op een krappe koer tussen twee woningen, bijvoorbeeld bij een rijwoning, lukt dat niet altijd.

Stempelframes en hydraulische stempels

Voor smalle sleuven bestaan er ook lichte frames in aluminium of staal met hydraulische of schroefstempels die panelen of planken tegen de wanden drukken. Ze zijn snel geplaatst, vaak van bovenaf zonder dat iemand in de sleuf moet. Ze zijn handig voor kortdurend werk, zoals het herstellen van een lek in een waterleiding.

Bij een eengezinswoning kom je in de praktijk het vaakst houten beschoeiing tegen bij korte en grillige uitgravingen, en een sleufkist bij langere rechte sleuven. Stelt de ploeg iets anders voor, vraag dan waarom. Een goede vakman legt dat in één zin uit, bijvoorbeeld: "Hier zit grind, planken achteraf tegenzetten gaat niet."

Beschoeiing gaat hand in hand met het graven, dus de voorbereiding geldt voor het hele werk. Voordat de ploeg aankomt, zou het volgende geregeld moeten zijn:

• De ligging van ondergrondse leidingen (gas, water, elektriciteit, telecom, riolering) opvragen, in Vlaanderen via KLIP, en waar nodig laten aanduiden op het terrein
• Duidelijkheid over waar de uitgraving loopt: enkel op je eigen perceel of ook op het voetpad of de straat
• Bij een appartement: overleg met de syndicus of de VME als er gegraven wordt bij gemeenschappelijke leidingen of op de gemeenschappelijke grond
• Toegang voor de graafmachine en de vrachtwagen, en een plek voor de uitgegraven grond en het beschoeiingsmateriaal
• Afspraken met de buren als de sleuf langs hun afsluiting of funderingen loopt

De ligging van de leidingen kennen is cruciaal. Bij het manueel bijwerken van de bodem en het inslaan van planken raak je gemakkelijk een kabel of gasleiding. Wordt een gasleiding beschadigd of ruik je gas, verlaat dan meteen de sleuf en de omgeving, rook niet, gebruik geen elektrische toestellen en bel op veilige afstand 112 of de storingsdienst van je netbeheerder (Fluvius, Sibelga, ORES of RESA, afhankelijk van waar je woont). Raak een beschadigde elektriciteitskabel niet aan en verwittig de netbeheerder. Herstellingen aan elektrische leidingen gebeuren enkel door een bevoegde elektricien.

De werkwijze verschilt per systeem. Bij een gewone uitgraving tot 2 m met houten of gemengde beschoeiing ziet het er vereenvoudigd zo uit:

1. Het tracé van de sleuf uitzetten en de aangeduide leidingen controleren.
2. De verharding (klinkers, asfalt, teelaarde) verwijderen en de teelaarde apart houden van de rest van de grond.
3. Een eerste laag uitgraven tot een diepte waarop de wand nog veilig blijft staan, meestal maar enkele tientallen centimeters.
4. De eerste planken plaatsen zodat ze ongeveer 10 tot 15 cm boven het maaiveld uitsteken en vallende stenen of werktuigen tegenhouden.
5. De staanders en stempels plaatsen en aanspannen, zodat de planken stevig tegen de wand drukken.
6. Verder uitgraven in lagen en bij elke laag extra planken en stempels toevoegen.
7. Openingen tussen plank en wand opvullen met grond of wiggen, zodat de plank geen speling heeft.
8. Een ladder of een andere veilige uitweg plaatsen die boven de rand van de sleuf uitsteekt.
9. De rand van de sleuf afzetten met een afsluiting of lint, en 's nachts verlichten als de sleuf op de openbare weg ligt.

Met een sleufkist is de werkwijze eenvoudiger: de graafmachine graaft een stuk uit, laat de kist erin zakken of drukt ze geleidelijk mee, en pas als de kist staat gaan de mensen de sleuf in. Na het leggen van de leiding en een gedeeltelijke aanvulling schuift de kist verder.

Eén regel geldt voor elk systeem: niemand staat in een onbeschoeid deel van de sleuf, ook niet "even, tot de plank aangegeven is". Net bij zulke momenten gebeuren de ongevallen. Daarom is het beschoeien van een diepe sleuf geen klus voor een doe-het-zelver. Het vraagt ervaring, het juiste materiaal en iemand die de wand van bovenaf in het oog houdt.

De uitgegraven grond komt op voldoende afstand van de rand, meestal minstens een halve meter, en verder bij zware machines of hogere hopen. Een zware hoop duwt op de wand en de beschoeiing, en daar is bij het bepalen van de stempels niet altijd rekening mee gehouden.

Hoe zwaar de beschoeiing is, en dus ook hoeveel tijd en werk ze vraagt, hangt vooral af van:

• De grondsoort: samenhangende leem laat zich makkelijker beschoeien dan los grind, zand of opgevulde grond met bouwpuin
• Grondwater: sijpelt er water door de wand, dan spoelt de grond weg, moet er gepompt worden en moet de beschoeiing soms dichter
• Leidingen die de sleuf kruisen: elke buis of kabel betekent manueel bijwerken en de beschoeiing er rond aanpassen
• De beschikbare ruimte: op een smalle koer is een sleufkist soms niet mogelijk en moet het hout met de hand aangedragen worden
• De nabijheid van gebouwen en wegen: trillingen en verkeerslast vragen dichtere stempels en een grondigere controle
• De vorm van de uitgraving: een lange rechte sleuf is eenvoudiger dan een uitgraving met knikken, verbredingen en putten
• Het weer: regen maakt de wanden week, vorst maakt ze tijdelijk steviger, maar na het ontdooien kunnen ze loskomen

Wat de tijd betreft: een korte sleuf voor een wateraansluiting graaft en beschoeit een ervaren ploeg vaak op één dag. Een langere rioolsleuf met een sleufkist vordert ongeveer even snel als het graven en leggen zelf. Bij houten beschoeiing in slechte grond gaat het merkbaar trager, omdat elke laag beveiligd moet zijn voordat de volgende volgt.

Belangrijk is ook hoe lang de sleuf openblijft. Een beschoeiing die één dag standhoudt, doet dat niet per se twee weken lang met regen en wisselende temperaturen. Sleept het werk in de sleuf aan, bijvoorbeeld omdat er gewacht wordt op de aansluiting door de netbeheerder of het waterbedrijf, reken dan op meer controles en vaker bijspannen van de stempels.

Beschoeiing is maar een middel om het eigenlijke werk in de sleuf mogelijk te maken. Het loont daarom om vooraf af te spreken wie wat doet en in welke volgorde:

• Voor het beschoeien: de leidingen in kaart brengen en eventueel klinkers of asfalt opbreken
• Tijdens het beschoeien: de loodgieter of de ploeg die de buizen, putten of drainage legt
• Na het leggen van de leidingen: de landmeter voor de inmeting van de werkelijke ligging, als de netbeheerder of het waterbedrijf daarom vraagt, en een laatste controle van ligging en verval voordat de sleuf dichtgaat
• Op het einde: aanvullen in lagen met verdichten en het stap voor stap weghalen van de beschoeiing

Net dat weghalen wordt vaak onderschat. De planken worden niet allemaal tegelijk uitgetrokken voor het aanvullen. Er wordt van onder naar boven gewerkt: een laag aanvullen en verdichten, het bijhorende deel van de beschoeiing losmaken, en zo verder. Trek je de beschoeiing te vroeg weg, dan kan de wand in de aanvulling schuiven, de pas gelegde leiding beschadigen of ervoor zorgen dat de aanvulling slecht verdicht raakt. Bij een sleufkist wordt de kist meestal geleidelijk opgetrokken tijdens het aanvullen.

Loopt er een rioolleiding door de sleuf, dan worden het juiste verval en het zandbed nog in de beschoeide sleuf gecontroleerd. Na het aanvullen kun je niets meer rechtzetten zonder opnieuw te graven. Daarom blijft de beschoeiing staan tot alles gecontroleerd en in orde is.

In de praktijk komen telkens dezelfde fouten terug. Sommige zijn meteen gevaarlijk, andere tonen zich pas na een tijd:

• Een onbeschoeid deel van de sleuf ingaan, wat kan eindigen in bedolven raken, ook bij een diepte van ongeveer 1,5 m
• Een beschoeiing die niet boven het maaiveld uitsteekt, waardoor stenen, brokken grond of werktuigen in de sleuf vallen
• Uitgegraven grond vlak tegen de rand, die de wand belast en de beschoeiing vervormt
• Stempels die niet aangespannen zijn of te ver uit elkaar staan, waardoor planken doorbuigen en er holtes achter ontstaan
• Niet opgevulde ruimtes achter de planken, waardoor de grond langzaam wegzakt en het terrein errond verzakt
• Beschadigd of rot hout dat onder druk breekt
• De hele beschoeiing in één keer uittrekken voor het aanvullen, waarna de wand op de leiding schuift en de aanvulling later zakt
• Geen controle na een regenbui of na het weekend, terwijl niemand gekeken heeft of er iets verschoven is

De gevolgen worden vaak pas na maanden zichtbaar. Verzakte klinkers boven het tracé van een aansluiting, een barst in een boordsteen of een doorgezakte buis bij een camera-inspectie van de riolering hebben niet zelden hun oorsprong in een slecht beschoeide of te vroeg vrijgemaakte sleuf. Het loont dus om ook te controleren wat je na het aanvullen niet meer ziet.

Een beschoeiing lever je niet op als een werk dat jaren moet meegaan, maar als een veilige toestand van de sleuf voor het volgende werk. Controleer ze voordat er iemand in gaat, na elke regenbui, na een onderbreking van het werk en voor het aanvullen. Let bij de oplevering op deze punten:

• Alle verticale wanden van de diepere uitgraving zijn over de volle hoogte tot op de bodem beschoeid
• De beschoeiing steekt boven het omliggende terrein uit en houdt vallende voorwerpen tegen
• De planken sluiten goed aan tegen de wand en er zijn geen zichtbare holtes achter
• De stempels zitten stevig vast, zijn niet krom en niemand gebruikt ze als trede
• Hout en stalen onderdelen zijn niet gebarsten, rot of op een andere manier beschadigd
• Uitgegraven grond en materiaal liggen op voldoende afstand van de rand
• Er is een veilige uitweg die boven de rand van de sleuf uitsteekt
• De rand van de sleuf is afgezet, en op de openbare weg ook gesignaleerd en 's nachts verlicht
• Op de bodem staat geen water dat de wanden ondermijnt, of er is een pomp voorzien
• Voor het aanvullen is de volgorde van aanvullen, verdichten en weghalen van de beschoeiing afgesproken
• In het werkverslag staat de beschoeide oppervlakte, zodat je ze kunt vergelijken met de aangerekende vierkante meters