Machinaal graven van een sleuf voor nutsleidingen

Je hebt een sleuf nodig zodra een leiding door de grond loopt: van het openbare net naar de woning, van de woning naar het aansluitputje aan de rooilijn, naar een septische put of een kleine waterzuivering (IBA), naar een regenwaterput of infiltratievoorziening, naar de garage, het tuinhuis of een laadpunt aan de carport. In Vlaanderen komen afvalwater en regenwater meestal gescheiden aan. Dat betekent vaak twee buizen en dus een bredere of dubbele sleuf.

Machinaal graaft men waar dat fysiek en veilig kan. Met de hand graaft men alleen korte stukken, de zones rond bestaande leidingen en plekken waar geen machine bij kan, zoals een smalle doorgang naast een halfopen woning.

Onder "machinaal graven van een sleuf" verstaat men in de praktijk het uitgraven met de kraan en het zijdelings stockeren van de grond. Wat er precies in de prijs zit, kijk je na in de offerte. Deze posten worden vaak apart gerekend:

• Handmatig bijgraven en afwerken van de bodem
• Beschoeiing van de sleuf
• Wegpompen van grondwater of regenwater
• Zandbed en omhulling van de buis
• Aanvullen en verdichten
• Laden en afvoeren van overtollige grond
• Zagen en herstellen van asfalt, beton of klinkers

Vergelijk je offertes, kijk dan of ze hetzelfde omvatten. De ene aannemer rekent het aanvullen mee in de prijs per meter, de andere alleen het graven.

Bestaande leidingen opvragen en aanduiden

Deze stap sla je nooit over. Vraag voor je graaft de liggingsplannen op van alle kabels en leidingen in de zone. In Vlaanderen gebeurt dat via het KLIP-portaal, in Brussel en Wallonië via KLIM-CICC. Zo krijg je de plannen van de netbeheerder voor gas en elektriciteit, het waterbedrijf, de rioolbeheerder, de telecomoperatoren en eventueel de gemeente voor openbare verlichting. Plannen hebben een beperkte geldigheid. Vraag ze dus niet te vroeg aan, maar ook niet op het laatste moment. Vlak bij een aangeduide leiding graaft men met de hand, meestal in een strook van ongeveer een halve tot een volle meter langs weerszijden, volgens de richtlijnen van de beheerder.

Het gebeurt vaak dat een oude kabel of waterleiding op geen enkel plan staat. Zeker bij oudere woningen en verkavelingen uit de jaren zestig en zeventig zie je dat regelmatig. Een goede kraanman graaft daarom ook op een "leeg" perceel voorzichtig en let op kleur en structuur van de grond. Duikt er op een onverwachte plek een zandstrook of een gekleurd lint op, dan stopt hij.

Ontwerp en afspraken met de netbeheerder

Het tracé, de diepte en het materiaal van de aansluiting volgen uit het ontwerp en uit de technische voorschriften van de netbeheerder of het waterbedrijf. Elke beheerder heeft eigen richtlijnen, bijvoorbeeld over de plaats van de muurdoorvoer, het type wachtbuis of de diepte. Vraag die op voor je laat graven. Zo hoef je achteraf niet bij te graven of een buis te verleggen.

Terrein en toegang

• Het tracé is uitgezet op het terrein met spuitverf, piketten of een koord, bij lange stukken of riolering met verval liefst door een landmeter
• De machine kan erbij: breedte van de doorgang, draagkracht van de grond, laaghangende kabels en takken
• Er is plaats om de grond naast de sleuf te stockeren, niet pal op de rand
• Je hebt beslist of de teelaarde apart moet blijven van de ondergrond
• Zand voor bed en omhulling ligt klaar op de werf, zodat de sleuf niet langer openblijft dan nodig
• Er is afgesproken wie de buis legt en wie het werk nakijkt voor het aanvullen

1. Aanduiding en tracé overlopen met de verantwoordelijke, dieptes en aansluitpunten bevestigen.
2. Verharding zoals asfalt of beton insnijden met een zaag, zodat de randen niet in grote brokken afscheuren, of klinkers opbreken en opzij leggen.
3. Met de hand peilsleuven graven op plaatsen waar het tracé bestaande leidingen kruist.
4. Teelaarde afschrapen en apart leggen als ze later terug in de tuin moet.
5. De sleuf graven met een sleufbak van de juiste breedte, de diepte tussendoor meten met een laser, een waterpastoestel of een meetlat.
6. Bij riolering het verval per stuk controleren, niet pas op het einde.
7. Beschoeiing plaatsen als de diepte of de toestand van de grond dat vraagt.
8. De bodem met de hand afwerken en egaliseren, stenen en wortels verwijderen.
9. De sleuf droog houden als er water binnenloopt.
10. De sleuf overdragen aan wie de buis of kabel legt.

De kraan graaft de bodem een paar centimeter minder diep dan nodig, de rest gebeurt met de schop. De reden is eenvoudig: de tanden van de bak woelen de bodem los en op losse grond zakt een buis na verloop van tijd weg. In fijne grond gebruikt men daarom vaak een bak zonder tanden of met een gladde snijrand.

De exacte waarden haal je uit het ontwerp en de voorschriften van de beheerder, die zich op de NBN-normen en eigen richtlijnen baseren. De cijfers hieronder zijn richtwaarden. Zo weet je wat je kunt verwachten.

Waterleiding

Water moet vorstvrij liggen. In België geldt doorgaans een gronddekking van ongeveer 0,8 m. Je waterbedrijf, zoals De Watergroep, Farys, Pidpa, water-link of Vivaqua, geeft de precieze waarde op. Een sleuf van ongeveer 40 tot 60 cm breed laat toe om onderaan comfortabel te werken. Komt er een watermeterput in de tuin, dan is daar een ruimere put nodig.

Riolering

Bij riolering telt niet alleen de diepte, maar vooral een gelijkmatig verval. Voor huisaansluitingen met kleinere diameters rekent men meestal met ongeveer 2 %, het ontwerp kan iets anders voorschrijven. De diepte hangt af van twee hoogtes: het aansluitputje of de straatriool aan de ene kant, de uitgang van de woning aan de andere. Ligt de straatriool ondiep, zoals in sommige polderstreken, dan lukt het verval soms niet en is een pompput nodig. Dat zoek je best uit voor er gegraven wordt. Vergeet de regenwaterafvoer niet: die gaat vaak eerst naar een regenwaterput en via een overloop naar infiltratie of de regenwaterriool.

Elektriciteit en laagspanning

Voedingskabels in een tuin liggen meestal op ongeveer 0,6 tot 0,7 m diepte, onder een oprit dieper en in een mantelbuis. Kabels voor internet, camera's of een poortmotor gaan in wachtbuizen. De aansluiting op het net doet de netbeheerder zelf. Een kabel naar tuinhuis of laadpaal maakt deel uit van je eigen installatie: die legt en sluit een erkend elektricien aan volgens het AREI, met een keuring door een erkend keuringsorganisme. Wie de sleuf graaft, maakt alleen de sleuf.

Gasleiding

De gasleiding ligt doorgaans met een dekking van ongeveer 0,6 tot 0,8 m, volgens de voorschriften van de netbeheerder. Het leggen en aansluiten van de aftakking doet uitsluitend de netbeheerder of een erkende installateur. Raakt de kraan een gasleiding en ruik of hoor je gas, zet dan de machine meteen stil. Rook niet, gebruik geen vuur en geen gsm in de buurt, ga op veilige afstand staan en bel 112 of de wachtdienst van je netbeheerder: Fluvius in Vlaanderen, Sibelga in Brussel, ORES of RESA in Wallonië.

Gemeenschappelijke sleuf

Meerdere leidingen in één sleuf spaart werk uit, maar dan moet je de onderlinge afstanden respecteren die de normen en beheerders voorschrijven. Meestal ligt de riolering het diepst, het water hoger en opzij, de kabels op een eigen niveau. Combineer gas niet met andere leidingen zonder overleg met de netbeheerder. Een gemeenschappelijke sleuf is meestal breder of getrapt.

De prijs per lopende meter hangt af van hoeveel meter de machine op een dag echt kan graven. Dit vertraagt het werk en maakt het duurder:

• Diepte en breedte: hoe dieper, hoe meer grond en hoe strenger de veiligheidseisen
• Grondsoort: Kempens zand en leem graven vlot, zware klei, grind met keien of rotsachtige ondergrond gaan veel trager en vragen soms een hydraulische breekhamer
• Grondwater: in de polders en valleien staat het water vaak hoog, de sleuf moet dan bemalen worden, de wanden kalven af en de bodem wordt slap
• Bestaande leidingen en kruisingen waar met de hand gegraven moet worden
• Boomwortels, oude funderingen, opgehoogde grond met puin
• Weinig ruimte: smalle tuin bij een rijwoning, geen plaats om grond opzij te leggen, nood aan een kleinere machine
• Verhardingen die eerst gezaagd en later hersteld moeten worden
• Een korte lengte: verplaatsing en voorbereiding worden over weinig meters verdeeld
• Werken terwijl alles in gebruik blijft, bijvoorbeeld een oprit die bereikbaar moet blijven

Een vlak, droog en bereikbaar terrein, duidelijk aangeduide leidingen en ruimte om de grond naast de sleuf te leggen zorgen er daarentegen voor dat het werk zonder stilstand doorloopt.

Welke machine

Voor aansluitingen bij woningen gebruikt men meestal een minigraver van ongeveer 1,5 tot 3 ton. Die past ook in een smallere tuin en beschadigt het gazon minder. Bij lange, diepe sleuven op open terrein werkt een grotere rupskraan of een graaflaadcombinatie sneller, omdat die de grond meteen ook kan verplaatsen en laden. Voor korte, ondiepe kabelsleuven bestaan kettinggravers of sleuvenfrezen. Die maken een smalle sleuf met weinig schade aan de omgeving, maar zijn niet geschikt voor steenachtige grond.

Beschoeiing en veiligheid

Een smalle sleuf met rechte wanden is een van de gevaarlijkste plekken op een werf. Grond kan zonder waarschuwing afschuiven, ook als de wand stevig lijkt. In een sleuf dieper dan ongeveer 1,2 m stap je niet zonder beschoeiing of zonder voldoende flauwe taluds. Men gebruikt sleufkisten, beschoeiingsplaten met stempels, of men laat de wanden schuin aflopen als daar plaats voor is. Grond en machine horen niet vlak aan de rand, want dan wordt die extra belast. Zet de sleuf af, zeker als er kinderen of buren in de buurt komen, en daal veilig af via een ladder.

De sleuf zelf lost niets op. Ze bereidt het werk voor van de loodgieter, de netbeheerder of de elektricien. De meeste problemen ontstaan in de tijd tussen de verschillende ploegen.

• Plan zo dat de ploeg die de buis legt meteen na het graven komt, een open sleuf slibt bij regen dicht en de wanden kalven af
• Spreek af wie het zandbed en de omhulling aanbrengt: de grondwerker of de installateur
• Voor het aanvullen is vaak een inmeting van de werkelijke ligging nodig die de beheerder vraagt, zonder die inmeting gooi je de sleuf niet dicht
• Bij water en gas volgt een drukproef, bij riolering een dichtheidsproef, afhankelijk van de beheerder nog bij open sleuf
• Sommige beheerders willen de gelegde leiding zien voor alles dichtgaat, neem dus tijdig contact op

Hoe lang het duurt

Het graven zelf gaat meestal snel. Bij een gewone aansluiting voor een woning in goede grond haalt een minigraver tientallen meters per dag. In steenachtige grond, bij grondwater of met veel kruisingen kan dat een fractie zijn. Het hele traject van graven tot aanvullen duurt wel langer, omdat het wacht op het leggen, de proeven en de inmeting. Hou rekening met het Belgische weer: na een stevige regenbui is graven in klei een paar dagen niet zinvol.

Een aangevulde sleuf zakt nog. Ook bij goed verdichten zet de grond de eerste maanden nog wat. Daarom legt men de definitieve klinkers, asfalt of het gazon boven de sleuf meestal pas na een tijd, of boven een zorgvuldig verdichte aanvulling met steenslag of stabilisé.

Verkeerd verval van de riolering

Wordt de bodem niet tussendoor gemeten, dan ontstaat er een "golf". De buis buigt daarin door en op het laagste punt zet slib zich af. Dat merk je aan terugkerende verstoppingen en geurhinder, vaak pas na jaren.

Waterleiding te ondiep

Een stuk dat minder diep ligt, bijvoorbeeld bij de aansluiting op een meterput of onder een oprit, bevriest bij strenge vorst. Een gesprongen leiding zoek en herstel je dan in bevroren grond.

Buis rechtstreeks op stenen

Zonder zandbed en omhulling drukt een steen tegen de kunststof buis. Die vervormt of barst na verloop van tijd. Na het leggen omhult men de buis met fijn materiaal en pas daarna vult men aan met de uitgegraven grond.

Slecht verdichte aanvulling

Grond die in één keer wordt teruggestort en alleen met de kraan wordt aangereden, zakt later in. Boven de sleuf ontstaat een kuil, in de klinkers een verzakking. Je verdicht laag per laag, meestal enkele tientallen centimeters per keer, met een trilplaat of stamper, en voorzichtig boven de buis.

Geen waarschuwingslint

Boven elke leiding hoort een waarschuwingslint in de juiste kleur, meestal ongeveer 20 tot 40 cm boven de buis. Ontbreekt het, dan weet de volgende kraanman niet dat er iets ligt en graaft hij er recht op in.

Graven zonder liggingsplannen

Een geraakte kabel of gasleiding betekent gevaar, een onderbreking voor de hele straat en een schadevergoeding. Is een elektriciteitskabel beschadigd, kom er dan niet aan. Laat de machine staan als dat veilig kan en bel de netbeheerder en 112.

Teelaarde vermengd met ondergrond

Blijft de teelaarde niet apart, dan ligt na het aanvullen schrale leem of klei bovenaan. Het gras boven de sleuf groeit dan jarenlang slecht.

Je controleert op twee momenten: voor de leiding gelegd wordt en voor de sleuf dichtgaat. Het tweede moment is het belangrijkste, want daarna zie je niets meer. Maak voor het aanvullen foto's van het volledige tracé, met een meetlat naast de buis. Die foto's komen goed van pas bij latere werken in de tuin of aan de oprit.

• Het tracé volgt het ontwerp en de aanduiding en is niet verschoven richting omheining of bomen
• De diepte is op meerdere plaatsen gecontroleerd, niet alleen aan begin en einde
• Bij riolering is het verval over de volledige lengte gelijkmatig, zonder tegenverval
• De bodem is afgewerkt, zonder stenen, wortels of modder
• De wanden zijn stabiel, diepere stukken zijn beschoeid of onder talud gegraven
• Er staat geen water in de sleuf of er is een pomp voorzien
• Bestaande leidingen aan kruisingen zijn onbeschadigd en beveiligd
• De buis ligt op een zandbed en is omhuld met fijn materiaal
• De drukproef of dichtheidsproef is uitgevoerd en genoteerd
• De inmeting is gebeurd voor het aanvullen
• Boven elke leiding ligt een waarschuwingslint
• De aanvulling is laag per laag verdicht, het oppervlak is geëffend en de teelaarde ligt terug bovenaan
• Verhardingen en omgeving zijn in de afgesproken staat hersteld
• Je hebt foto's, proefverslagen en de documenten die de beheerder vraagt