Machinaal uitgraven van een bouwput

Een bouwput is een uitgraving over een grote oppervlakte, meestal enkele meters breed, die het volledige grondplan van het gebouw of een groot deel ervan beslaat. Sleuven voor funderingsstroken en voor nutsleidingen zijn aparte posten: daarvoor gebruikt de grondwerker andere graafbakken en een andere werkwijze. Een bouwput is vooral nodig in deze gevallen:

• Een woning met kelder of half ingegraven souterrain
• Een woning op een hellend perceel, waar een deel van de verdieping in het terrein wordt ingesneden
• Een funderingsplaat waarbij ongeschikte grond weg moet en vervangen wordt door verdicht steenpuin, zand of stabilisé
• Een zwembad, regenwaterput, septische put, kleine waterzuiveringsinstallatie, infiltratievoorziening of ondergrondse garage
• Een aanbouw met kelder naast een bestaande woning, bijvoorbeeld bij een rijwoning of halfopen bebouwing

Waarom gebeurt dit ook bij kleinere werven met een machine? Met de hand zou je weken bezig zijn met enkele tientallen kubieke meter, en ondertussen brokkelen de wanden af door de regen. Een kraan doet hetzelfde werk in een dag of twee, en een goede kraanman werkt de bodem af tot op enkele centimeter nauwkeurig.

Hoe het volume in kubieke meter wordt berekend

Een uitgraving wordt gemeten in vaste grond, dus in het volume dat de grond in het terrein innam voordat hij werd uitgegraven. Tot dat volume horen het grondplan van het gebouw, de werkruimte rondom en het volume van de schuine taluds. De werkruimte is een strook rond de toekomstige muren die de metsers en de dakdichter of isolatiezetter nodig hebben om de waterdichting en de isolatie van de kelder aan te brengen. Die is volgens het plan meestal ongeveer een halve meter tot een meter breed.

Houd er bij de afvoer rekening mee dat uitgegraven grond losser ligt en dus meer volume inneemt dan in het terrein. Bij zandgrond is het verschil kleiner, bij klei, leem met stenen of grindhoudende grond groter, vaak een vijfde tot een derde meer. Het aantal vrachtwagens kun je dus niet berekenen door gewoon de afmetingen van de put te vermenigvuldigen. Als je offertes vergelijkt, kijk dan of de firma het volume berekent volgens het plan, volgens een opmeting achteraf of volgens het aantal vrachten.

Plan en uitzetting van het gebouw

Werk altijd met het definitieve uitvoeringsplan van de architect en de stabiliteitsstudie, als die er is. Daarop staan de afmetingen van de put, de peilen en de breedte van de werkruimte. Twijfel je over een maat, vraag het dan na vóór het graven en niet erna.

Vóór de uitgraving zet een landmeter het gebouw uit volgens het plan. Hij plaatst schnurgerusten of referentiepunten buiten de toekomstige put, zodat de kraan ze niet beschadigt, en legt een vast peil vast. Zonder uitzetting gebeurt het makkelijk dat de woning enkele tientallen centimeter verkeerd komt te staan, of te dicht bij de perceelsgrens.

Kabels en leidingen in de grond

Onder het gras kunnen gasleidingen, elektriciteitskabels, waterleidingen, riolering of telecomkabels lopen. Hun ligging vraag je vooraf op, in Vlaanderen via KLIP, in Brussel en Wallonië via de gelijkaardige planaanvraag. In de buurt van aangeduide leidingen wordt niet met de graafbak gewerkt, maar met de hand of heel voorzichtig, volgens de voorwaarden van de beheerder.

Raakt de kraan een gasleiding of ruik je gas, zet de machine dan meteen stil, verlaat de plek, laat niemand in de buurt komen en bel 112 of de netbeheerder (Fluvius in Vlaanderen, Sibelga in Brussel, ORES of RESA in Wallonië). Gebruik geen open vuur en bedien geen schakelaars. Is een elektriciteitskabel beschadigd, dan raakt niemand die aan. Het herstel is uitsluitend voor de netbeheerder en een erkend elektricien.

Grondonderzoek

Bij een woning met kelder of op een helling is een grondonderzoek, meestal met sonderingen, het zeker waard. Daarmee weet je welke grond er op funderingsdiepte zit, of er grondwater staat en welke taludhellingen veilig zijn. In grote delen van Vlaanderen, zeker in polder- en valleigebieden, staat het grondwater ondiep. Zonder die gegevens worden de helling van de wanden en de manier van ontwateren pas tijdens het graven bepaald, vaak na de eerste afschuiving.

Toegang, ruimte en afvoer

• De toegangsweg moet een kraan en vrachtwagens kunnen dragen: zachte grond na regen houdt ze niet altijd
• Op het perceel is plaats nodig voor een tijdelijke grondberging voor de latere aanvulling
• Bomen, luchtlijnen of afsluitingen mogen de machine niet hinderen of erdoor beschadigd raken
• Spreek vooraf af waar de overtollige grond naartoe gaat en wie de afvoer regelt

Bij aanpalende woningen is het verstandig om vóór de werken een plaatsbeschrijving te laten opmaken, met foto's van de staat van muren, gevels en kelders. Verschijnt er later een barst, dan kun je aantonen of die er al was.

De werkwijze hangt af van de grootte van de put, maar de basisstappen zijn bijna altijd dezelfde:

1. De uitzetting, het vaste peil en de ligging van de aangeduide leidingen controleren.
2. De teelaarde, de bovenste vruchtbare laag, afgraven en apart aan de rand van het perceel stockeren.
3. De omtrek van de put aftekenen, inclusief werkruimte en bovenrand van de taluds.
4. In lagen graven vanaf één kant en de grond rechtstreeks op vrachtwagens laden of op de tijdelijke berging zetten.
5. De taluds gaandeweg op de afgesproken helling afwerken of de beschoeiing plaatsen.
6. De diepte controleren met een waterpastoestel of laser ten opzichte van het vaste peil.
7. De laatste centimeters boven het funderingsniveau afwerken met een gladde talud- of slootbak zonder tanden, of met de hand.
8. Een pompput maken en de bodem ontwateren als er water verschijnt.
9. De put laten nakijken door de ingenieur-stabiliteit of de grondexpert, als het plan dat vraagt.

Teelaarde wordt apart gehouden omdat je ze later terug in de tuin gebruikt. Wordt ze gemengd met klei en zand uit de diepte, dan is ze nauwelijks nog bruikbaar en moet er onnodig meer grond afgevoerd worden.

De laatste graafstap is belangrijker dan hij lijkt. De tanden van de bak woelen de grond onder de bodem los. Wordt de put te diep gegraven en daarna met losse grond bijgevuld, dan ontstaat een zachte plek die later zakt. Een ervaren kraanman graaft daarom net boven het gevraagde niveau en trekt de bodem af met een gladde bak.

Hoe lang het duurt

De put voor een gewone woning met kelder is bij goede toegang en lichte grond meestal op één tot drie dagen uitgegraven. Rotsachtige ondergrond, weinig ruimte, trage afvoer of grondwater vragen meer tijd. De put zelf blijft beter niet te lang open liggen. Regen en vorst verminderen het draagvermogen van de bodem, dus laat zo snel mogelijk de laag mager beton of de steenslag volgen. Zo bescherm je de afgewerkte bodem.

Schuine taluds of beschoeiing

Een verticale wand zonder stutting is in gewone grond alleen veilig tot een kleine diepte, doorgaans ongeveer 1,20 tot 1,25 meter, en dan nog alleen in samenhangende, droge grond. Diepere putten moeten onder talud gegraven of beschoeid worden. Een instortende wand kan iemand bedelven, ook als die wand er stevig uitziet.

Een talud is de eenvoudigste oplossing als er genoeg ruimte is op het perceel. De wanden worden schuin gegraven, met een helling die afhangt van de grondsoort. Los zand vraagt een flauwer talud, stevige klei kan steiler. Het nadeel is een groter uitgravingsvolume en daarna ook meer aanvulling.

Beschoeiing gebruik je waar een talud niet kan, bijvoorbeeld tegen de perceelsgrens, naast een aanpalende woning of langs de straat. Mogelijke systemen zijn stalen damplanken, een berlinerwand met houten of betonnen tussenplaten, sleufbekistingskasten of een palenwand. De beschoeiing wordt door een ingenieur-stabiliteit ontworpen en is een aparte post. Vraag bij de keuze van de firma of ze die zelf kan plaatsen of met wie ze samenwerkt.

Graven naast een aanpalende woning

Komt de put dieper dan de fundering van de buren en ligt hij er dichtbij, dan kan de grond onder die fundering zijn steun verliezen. Bij rijwoningen met een gemene muur is dat een veelvoorkomende situatie. De oplossing moet door een ingenieur-stabiliteit uitgewerkt worden. Gebruikelijke aanpakken zijn graven in korte stroken, het onderschoeien van de fundering of een beschoeiing. Begin er niet aan zonder ontwerp, ook al lijkt het maar een kort stuk.

Grondwater en regenwater

Water in de put weekt de bodem op en maakt de taluds minder stabiel. Bij een kleine toevloed volstaan een pompput in de laagste hoek en een dompelpomp voor vuil water. Bij een hogere grondwaterstand moet het peil verlaagd worden met een bemaling, bijvoorbeeld een bronbemaling of filterbemaling, en die wordt door een specialist ontworpen. Leid regenwater van het omliggende terrein weg van de rand van de put, zodat het niet langs de taluds naar beneden loopt.

Blijkt uit het grondonderzoek dat het grondwater hoog staat, dan heeft dat ook gevolgen voor de kelder zelf. Vaak is dan een waterdichte kuip in waterdicht beton of een waterdichting tegen drukkend water nodig. Dat weet je beter vóór het graven dan erna.

Voor kleine putten en krappe percelen gebruikt men minigravers en graaflaadcombinaties, in de volksmond vaak een "JCB" genoemd. Voor grotere putten komen rups- of bandenkranen met een langere reikwijdte, die rechtstreeks op vrachtwagens laden. Een grotere machine werkt sneller, maar heeft een stevige toegang en draairuimte nodig. Vraag bij de offerte welke machine de firma plant en hoe die op het perceel geraakt. Bij een rijwoning zonder zijtoegang is dat vaak de eerste vraag.

De moeilijkheidsgraad, en dus ook de prijs, wordt vooral bepaald door:

• De grondsoort: zand en leem graven makkelijk, zware klei en grind moeilijker, rots kan een hydraulische breekhamer vragen
• De diepte van de put en de nood aan taluds of beschoeiing
• De toegang tot het perceel, de breedte van de doorgang, de helling van het terrein en de afstand tot de straat
• Leidingen in de grond die handwerk vragen
• Grondwater en de nood aan pompen of bemaling
• De afstand tot de stortplaats of verwerker en de manier van laden
• Oude funderingen, beton, boomwortels of bouwafval in de grond
• De gevraagde nauwkeurigheid van de bodem en het reinigen van de straat na het rijden van de vrachtwagens

Op oudere percelen, zeker bij afbraak en heropbouw, vindt men onder het gras vaak resten van een oude woning, een waterput, een beerput, een oude stookolietank of opgevuld afval. Zulke vondsten verlengen het werk en soms moet ook de verwijdering geregeld worden. Weet je van zoiets, meld het dan vooraf aan de firma.

Waar de grond naartoe gaat

Een deel van de grond blijft meestal op het perceel voor de aanvulling en de terreinaanleg. De rest wordt afgevoerd. Uitgegraven grond die je niet op de werf hergebruikt, moet naar een plaats die hem mag aanvaarden, zoals een andere werf, een grondreinigingscentrum of een erkende verwerker, met de bijhorende documenten. Spreek vooraf af of de grondwerker de afvoer en verwerking regelt of dat je dat zelf doet. Grond die vervuild is met olie, bouwpuin of oud afval kun je niet zomaar over de tuin verspreiden.

De uitgraving is maar het begin van een reeks werken, en elke schakel heeft iets nodig van de vorige:

• De landmeter zet het gebouw uit vóór het graven en meet bij grotere werven ook de afgewerkte put op
• De grondexpert of ingenieur-stabiliteit controleert de funderingszool, dus of de grond op de bodem overeenkomt met wat in de berekening werd aangenomen
• De ruwbouwaannemer moet kunnen starten zodra de put klaar is, zodat de bodem niet nat wordt of bevriest
• De loodgieter moet weten waar de doorvoeren voor riolering en aansluitingen door de fundering komen
• Wie de waterdichting en isolatie plaatst, heeft voldoende werkruimte rond de keldermuren nodig
• De aanvulling gebeurt pas na de waterdichting, de bescherming ervan en de drainage, in lagen en verdicht

Waarom is de timing zo belangrijk? Komt de ruwbouwploeg pas twee weken later, dan kan de put er na een regenbui helemaal anders uitzien. Een modderige bodem moet opgeruimd worden, soms dieper uitgegraven en vervangen door steenslag. Daarom plan je de uitgraving volgens de datum van de betonwerken, en niet omgekeerd.

• Te diepe bodem bijgevuld met losse grond: onder de fundering ontstaat een zachte plek, de woning zakt ongelijk en er komen barsten in het metselwerk
• Geen werkruimte: er is geen plaats om de waterdichting goed aan te brengen, ze gebeurt haastig en de kelder wordt later vochtig
• Te steile taluds: de wanden schuiven in de put, brengen mensen in gevaar en bedelven de afgewerkte bodem
• Grond vlak naast de rand gestockeerd: dat belast het talud en verhoogt de kans op afschuiving, meestal stockeert men minstens een meter van de rand, bij diepere putten verder
• Water niet onder controle: een doorweekte bodem verliest draagvermogen en onder het beton blijft modder zitten
• Teelaarde en ondergrond door elkaar: de tuin mist een goede bovenlaag en er moet onnodig meer grond weg
• Graven zonder leidingen op te vragen: een beschadigde leiding of kabel, stilgelegde werken en risico op ongevallen
• Put te lang open: regen en vorst tasten de bodem aan en de taluds brokkelen geleidelijk af

Veel van deze fouten zie je niet meteen. Een zachte plek onder de fundering toont zich vaak pas na jaren, als de woning af is en herstel heel ingrijpend wordt. Daarom loont een controle van de bodem ook bij kleinere werven.

Veiligheid op de werf

Een open put is vooral gevaarlijk voor kinderen en voor wie 's avonds op de werf komt kijken. Zet de rand af met werfhekken of markeer hem duidelijk. Zolang de machine draait, blijft niemand binnen het bereik van de arm of naast een vrachtwagen die geladen wordt. Niemand gaat de put in voordat de kraanman klaar is en zeker is dat de taluds stabiel zijn. Gebruik een ladder of een afgegraven helling om in en uit de put te gaan, en spring niet van de wand.

Neem bij de oplevering het plan mee en loop rustig samen met de kraanman of de werfleider door de put. Laat de diepte nameten met een waterpastoestel ten opzichte van het vaste peil, niet op het zicht. Vraagt het plan een nazicht van de funderingszool door een grondexpert of ingenieur, bewaar dan het verslag. Dat komt later nog van pas.

• De afmetingen van de put komen overeen met het plan, inclusief werkruimte
• De diepte van de bodem klopt binnen een redelijke tolerantie en is met een toestel nagemeten
• De bodem is vlak, zonder modderige plekken, losse grond of tandsporen van de graafbak
• De taluds hebben de afgesproken helling en vertonen geen scheuren of afbrokkeling
• Een eventuele beschoeiing staat volgens het ontwerp van de ingenieur
• De pompput en de ontwatering werken en er blijft geen water op de bodem staan
• De aangeduide leidingen zijn onbeschadigd en zichtbaar gemarkeerd
• Teelaarde en aanvulgrond liggen apart en op voldoende afstand van de rand
• De schnurgerusten en het vaste peil zijn onbeschadigd gebleven
• De toegangsweg en de openbare weg zijn gereinigd
• De rand van de put is beveiligd tegen vallen
• Er is afgesproken wanneer de ruwbouwploeg start, en tot dan is de bodem beschermd