Machinaal graven van funderingssleuven en poeren

Het gaat om het graven van sleuven of putten voor de fundering met een machine. Meestal is dat een minigraver, een graaflaadcombinatie of een rupskraan. Met de hand gebeurt enkel het uitkuisen van de bodem en het graven op plaatsen waar de machine niet bij kan of waar leidingen liggen.

Funderingssleuven (breedte vanaf 50 cm)

Funderingssleuven, ook funderingsstroken of funderingszolen genoemd, zijn doorlopende sleuven onder de dragende muren. Bij een woning vormen ze een gesloten omtrek, aangevuld met enkele lijnen onder de binnenmuren die mee dragen. De breedte volgt uit de studie van de architect of stabiliteitsingenieur, op basis van de belasting en het draagvermogen van de grond. Bij een gewone woning is dat doorgaans ongeveer 50 tot 60 cm, bij zwaarder metselwerk of zwakkere grond soms meer. De vermelding "vanaf 50 cm" betekent dat er gegraven wordt met een graafbak van passende breedte. Smallere sleuven vallen niet onder deze post.

Poeren (breedte vanaf 80 cm)

Poeren zijn afzonderlijke putten onder kolommen, bijvoorbeeld voor een carport, een overdekt terras, een houtskeletbouw op poeren, een stalen loods of de palen van een omheining. Ze hebben meestal een vierkant of rechthoekig grondvlak en zijn vaak dieper en zwaarder dan sleuven, omdat ze een geconcentreerde last uit één punt dragen. De machine graaft veel kleine putten en moet zich na elke put verplaatsen en opnieuw nauwkeurig opstellen. Daarom is dit werk per kubieke meter doorgaans arbeidsintensiever dan een doorlopende sleuf.

Hoe de kubieke meters berekend worden

De post wordt gerekend per kubieke meter uitgegraven grond. Het volume volgt uit de afmetingen op plan: lengte maal breedte maal diepte. Bij sleuven tel je alle stukken op, bij poeren vermenigvuldig je het volume van één put met het aantal. Spreek vooraf af of er afgerekend wordt op de afmetingen van het plan of op het werkelijk uitgegraven volume. In de praktijk valt een uitgraving vaak wat breder uit, zeker in brokkelige grond, en dat verschil kan oplopen.

Let ook op het verschil tussen vaste en losse grond. Uitgegraven grond neemt meer plaats in dan in de bodem, bij leem en klei doorgaans tientallen procenten meer. Hou daar rekening mee wanneer je containers of vrachtwagens voor de afvoer bestelt.

Een vlotte graafdag begint met een goede voorbereiding. Voor de machine op de werf staat, zou dit in orde moeten zijn:

• Funderingsplan met afmetingen, dieptes en het peil waarop de woning ingeplant wordt
• Uitzetting door een landmeter, liefst met piketten en planken buiten de graafzone, zodat de machine de merktekens niet wegrijdt
• Plannen van kabels en leidingen, in Vlaanderen op te vragen via KLIP en elders via KLIM-CICC, en waar nodig aangeduid op het terrein
• Afgegraven teelaarde, de bovenste vruchtbare laag, apart gestockeerd om later bij de tuinaanleg te gebruiken
• Toegangsweg voor machine en vrachtwagen, breed en stevig genoeg, zonder lage draden of takken
• Plaats om de grond te stockeren, of een afgesproken afvoer naar een erkende verwerker
• Een vrijgemaakt perceel zonder struikgewas, puin of oude constructies, tenzij dat deel uitmaakt van de opdracht

Bij een rijwoning of een halfopen bebouwing wordt vaak vlak naast de woning van de buren gegraven. Een plaatsbeschrijving van de buurwoning voor de werken starten, voorkomt later discussies over scheuren. Of er ter hoogte van een gemene muur gegraven kan worden zonder risico, moet de stabiliteitsingenieur vooraf bekijken.

De kabel- en leidingplannen worden soms onderschat omdat "daar nooit iets lag". Op oudere percelen en na een afbraak duiken echter vaak aansluitingen op waarvan niemand het bestaan kende. Raakt de machine een gasleiding of ruik je gas, stop dan meteen het werk, zet de machine uit, ga op veilige afstand staan en bel 112 of de netbeheerder: Fluvius in Vlaanderen, Sibelga in Brussel, ORES of RESA in Wallonië. Laat een beschadigde elektriciteitskabel over aan de netbeheerder en een elektricien, en raak hem nooit aan.

De aanpak verschilt wat per machine en terrein, maar de grote lijnen zijn dezelfde:

1. Uitzetting overnemen van de landmeter en de planken, assen en het referentiepeil nakijken van waaruit de diepte gemeten wordt.
2. De omtrek van de uitgraving aanduiden op het terrein, meestal met spuitverf of kalk langs gespannen koorden.
3. De ligging van kabels en leidingen controleren en in hun buurt met de hand of heel voorzichtig graven.
4. De machine opstellen en een graafbak van passende breedte kiezen. Voor het afwerken van de bodem is een bak zonder tanden het best geschikt.
5. De sleuf laag per laag uitgraven en de diepte voortdurend controleren met een waterpastoestel of een laser.
6. De grond stockeren aan de kant waar hij het verdere werk niet hindert, en ver genoeg van de rand zodat hij niet op de wanden drukt. Of hem meteen op de vrachtwagen laden.
7. De laatste centimeters voorzichtig afgraven en de bodem met de hand uitkuisen, zodat er geen losgewoelde grond achterblijft.
8. Bij poeren de ligging van elke put ten opzichte van de assen en de onderlinge afstanden nakijken.
9. Afmetingen, dieptes en de toestand van de funderingsbodem controleren en de uitgraving laten nakijken door de architect, de stabiliteitsingenieur of de werfleider.

De funderingsbodem is de onderkant van de uitgraving, de plek waar het beton de vaste grond raakt. Die moet stevig, vlak en onberoerd zijn. Kom je op de bodem een andere grond tegen dan voorzien, zoals opgevulde grond, slappe klei of een waterader, dan moet dat met de stabiliteitsingenieur besproken worden voor er gestort wordt.

Het soort grond

Samenhangende gronden zoals leem en klei, in grote delen van Vlaanderen en Brabant de gewone ondergrond, laten zich goed graven en de wanden van een smalle sleuf blijven er doorgaans langer recht. Ze zijn wel gevoelig voor water: na een regenbui wordt de bodem week en verliest hij draagvermogen. Zand, zoals in de Kempen of aan de kust, graaft vlot, maar de wanden brokkelen af, de sleuf wordt breder en het volume groeit. Rotsachtige ondergrond of grote stenen, eerder in het zuiden van het land, kunnen een hydraulische breekhamer vragen, wat het werk sterk vertraagt. Opgevulde grond, oude kelders en restanten van funderingen zijn verrassingen die je bij de start niet ziet.

Heb je een grondonderzoek of sondering van je perceel, bezorg die dan vooraf aan de grondwerker. Dat bespaart overleg ter plaatse.

Keuze van machine en graafbak

Voor een woning gebruikt men meestal een minigraver of een graaflaadcombinatie. Een minigraver komt ook op een krap perceel en beschadigt de omgeving minder, maar bij een groot volume of harde grond werkt hij trager. Een grotere kraan graaft sneller en dieper, maar heeft meer ruimte en een stevige toegang nodig. De breedte van de graafbak moet passen bij de breedte van de sleuf. Wie een sleuf met een te brede bak graaft, haalt onnodig veel grond weg en moet later onnodig veel beton storten.

Funderingsdiepte

De onderkant van de fundering moet onder de vorstgrens liggen, zodat bevriezend water in de grond de fundering niet opdrukt. In België is dat doorgaans minstens ongeveer 80 cm onder het afgewerkte maaiveld. De precieze diepte staat altijd op het plan. Ligt de draagkrachtige laag dieper, dan graaft men tot daar. Op een hellend perceel worden de sleuven vaak getrapt uitgevoerd, zodat er niet over de hele lengte onnodig diep gegraven wordt.

Bij hetzelfde aantal kubieke meters kan een uitgraving de ene keer een eenvoudige klus van één dag zijn en de andere keer een zware opdracht van meerdere dagen. Het werk verloopt vlotter wanneer:

• Het perceel vlak en droog is en de machine er zonder hindernissen bij kan
• De grond samenhangend is, zonder stenen en wortels
• Er genoeg ruimte is om de grond te stockeren
• Het om doorlopende sleuven gaat zonder veel verplaatsen van de machine
• Kabels en leidingen nauwkeurig aangeduid zijn en buiten de uitgraving liggen

Het werk wordt zwaarder en duurder wanneer:

• De toegang smal is, via een buurperceel of door een tuin die beschermd moet worden
• Men op rots, beton, oude funderingen of boomstronken stuit
• Er grondwater in de sleuf staat dat weggepompt moet worden
• Kabels of leidingen door of langs de uitgraving lopen en een deel met de hand moet gebeuren
• De uitgraving diep is en de wanden met beschoeiing of onder een talud beveiligd moeten worden
• Het om een klein volume gaat, bijvoorbeeld een paar poeren, waarvoor toch een machine aangevoerd moet worden
• Er geen plaats is om grond te stockeren en alles meteen afgevoerd moet worden

Afvoer van grond, verwerking bij een erkende verwerker, het manueel uitkuisen, het wegpompen van water of het breken van rots staan in prijslijsten meestal als afzonderlijke posten. Vraag de aannemer wat precies in het uitgraven inbegrepen is en wat apart aangerekend wordt.

Het uitgraven van funderingen staat niet op zichzelf, het is de eerste schakel in een ketting. Ervoor komen de landmeter en de leidingplannen, erna volgen wapening en storten. Hoe beter die stappen op elkaar afgestemd zijn, hoe korter de sleuf open blijft liggen.

• De landmeter moet ook tijdens het graven bereikbaar zijn, voor het geval planken beschadigd raken of er twijfel is over de ligging.
• De elektricien legt in de fundering de aardingslus. Dat moet gebeuren voor het storten en volgens het plan, zodat ze later bij de keuring door een erkend keuringsorganisme volgens het AREI gecontroleerd kan worden.
• Aansluitingen en doorvoeren voor water, riolering, elektriciteit en eventueel gas komen via mantelbuizen door de fundering. Hun ligging moet vooraf gekend zijn, achteraf boren door de fundering is onnodig werk.
• De architect of stabiliteitsingenieur bekijkt best de funderingsbodem voor er gestort wordt.
• Betoncentrale en pomp worden zo besteld dat er zo snel mogelijk na het graven gestort kan worden.

In de praktijk gebeurt het vaak dat de uitgraving klaar is, maar het beton pas een week later komt. Intussen regent het, brokkelen de wanden af en wordt de bodem modderig. Dan moet alles opnieuw uitgekuist en soms bijgegraven worden.

• Onnauwkeurige uitzetting of verschoven planken. De woning staat dan niet juist op het perceel, de muren staan niet haaks of de afstanden kloppen niet. Na het storten is dat bijna niet meer recht te zetten.
• Te diep gegraven en opgevuld met grond. Losse grond zakt onder belasting in en de fundering zet zich. Een te diep gegraven stuk vul je op met beton, niet met grond.
• Tot op de bodem graven met een bak met tanden. De bodem blijft losgewoeld en oneffen. De laatste laag hoort afgegraven te worden met een bak zonder tanden en met de hand uitgekuist.
• Te weinig diepte. Een fundering binnen de vorstzone kan in de winter opgedrukt worden, met scheuren in het metselwerk die pas na jaren opduiken.
• Grond vlak naast de rand gestockeerd. Het gewicht van de grond duwt op de wanden, die in de sleuf storten, wat gevaarlijk is voor wie erin werkt.
• Uitgraving te lang open. Regen, vorst of uitdrogen tasten de funderingsbodem aan. Een doorweekte bodem moet voor het storten verwijderd worden.
• Andere grond op de bodem negeren. Wie op opgevulde grond of een slappe laag stort zonder de stabiliteitsingenieur te raadplegen, riskeert een fundering die ongelijk zakt.
• Funderingen van de buren ondergraven. Wie vlak naast een bestaand gebouw graaft, zeker dieper dan de fundering ervan, kan het beschadigen. Dat moet de stabiliteitsingenieur vooraf beoordelen.

Denk bij diepere uitgravingen ook aan veiligheid. Niemand mag in een sleuf werken onder wanden die niet beveiligd zijn, en een uitgraving die 's nachts open blijft, hoort afgeschermd te zijn zodat er niemand in valt, zeker geen kinderen of dieren.

Bij een gewone woning in goede grond is het machinaal graven van de sleuven vaak in één tot twee dagen klaar. Poeren voor een carport of terras zijn meestal op enkele uren gegraven. Stenen, water, leidingen, een moeilijke toegang en een afvoer die de machine niet bijhoudt, maken het langer.

Ideaal wordt er gestort op dezelfde dag of de dag nadat de uitgraving nagekeken is. Dreigt er een langere pauze, dan kan de laatste laag pas vlak voor het storten afgegraven worden, of kan de bodem beschermd worden met een laag mager beton als het plan dat toelaat. In de winter moet je voorkomen dat de bodem bevriest, op bevroren grond stort je geen beton.

Loop de uitgraving voor het storten samen met de aannemer door, liefst ook met de architect. Met een meetlint en een waterpastoestel vind je de meeste problemen al. Let vooral op deze punten:

• De ligging van sleuven en poeren komt overeen met de uitzetting en het plan
• De breedte van de sleuven en de afmetingen van de poeren zijn niet kleiner dan op plan
• De diepte klopt over de hele lengte, gemeten vanaf het afgesproken referentiepeil
• De bodem is vlak, stevig en vrij van losse grond, modder en water
• Op de bodem liggen geen wortels, stenen of resten van oude constructies
• De wanden zijn stabiel, zonder afschuivingen of overhangende stukken
• De grond ligt op veilige afstand van de rand of is afgevoerd
• Kabels en leidingen zijn niet beschadigd en hun kruisingen zijn aangeduid
• De trappen op een hellend terrein komen overeen met het plan
• De funderingsbodem is nagekeken door de architect of stabiliteitsingenieur en dat staat in het werfverslag
• Het volume voor de afrekening is afgesproken volgens de overeengekomen meetwijze