Handmatig graven in grondklasse 1 tot 4

Handmatig graven wordt in de prijslijst per kubieke meter gerekend. Daarbij meet men het volume grond in vaste toestand, dus zoals hij in de bodem lag voor het graven. Een sleuf van 10 m lang, 0,4 m breed en 0,8 m diep is 3,2 m³ uitgraving. Uitgegraven grond komt wel losser te liggen en neemt op een hoop meer plaats in, naargelang de grondsoort doorgaans ongeveer een tiende tot een derde meer. Hou daar rekening mee als je een container bestelt of plaats zoekt om de grond tijdelijk te stockeren.

De post zelf houdt in: de grond losmaken, hem uitwerpen of naar de rand van de uitgraving brengen en de bodem ruw effenen. Andere handelingen staan in een raming meestal apart vermeld:

• Grond met de kruiwagen naar een verder gelegen plek op het perceel brengen
• Grond laden en van de werf afvoeren
• Beschoeiing, dus het stutten van de wanden van de uitgraving
• Water uit de uitgraving pompen
• Opnieuw aanvullen en laagsgewijs verdichten
• Teelaarde afgraven, als die apart wordt bewaard

Vergelijk je offertes, kijk dan of je wel hetzelfde vergelijkt. De ene ploeg rekent het verplaatsen van de grond naar achter in de tuin mee, de andere laat hem naast de sleuf liggen.

Met de hand of met de machine?

Een minigraver graaft in een uur ongeveer wat twee mensen op een dag doen. Toch heeft handwerk zijn plaats. Het is nauwkeuriger, veroorzaakt geen trillingen, beschadigt geen gazon of klinkers door een machine die over het terrein rijdt en is bij nutsleidingen vaak de enige verstandige optie. In de praktijk combineert men beide: de machine haalt het grootste volume weg, met de hand werkt men hoeken, bodem en de zones rond leidingen en kabels bij.

De prijslijst deelt grond in volgens hoe moeilijk hij te ontgraven is. Hoe hoger de klasse, hoe lastiger de grond loskomt en hoe minder een arbeider per dag uitgraaft. Op deze pagina komen drie varianten samen: de hoofdpost voor grond van klasse 1 tot 2 en twee varianten voor uitgraving tot 1 m diep in grond van klasse 3 en van klasse 4.

In België vind je die verschillen op korte afstand. Zandgrond is typisch voor de Kempen en een groot deel van het noorden van Vlaanderen, leem voor de streek rond Brabant en Haspengouw, zware klei voor de polders en de oevers langs de Schelde. In het zuiden van het land zit vaak veel steen in de bodem. Rond oudere woningen ligt bovendien geregeld opgehoogde grond met puin.

Klasse 1 tot 2: lichte grond

Hieronder vallen teelaarde, zand, losse en licht samenhangende grond en lichte leem zonder grote stenen. Je werkt met de spade en de schop, de houweel heb je maar af en toe nodig. Het gaat vlot, maar in droog zand kalven de wanden snel af. Onderschat het stutten van de wanden dus niet, ook al lijkt het graven zelf eenvoudig.

Klasse 3: middelzware grond

Typisch zijn samenhangende leem, kleiige grond, grind en zand met kleinere stenen en vastgereden grond rond oudere huizen. Zonder houweel kom je hier nergens, de spade gaat er maar met moeite in. Het tempo zakt duidelijk en de arbeider raakt sneller moe. Let op met natte klei: hij kleeft aan het gereedschap, en grond die je in droge periodes als klasse 3 graaft, wordt in een regenrijke week erg traag werk.

Klasse 4: zware grond

Harde, uitgedroogde klei, grind met keien, grond vol stenen en oude ophogingen met puin en betonresten. Hier werk je met houweel en koevoet, soms helpt een elektrische breekhamer. Elke grotere steen moet je loswrikken en eruit halen. Het tempo ligt meerdere keren lager dan in lichte grond.

De klasse kennen voor je begint

Het betrouwbaarst is een proefput. Graaf op een of twee plaatsen een gat tot de geplande diepte en kijk wat er bovenkomt. Een grondonderzoek bij de plannen van je woning helpt ook, net als de ervaring van de buren. Vaak is de bovenste laag licht en zit er vanaf ongeveer een halve meter harde klei of grind met stenen. Spreek met de ploeg vooraf af hoe jullie te werk gaan als de grondklasse tijdens het werk verandert.

Ondergrondse leidingen

Dit is het belangrijkste punt van het hele werk. Voor de eerste spade de grond ingaat, moet je weten wat er onder zit. In Vlaanderen vraag je de plannen van kabels en leidingen op via het KLIP, het Kabel- en Leidinginformatieportaal. In Brussel en Wallonië verloopt dat via het federale meldpunt KLIM/CICC. Daarmee zie je waar gas, elektriciteit, water, riolering en telecom ongeveer lopen. Op je eigen perceel denk je ook aan je eigen leidingen: de voeding naar het tuinhuis of de garage, de leiding van de regenwaterput, de drainage, de septische put, een infiltratievoorziening of de tuinverlichting.

Plannen tonen de ligging bij benadering. Vlak bij aangegeven leidingen graaf je dus voorzichtig, met de hand en zonder breekhamer. Stoot je op een waarschuwingslint of een zandbed, dan zit de leiding dichtbij.

Uitzetten en plaats voor de grond

Markeer de omtrek van de uitgraving met een koord en paaltjes of met spuitverf en bepaal de diepte vanaf een vast punt, bijvoorbeeld de dorpel van de voordeur. Spreek af waar de grond naartoe gaat. Uitgegraven grond hoort niet tegen de rand te liggen, doorgaans minstens ongeveer een halve meter ervan, zodat hij de wand niet belast en niet terugvalt. Leg de teelaarde apart, die komt later van pas voor het afwerken van de tuin. Wordt de grond afgevoerd, bestel de container dan op tijd en zet hem zo dat je er met de kruiwagen vlot bij kunt. Bij een rijwoning betekent dat soms dat de grond door de woning moet: bescherm dan vloeren en deurkaders.

Wat klaar moet zijn als de ploeg aankomt

• Plannen van kabels en leidingen opgevraagd en de ligging op het terrein aangeduid
• Omtrek en diepte van de uitgraving gemarkeerd
• Vrije toegang, struiken, klinkers of boordstenen verwijderd
• Plaats voor de grond afgesproken of container besteld
• Water en stroom bereikbaar als er een breekhamer of pomp nodig is

Een ervaren ploeg begint met het afgraven van de teelaarde, die opzij gaat. Daarna graaft men in lagen, niet in één keer diep op één plek. Bij een sleuf werkt men per stuk, bij een put voor een poer verdiept men gelijkmatig over de hele oppervlakte. De wand wordt intussen met de spade rechtgestoken, zodat hij loodrecht staat of de afgesproken helling heeft.

Vanaf ongeveer 0,8 tot 1 m diepte kun je de grond niet meer gemakkelijk op de rand werpen. Bij diepere uitgravingen werkt men daarom met een tussentrap, gooit men de grond in fasen over of haalt men hem met emmers naar boven. Ook daarom zijn de varianten voor zwaardere grond op deze pagina beperkt tot 1 m diepte: met elke extra decimeter gaat het werk trager en stijgt het risico.

De diepte controleert men met een rei en waterpas, een nivelleertoestel of een laser vanaf het vaste punt. Funderingen voor een tuinmuur, carport of aanbouw komen doorgaans op vorstvrije diepte, in België meestal rond 0,8 m. De exacte waarde volgt uit de plannen of het advies van de ingenieur. Bij sleuven voor leidingen denkt men aan het verval en aan het zandbed dat nog onder de buis komt.

Tot slot wordt de bodem bijgewerkt. Losse grond gaat eruit, de bodem wordt geëffend en men loopt er niet meer onnodig over. Bij funderingen werk je de laatste centimeters best pas vlak voor het storten van het beton af, zodat de bodem niet doorweekt of bevriest.

Hoe lang het duurt

De tijd hangt vooral af van de grondklasse, de diepte, de breedte en hoe ver de grond weg moet. In lichte grond haalt een stevige arbeider op een dag enkele kubieke meters, in zware grond met stenen meestal maar een fractie daarvan. Een smalle sleuf vraagt per kubieke meter meer tijd dan een brede put, omdat je er moeilijker in werkt. Regendagen rekken het werk nog: natte grond is zwaarder en kleeft.

Een instortende wand is een van de gevaarlijkste ongevallen op een werf. Een kubieke meter grond weegt bijna twee ton, en ook een vrij ondiepe sleuf kan iemand bedelven. De vuistregel is eenvoudig: hoe dieper en hoe losser de grond, hoe meer je de wanden moet beveiligen.

• Uitgravingen dieper dan ongeveer 1,2 m krijgen doorgaans een beschoeiing of een talud, in losse of natte grond ook al minder diep
• De helling van het talud hangt af van de grond, zand houdt slechter dan samenhangende leem
• Uitgegraven grond en materiaal komen niet op de rand
• Na regen of vorst controleer je de wanden voor je de uitgraving ingaat
• In een diepere sleuf werkt niemand alleen

Bij leidingen gelden strikte regels. Beschadig je een gasleiding of ruik je gas, verlaat dan meteen de plek, gebruik geen vuur of elektrische toestellen en bel 112 of de netbeheerder: Fluvius in Vlaanderen, Sibelga in Brussel, ORES of RESA in Wallonië. Raak een beschadigde elektriciteitskabel niet aan, ga op afstand staan en verwittig de netbeheerder. Elk werk aan een elektrische installatie hoort bij een vakkundige elektricien, en een nieuwe kabel in de tuin moet volgens het AREI aangelegd en door een erkend keuringsorganisme gekeurd worden.

Wees ook voorzichtig vlak naast een bestaande woning, zeker bij een halfopen woning of rijwoning met een gemene muur. Graven onder het niveau van de fundering of eronder kan de stabiliteit aantasten. Dat is geen gewoon graafwerk meer maar een ingreep in de draagstructuur, en dat hoort bij een stabiliteitsingenieur en een gespecialiseerde aannemer.

Hoe zwaar handmatig graven is, en dus ook wat het kost, lees je niet alleen af aan het aantal kubieke meters. Hetzelfde volume kan een eenvoudige klus van een halve dag zijn of een week zwoegen.

Het werk gaat vlotter bij:

• Lichte, droge grond zonder stenen
• Vrije ruimte rond de uitgraving en een korte weg voor de kruiwagen
• De mogelijkheid om de grond op het perceel te laten
• Een uitgraving op één diepte zonder leidingen in de buurt

Het werk wordt zwaarder door:

• Harde klei, grind met keien of een oude ophoging met puin
• Boomwortels die je moet doorhakken
• Grondwater of regen die de sleuf onder water zet
• Krappe plekken, graven tegen een muur of onder een dakoversteek
• Leidingen waarbij je centimeter per centimeter moet werken
• Grotere diepte, beschoeiing en grond met emmers naar boven halen
• Lange verplaatsingen door de tuin, door de woning of over trappen

Te diep gegraven. Graaft men dieper dan nodig en vult men de bodem daarna op met losse grond, dan ontstaat er een zachte laag. Een fundering of leiding zakt daarop. Een te diepe plek vul je op met beton of verdicht steenslag, niet met grond van de hoop.

Doorweekte of bevroren bodem. Blijft de uitgraving wekenlang open, dan wordt de bodem nat, verandert hij in modder en bevriest hij in de winter. Zo verliest de grond zijn draagkracht. Een uitgraving voor funderingen gaat zo snel mogelijk onder beton.

Grond op de rand. Een hoop grond tegen de rand drukt op de wand, die stort in en een deel van het werk is voor niets. Erger is het als er op dat moment iemand in de sleuf staat.

Graven zonder plannen van de leidingen. Een doorgesneden kabel of beschadigde gasaansluiting betekent gevaar, herstelling op eigen kosten en vertraging van de hele werf.

Verkeerd verval. Bij riolering of drainage gaat een slecht verval van de sleufbodem rechtstreeks over op de buis. Het water blijft staan en de leiding slibt dicht.

In één keer aanvullen. Grond die in één keer en zonder verdichten in de sleuf gaat, zakt na verloop van tijd. In het gazon krijg je een kuil, onder klinkers een verzakt spoor. Aanvullen doe je in lagen, elke laag verdicht met een stamper of trilplaat.

Een ondiepe sleuf voor een mantelbuis voor tuinverlichting, die een elektricien daarna aansluit, een drainage of poeren voor een tuinafsluiting kun je zelf graven als je rug het toelaat en je tijd hebt. Diepere uitgravingen, graven in losse grond naast de woning en werk in de buurt van gas- of elektriciteitsleidingen laat je aan vakmensen over.

1. De plannen van kabels en leidingen opvragen en de ligging van alle eigen leidingen op het perceel nagaan.
2. De omtrek van de uitgraving uitzetten met koord en paaltjes en een vast punt kiezen om de diepte te meten.
3. Gereedschap klaarleggen: spade, schop, houweel, koevoet, kruiwagen, rei, waterpas, werkhandschoenen en stevige schoenen.
4. De teelaarde afgraven en op een aparte hoop leggen.
5. In lagen graven en de grond minstens ongeveer een halve meter van de rand leggen.
6. Bij aangeduide leidingen voorzichtig en alleen met de schop werken, zonder houweel.
7. Regelmatig de diepte meten en bij een sleuf het verval controleren.
8. De bodem effenen, losse grond eruit halen en de bodem daarna niet meer onnodig betreden.
9. Na regen de wanden controleren voor je de uitgraving opnieuw ingaat.
10. De uitgraving zo snel mogelijk gebruiken, dus beton storten of de leiding leggen, en daarna in lagen aanvullen en verdichten.

Eens aangevuld of volgestort, kun je een uitgraving niet meer controleren. Bekijk hem dus voor het volgende werk begint, liefst samen met wie het beton stort of de leiding legt.

• Afmetingen en ligging komen overeen met de plannen of de afspraak
• De diepte is op meerdere plaatsen gemeten vanaf het afgesproken vaste punt
• De bodem is vlak, zonder losse grond, modder of water
• Bij een sleuf voor leidingen heeft de bodem het juiste verval
• De wanden zijn stabiel en bij een diepere uitgraving beveiligd
• De uitgegraven grond ligt op veilige afstand van de rand
• Leidingen in de buurt zijn onbeschadigd en blootgelegde leidingen zijn beschermd
• De teelaarde ligt apart, als dat zo was afgesproken
• De omgeving is opgeruimd en de afvoer van grond is geregeld zoals afgesproken
• Het volume in kubieke meter is samen afgesproken voor de factuur wordt opgemaakt